Tư tưởng Hồ Chí Minh là hệ thống những luận điểm khoa học rộng lớn, sâu sắc và phong phú trên nhiều lĩnh vực đời sống xã hội. Hồ Chí Minh đã từng viết: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa” . Theo Người, đó là chiến lược giáo dục đào tạo và rèn luyện con người mới xã hội chủ nghĩa. Vì vậy Hồ Chí Minh rất quan tâm đến sự nghiệp giáo dục, đào tạo và rèn luyện con người, Bác đã để lại một kho tàng đầy ắp những giá trị nhân văn cao cả. Để làm rõ hơn về vấn đề này, em xin chọn đề tài số 11: “Phân tích quan niệm về con người và chiến lược “trồng người” trong tư tưởng Hồ Chí Minh”.
Trang 1I,MỞ ĐẦU
Tư tưởng Hồ Chí Minh là hệ thống những luận điểm khoa học rộng lớn, sâu sắc và phong phú trên nhiều lĩnh vực đời sống xã hội Hồ Chí Minh đã từng viết: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa”1 Theo Người, đó là chiến lược giáo dục đào tạo và rèn luyện con người mới xã hội chủ nghĩa Vì vậy Hồ Chí Minh rất quan tâm đến sự nghiệp giáo dục, đào tạo và rèn luyện con người, Bác đã để lại một kho tàng đầy ắp những giá trị nhân văn cao cả Để làm rõ hơn về vấn đề này, em xin chọn đề tài
số 11: “Phân tích quan niệm về con người và chiến lược “trồng người” trong
tư tưởng Hồ Chí Minh”.
II, NỘI DUNG
1, Quan niệm của Hồ Chí Minh về con người.
Trước hết là tư tưởng về con người Hồ Chí Minh cho rằng con người vừa tồn tại, vừa tư cách cá nhân, vừa là thành viên của gia đình và của cả cộng đồng,
có cuộc sống tập thể và cuộc sống cá nhân hài hòa, phong phú Năm 1949, Hồ Chí Minh nêu ra định nghĩa: "Chữ người nghĩa hẹp là gia đình, anh em, họ hàng, bầu bạn Nghĩa rộng là đồng bào cả nước Rộng nữa là cả loài người"2
Theo định nghĩa này, chữ “người” mà Hồ Chí Minh đề cập ở đây là con người ở cộng đồng, tồn tại theo ba cấp (làng, nước, thế giới) cũng được hiểu theo ba cấp nghĩa (hẹp, rộng, rất rộng) Tuy nhiên, chữ "người" mà Hồ Chí Minh quan tâm trước hết và hơn cả là bao gồm toàn đại bộ phận dân tộc và có thành phần chủ yếu là nhân dân lao động Nó gần với hai chữ "đồng bào" khi Hồ Chí Minh nói "giải phóng đồng bào" Và khi Hồ Chí Minh viết trong Di chúc: "Đầu tiên là công việc đối với con người" thì Người đã gửi gắm tất cả tâm
tư, tình cảm và bộc lộ tư tưởng của mình đối với nhân dân, với đồng chí, đồng bào
1 Hồ Chí Minh, Toàn tập,Nxb.CTQG,H 2000, t 10, tr 310.
2 Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 5, NXBST, H, 1985, tr.246.
Trang 2Trong tư duy Hồ Chí Minh không có con người chung chung, trừu tượng Theo Người, con người ở những thời kì lịch sử khác nhau có những tên gọi khác nhau, vai trò khác nhau và trong những quan hệ cụ thể khác nhau, như: “người bản xứ”, “người mất nước”, “người vô sản”, “người cùng khổ” trong quan hệ đối lập với những tên “thực dân độc ác”, “viên chức tàn bạo” để nói về những con người cụ thể trong giai đoạn lịch sử cụ thể Ví dụ như ngay từ những năm
20, nhờ mục đích cuộc sống của nhân dân các dân tộc thuộc địa dưới ách kìm kẹp của chủ nghĩa đế quốc, Hồ Chí Minh đã có sự phân biệt rạch ròi giữa một bên là bọn đế quốc, thực dân tàn bạo, độc ác và bên kia là những người lao động
bị bóc lột, áp bức nặng nề Người đã rút ra một kết luận sâu sắc: "Dù màu da có khác nhau, trên đời này chỉ có hai giống người: giống người bóc lột và giống người bị bóc lột”3 Cuối những năm 40, liền mạch suy nghĩ về đạo đức cách mạng, chia người, chia việc ra những hạng, thứ đối lập nhau, Hồ Chí Minh viết:
"Trên quả đất, có hàng muôn triệu người Song số người ấy có thể chia làm hai hạng người thiện và người ác" 4 Rồi Người lại ghép "bọn Việt gian bán nước, bọn phát xít thực dân, là những ác quỷ ma tà" vào một nhóm người; còn "tất cả những người khác"5 vào một nhóm người khác
Hồ Chí Minh còn xem xét con người trong các mối quan hệ cụ thể Các khái niệm “đồng bào”, “quốc dân”, “dân”, “quần chúng nhân dân”, là để nói về những con nguời cụ thể trong quan hệ gắn bó với cộng đồng dân tộc; các khái niệm “lao động chân tay”, “lao động trí óc”, “công nhân”, “nông dân”, “người chủ tập thể”, là để nói về những con người cụ thể trong mối quan hệ giai cấp Cách tiếp cận này phù hợp với các tiếp cận của C Mác về bản chất con người:
“Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hòa của những mối quan hệ xã hội”
Ở Hồ Chí Minh, chủ nghĩa yêu nước bao giờ cũng gắn bó chặt chẽ với quan điểm nhân dân "Dân" trong tư tưởng Hồ Chí Minh là toàn dân, là những người
3Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 1, NXBST, H, 1981, tr.212.
4 Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 5, NXBST, H, 1985, tr.246
5 Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 5, NXBST, H, 1985, tr.246 và 248.
Trang 3bị áp bức bóc lột trong nước Dân là chủ của mọi quá trình cách mạng, là lực lượng vô tận của cách mạng Người thường dẫn câu nói của các đồng chí Quảng Bình: "Dễ mười lần không dân cũng chịu Khó trăm lần dân liệu cũng xong" để khẳng định sức mạnh phi thường, vô dịch của quần chúng nhân dân.Trong những năm 20, trong một tác phẩm dùng để huấn luyện thanh niên, trí thức yêu nước, cuốn "Đường Kách mệnh", Hồ Chí Minh có nói: "Muốn kách mệnh thành công thì phải (lấy) dân chúng (công nông) làm gốc" Trong thời kỳ kháng chiến kiến quốc, Người đã nâng quan điểm "dân" của mình lên ở một nấc thang mới cao hơn: "Nước lấy dân làm gốc"6 và: “Gốc có vững cây mới bền”
Ngoài ra, Hồ Chí Minh xem xét con người trong sự thống trị của hai mặt đối lập: thiện và ác, hay và dở, tốt và xấu, hiền và dữ, bao gồm cả tính người -mặt xã hội và tinh bản năng - -mặt sinh học của con người Người luôn luôn tôn trọng và nâng niu, khuyến khích mặt tốt, mặt thiện của con người Người nói:
“Mỗi con người đều có cái thiện và cái ác trong lòng, ta phải biết làm cho phần tốt ở trong mỗi con người nảy nở như hoa mùa xuân và phần xấu bị mất đi, đó là thái độ của người cách mạng” Nếu như Khổng Tử coi “Nhân chi sơ tính bản thiện” và Tôn Tử coi “Nhân chi sơ tính bản ác”, thì Người lại cho “Hiền dữ phải đâu là tính có sẵn” và Người cho rằng hiền hay dữ “phần nhiều do giáo dục mà nên”
Chung quy lại, tư tưởng của Người luôn đề cao vai trò của con người, nhân dân, đó chính là vốn quý nhất và xuyên suốt toàn bộ tư tưởng nhân văn của Người Trong di chúc để lại trước lúc đi xa, Người đã viết: “Đầu tiên là công việc đối với con người” và “Trong bầu trời không có gì quý bằng nhân dân, trong thế giới không gì mạnh bằng lực lượng đoàn kết của nhân dân”7 Nhân dân
là nguồn sáng tạo ra mọi giá trị vật chất và tinh thần Với quan điểm như vậy,
Hồ Chí Minh đã để lại cho chúng ta những giá trị nhân văn hiện thực sâu sắc:
6 Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 5, NXBST, H, 1985, tr.77-79.
7 Hồ Chí Minh Toàn tập,Nxb CTQG, H 2000, t 5, tr 644.
Trang 4- Người có lòng yêu thương vô hạn đối với con người và sự cảm thông sâu
sắc với mọi đau khổ của con người;
- Người có niềm tin mãnh liệt vào sức mạnh, phẩm giá và khả năng vươn
lên chân, thiện, mỹ của con người;
- Người đã triệt để tố cáo tội ác của chủ nghĩa thực dân, đế quốc gây ra cho
con người, có ý chí đấu tranh và thực hiện trên thực tế cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, giai cấp và con người, đem lại tự do, hạnh phúc cho con người
Tóm lại, trong quan niệm về con người, con người là một thực thể thống nhất của “cái cá nhân” và “cái xã hội”, con người tồn tại trong mối quan hệ biện chứng giữa cá nhân và cộng đồng, dân tộc, giai cấp, nhân loại Từ những luận điểm này, con người Việt Nam đang là trung tâm trong “chiến lược phát triển toàn diện”; đang là động lực của công cuộc xây dựng xã hội mới với mục tiêu
“dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, văn minh, vững bước đi lên chủ nghĩa
xã hội”
2, Quan điểm của Hồ Chí Minh về chiến lược “trồng người”
2.1 “Trồng người” là yêu cầu khách quan, vừa cấp bách vừa lâu dài của
cách mạng
Xuất phát từ quan niệm coi con người là vốn quý nhất, là yếu là yếu tố quyết định đối với sự thành bại của cách mạng, là mục tiêu và động lực của cách mạng, Hồ Chí Minh hết sức coi trọng chiến lược con người.
Trong tư tưởng hồ chí minh, trồng người là một sự nghiệp có tính chiến lược Từ khi có chính quyền, Người đã thực hiện sự nghiệp “ khai dân trí” là “dân sinh, dân trí, dân khí” Sau khi thực hiện chủ trương này chúng ta đã thu được thành quả vô cùng to lớn Hồ Chí Minh đã xác định “chống giặc dốt” là nhiệm vụ thứ
tư trong sáu nhiệm vụ cấp bách lúc bấy giờ Người chỉ rõ: “Dốt nát cũng là kẻ
địch Địch thực dân dựa vào địch dốt nát để thi hành chiến lược ngu dân Địch dốt nát dựa vào đích thực dân để đưa dân ta vào nơi mù quáng Một dân tộc
Trang 5dốt là một dân tộc yếu” 8 Từ đó sự nghiệp giáo dục là mục tiêu hàng đầu của đất
nước Người chắt chiu, rèn luyện cho từng con người, mở lớp bình dân học vụ,
và Người luôn lắng nghe, suy ngẫm về các ý kiến hay của nhân dân, tuyên
dương các tấm gương tốt Người viết: “Dân rất thông minh, quần chúng kinh
nghiệm, sáng kiến rất nhiều, chỉ cần mình có biết học hay biết lợi dụng mà thôi” 9 Người căn dặn phải học , học ở nhà trường, học trong sách vở, học ở
quần chúng nhân dân, không học quần chúng , không học ở quần chúng là một sai lầm lớn
Hồ Chí Minh viết:
“Ngủ thì ai cũng như lương thiện
Tỉnh dậy phân ra kẻ dữ hiền
Hiền, dữ đâu phải tính sẵn
Phần nhiều do giáo dục mà nên”
Và
“Óc những người tuổi trẻ trong sạch như một tấm lụa trắng Nhuộm xanh thì nó thành xanh Nhuộm đỏ thì nó sẽ đỏ Vì vậy sự học tập trong nhà trường có sự ảnh hưởng rất lớn cho tương lai của thanh niên”
Tất cả những điều này phản ánh tư tưởng lớn về tầm quan trọng có tính quyết định của nhân tố con người; tất cả vì con người, do con người quyết đinh Như vậy, con người phải đặt vào vị trí trung tâm của sự phát triển Nó vừa nằm trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước với nghĩa rộng, vừa nằm trong chiến lược giáo dục và đào tạo theo nghĩa hẹp
2.2 “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội, trước hết cần có những con người
xã hội chủ nghĩa”
9 Hồ Chí Minh, Toàn tập, Sđd, t.7, tr.62
Trang 6Chủ nghĩa xã hội sẽ tạo ra những con người xã hội chủ nghĩa, và những con người xã hội chủ nghĩa chính là chủ thể đóng góp vào việc xây dựng xã hội chủ nghĩa Muốn phát triển đất nước giàu mạnh tiến lên chủ nghĩa xã hội thì trước hết phải xây dựng được những con người xã hội chủ nghĩa Bởi việc xây dựng con người là quá trình rất lâu dài cần nhiều thời gian và phải cần xây dựng từ đầu quá trình đến cuối một cách xuyên suốt
Trước hết, cần có những con người xã hội chủ nghĩa”, có nghĩa là không phải tất cả mọi người phải và có thể trở thành người xã hội chủ nghĩa thật đầy
đủ, thật hoàn chỉnh ngay một lúc, mà chỉ có nghĩa là, trước hết cần có những con người tiên tiến, có những tư duy của một người xã hội chủ nghĩa, họ có thể làm gương, lôi kéo người khác, và họ cũng không ngừng học học, hoàn thiện, nâng cao bản thân
+ Xây dựng con người mới là đào tạo, xây dựng con người phát triển toàn diện: Đức, Trí, Thể, Mỹ
.+ Tiêu chuẩn của con người xã hội chủ nghĩa, theo Hồ Chí Minh:
- Có tư tưởng xã hội chủ nghĩa: có ý thức làm chủ, có tinh thần tập thể, có
tư tưởng mình vì mọi người, mọi người vì mình, có tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, quyết chí vươn lên, có tinh thần tiến nhanh, tiến nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắc lên chủ nghĩa xã hội
- Có đạo đức và lối sống xã hội chủ nghĩa: trung với nước, hiếu với dân,
yêu thương con người, cần kiệm liêm chính, chí công vô tư, có tinh thần quốc tế trong sáng, lối sống lành mạnh.Có tác phong xã hội chủ nghĩa: làm việc có kế hoạch, biện pháp, có quyết tâm, tổ chức, kỷ luật, có năng suất, chất lượng, hiệu quả cao, lao động hăng say, không sợ khó, sợ khổ, làm việc vì lưọi ích của xã hội, tập thể và của bản thân
- Có năng lực làm chủ: làm chủ bản than, gia đình và công việc mình đảm
nhiệm, đủ sức khoẻ và tư cách tham gia làm chủ nhà nước và xã hội, thực
Trang 7hiện tốt quyền công dân; không ngừng nâng cao trình độ chính trị, văn hoá, khoa học công nghệ, chuyên môn nghiệp vụ để làm chủ
- Ngoài những tiêu chuẩn chung trên, Hồ Chí Minh còn nêu những tiêu
chuẩn cụ thể cho từng giới, từng ngành
2.3 Chiến lược “trồng người” là một trọng tâm, một bộ phân hợp thành
của chiến lược phát triển kinh tế xã hội.
Hồ Chí Minh vận dụng sáng tạo, phát triển quan điểm của Quản Trọng: “ Thập niên chi kế, mạc nhị thu mộc Bách niên chi kế, mạc nhi thu nhân” mà khẳng định: “Vì lợi ích mười năm phải trồng cây Vì lợi ích trăm năm trồng người” Như vậy để thực hiện tốt chiến lược “trồng người”, cần có nhiều biện pháp, nhưng biện pháp giáo dục là quan trọng nhất Khi giáo dục tốt sẽ tạo ra tính thiện, đem lại tươi sáng cho thanh niên Ngược lại giáo dục tồi sẽ ảnh hưởng xấu đến thanh niên
Nội dung và phương pháp giáo dục phải toàn diện về cả đức, trí, thể, mỹ, phải đặt đạo đực, lý tưởng tình cảm cách mạng, lối sống xã hội chủ nghĩa lên hàng đầu Hai mặt đức và tài phải thống nhất với nhau, không tách rời nhau, trong đó đức là gốc, là nền tảng cho tài
“Trồng người”, xây dựng con người mới phải được thường xuyên đẩy mạnh trong suốt tiến trình đi lên chủ nghĩa xã hội và phải đạt được kết quả cụ thể qua từng chặng đường của thời kỳ quá độ Bởi vì, nếu sao nhãng việc trồng người, nhất định sẽ dẫn đến những bất cập, hơn nữa còn là những suy thoái về con người có thể gây những hậu quả khôn lường R.Tagore nói: “một ngày mà quên giáo hoá, ta lùi gần về thú tính hơn”
“Trồng người”, xây dựng con người mới phải được đặt ra trong suốt cuộc đời mỗi người Đây là quyền lợi, cũng là trách nhiệm và nghĩa vụ của mỗi người với
sự nghiệp xây dựng đất nước Đồng thời nó cũng thể hiện sự trưởng thành, vươn lên của mỗi cá nhân
Trang 8"Trồng người" là công việc "trăm năm", không thể nóng vội "một sớm một chiều", không phải làm một lúc là xong cũng không phải tùy tiện, đến đâu hay đến đó Nhận thức và giải quyết vấn đề này có ý nghĩa thường trực, bền bỉ trong suốt cuộc đời mỗi con người, trong suốt thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Hồ Chí Minh cho rằng: "Việc học không bao giờ cùng, còn sống còn phải học"
Để vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào đất nước ta hiện nay như thế nào chúng ta cùng đến với mục III
3, Vận dụng chiến lược “trồng người” của Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay
3.1 Phân định mục đích và mục tiêu giáo dục 10
Mục đích giáo dục là sự mong muốn, là dự kiến về kết quả đạt được của một quá trình giáo dục nhất định Những mong muốn này có tính chất lý tưởng, là cái mà con người đang hướng tới, đang phấn đấu để đạt được Nó có tác dụng định hướng, điều khiển hoạt động giáo dục trong một giai đoạn lịch sử nhất định Có thể phân biệt mục đích và mục tiêu qua một số dấu hiệu:
1 Có tính định hướng, tính lí
tưởng
2 Thời gian thực hiện dài
3 Tính rộng lớn khái quát của
vấn đề
4 Không thể đo được kết quả
5 Cấu trúc phức tạp, được tạo
thành do nhiều mục tiêu kết hợp
1 Có tính cụ thể với hành động và phương tiện xác định
2 Thời gian thực hiện ngắn, xác định
3 Tính xác định của vấn đề
4 Kết quả có thể đo được
5 Là một bộ phận của mục đích
10 Đỗ Xuân thảo -Lê Hải Yến Mục Đích và mục tiêu giáo dục ngày nay
http://congdoan.hnue.edu.vn/chuyen-de/chuyen-mon/article/59.aspx (15/6/2016)
Trang 9lại Trước đây, ở Việt Nam người ta thường nói: Đào tạo ra những con người vừa hồng vừa chuyên, hoặc: Đào tạo ra những con người có đủ tài đức, hoặc: Mục tiêu giáo dục bao gồm các mặt đức, trí, thể, mỹ, lao động Và để đạt được các mục tiêu ấy thì: Tiên học lễ, Hậu học văn Song, nếu hỏi các nhà quản lý giáo dục và các giáo viên hiểu và giải thích về mục tiêu trên như thế nào, đặc biệt nếu hỏi về các kĩ năng kiến thức và tư duy trí tuệ học sinh cần phải đạt được là
gì, Lễ bây giờ là gì? Văn bây giờ là gì? thì chắc chắn sẽ có rất nhiều cách hiểu
và giải thích khác nhau Vì vậy việc đầu tiên là cần xác định rõ mục tiêu giáo dục để tất cả các cấp quản lí giáo dục, tất cả các thầy cô giáo và toàn xã hội cùng thống nhất hiểu đúng đắn về mục tiêu giáo dục từ đó mọi cấp giáo dục và toàn
xã hội đều hướng tới thực hiện được mục tiêu ấy
Để làm sáng tỏ các luận cứ trên, chúng ta cần nghiên cứu và làm sáng tỏ hai khái niệm quan trọng: Chỉ số chất lượng giáo dục và Chỉ số chất lượng nguồn nhân lực đối với mục tiêu giáo dục:
Bảng Chỉ số chất lượng Giáo dục
Tên nước Chỉ số tổng hợp (về chất lượng
giáo dục và nguồn nhân lực) Sự thành thạo về tiếng Anh
Sự thành thạo về Công nghệ cao
Trang 10Thái Lan 4,04 2,82 3,27
(Trích Bảng Chỉ số chất lượng Giáo dục trên trang Web Chỉ số CLGD - Báo cáo của Viện Chiến lược và Chương trình giáo dục ngày 10/11/2016)
Đây là sự đánh giá của các tổ chức quốc tế, vậy các chỉ số đánh giá chất lượng trên bao gồm các thành tố gì? Tại saoChỉ số tổng hợp về chất lượng giáo dục và nguồn nhân lực 12 nước ở khu vực châu Á, Việt Nam và Indonesia có chỉ số thấp nhất ở cả 3 tiêu chí?
Để nghiên cứu xác định được mục tiêu giáo dục, cần nghiên cứu các tiêu chí về chất lượng giáo dục để từ đó có thể xác định các giải pháp nhằm đạt được mục tiêu, đảm bảo được yêu cầu chất lượng giáo dục Đối với thuật ngữ chỉ số chất lượng giáo dục, chúng ta cần tìm hiểu sâu về chỉ số tổng hợp
Chỉ số tổng hợp (về chất lượng GD và nguồn nhân lực) có liên quan chặt chẽ với việc xác định và thực hiện đúng đắn mục tiêu giáo dục Tại sao thi cử và điểm số của học sinh Việt Nam luôn đạt trên 90% trong khi các tổ chức quốc tế đánh giá chỉ số chất lượng giáo dục Việt Nam chỉ có 3,79/10
Trong giáo dục, mục tiêu là đích đặt ra, mô tả điều mà người học sẽ hiểu được
và làm được sau khi học Mục tiêu là dẫn xuất của mục đích cuối cùng trong giáo dục và mục tiêu chung về đào tạo, chia thành mục tiêu trung gian ở các mức khác nhau, rồi thành mục tiêu đặc thù - (Pédagogie: Dictionnaire des concepts clés - F.Raynal & A.Rieunier) Có thể hiểu đơn giản mục tiêu giáo dục là: Chúng ta định đưa ra những mẫu người có những kiến thức, kĩ năng và phẩm chất gì trong tương lai?
UNESCO đề xướng 4 mục đích học tập: Học để biết, học để làm, học để chung sống, học để tự khẳng định mình.Trong khi, nhà trường của chúng ta hiện nay đang nặng về: Học để biết, nghĩa là về cơ bản chỉ đạt được một trong bốn mục đích của UNESCO