Tiểu luận tốt nghiệp đại học môn Văn

: Dạy học bài thơ Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan theo định hướng phát triển năng lực học sinh. Với đề tài này tôi muốn tìm ra cách dạy thích hợp mang tính khoa học và nghệ thuật góp phần nâng cao hiệu quả một giờ giảng dạy văn chương, hình thành khả năng cảm thụ văn chương một cách toàn diện. Từ đó bồi dưỡng cho học sinh tình yêu đối với môn học này. Tôi mong muốn đề tài sẽ góp một phần nhỏ vào công cuộc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay.

LỜI CẢM ƠN

Qua thời gian nghiên cứu miệt mài, nghiêm túc, cuốn tiểu luận của tôi đã hoànthành Bên cạnh sự nỗ lực của bản thân, tôi đã nhận được rất nhiều sự quan tâm,giúp đỡ của mọi người Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và lòng biết ơn sâu

sắc đến PGS.TS Đỗ Hải Phong, người thầy đã tận tình chỉ bảo, động viên, khích

lệ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến các thầy giáo, cô giáo của trường Đại học

sư phạm Hà Nội

Xin gửi lời cảm ơn tới các thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp đang giảng dạy tại trườngTHCS Nam Cao đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình triển khai đề tài.Qua đây, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn gia đình, người thân và bạn bè đã dành cho tôi

sự quan tâm khích lệ và chia sẻ t r o n g s u ố t t h ờ i g i a n h ọ c t ậ p v à n g h i ê n cứ u

Tuy nhiên, do điều kiện về thời gian và khả năng của bản thân có hạn nênbài tiểu luận cũng không tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong nhận đượcnhững ý kiến đóng góp quý báu của các thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nam, ngày 10 tháng 03 năm 2020

Người viết

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Văn chương là một bộ môn nghệ thuật có đặc thù riêng không giống với bất kỳ ngành khoa học nào Văn chương có khả năng bồi dưỡng cho học sinhnhững năng lực và năng khiếu thẩm mỹ, nhận thức thẩm mỹ góp phần xây dựngnhân cách con người mới xã hội chủ nghĩa, bồi dưỡng tâm hồn tư tưởng, tình cảmcho học sinh Nhờ có văn chương mà đời sống tinh thần của con người trở nênphong phú, tinh tế, bớt chai sạn, thờ ơ trước những số phận bất hạnh, cảnh đời éo

le đang sống xung quanh mình

Tiếp nhận tác phẩm văn học trong thời đại ngày nay càng trở nên quan trọng,khi các em học sinh ngày càng chán học văn, sợ học văn các em thích cái hiệntại, cái mới nhưng lại không thích cái đã qua, không có những rung động trướcmột bài thơ hay, một câu chuyện hấp dẫn hay một bi kịch của nhân vậtVănhọc sẽ bồi đắp cho học sinh lòng yêu nước, trân trọng những giá trị truyền thống, biết

yêu thương và chia sẻ như Macxim Gorki đã nói: "Văn học là nhân học"

Văn học ở mỗi một giai đoạn lại có những đặc điểm riêng Văn học TrungĐại là sản phẩm tinh thần của những con người thời đại ấy, in đậm tư tưởng, suynghĩ của họ Cho nên để các em học sinh có thể học văn học Trung Đại là mộtthách thức lớn

Ở nước ta công cuộc đổi mới phương pháp dạy học đã và đang được tiếnhành Việc dạy học Ngữ Văn cùng không nằm ngoài quy luật đó Tuy nhiên làmthế nào để đổi mới phương pháp dạy học Văn là một bài toán khó để giúp họcsinh có năng lực tiếp nhận một tác phẩm văn học một cách khoa học Vì vậy đổimới phương pháp dạy và học Ngữ Văn phải nhằm giúp các em tìm ra kỹ năng tìmhiểu, phân tích, phát hiện ra những giá trị của tác phẩm

Mỗi tác phẩm văn học đều chịu sự ảnh hưởng của thi pháp tác giả và

tồn tại dưới một hình thức nhất định Như vậy để đọc hiểu một tác phẩm cần phảikhám phá tầng nghĩa sâu của tác phẩm Tuy nhiên, trong giảng dạy hiện nay việcdạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh đang được áp dụng rộng rãitrong các trường phổ thông Trong chương trình trung học cơ sở, số lượng tácphẩm của Bà Huyện Thanh Quan ít nhưng các tác phẩm này có giá trị lớn trongvăn học trung đại Nhắc đến nhà thơ tài danh này ta không thể không nhắc đến

tác phẩm: Qua Đèo Ngang Tuy được đưa vào chương trình từ lâu nhưng việc

dạy học tác phẩm này vẫn còn gặp nhiều khó khăn Đặc biệt theo định hướngphát triển năng lực học sinh, vấn đề dạy học bài đó cần phải đổi mới Bản thân tôimuốn khám phá cái hay, cái đẹp trong sáng tác của Bà Huyện Thanh Quan qua

tác phẩm Qua Đèo Ngang trong chương trình Ngữ Văn lớp 7 tập Tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: "Dạy học bài thơ "Qua Đèo Ngang" của Bà Huyện Thanh Quan theo định hướng phát triển năng lực học sinh" Với đề tài này tôi muốn

tìm ra cách dạy thích hợp mang tính khoa học và nghệ thuật góp phần nâng caohiệu quả một giờ giảng dạy văn chương, hình thành khả năng cảm thụ văn chươngmột cách toàn diện Từ đó bồi dưỡng cho học sinh tình yêu đối với môn học này.Tôi mong muốn đề tài sẽ góp một phần nhỏ vào công cuộc đổi mới phươngpháp dạy học hiện nay

2 Lịch sử vấn đề

Đề tài: "Dạy học bài thơ Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan theo định hướng phát triển năng lực học sinh " được tôi xem xét và nghiên cứu

lịch sử vấn đề theo hai hướng chính sau:

Thứ nhất: tìm hiểu những tài liệu liên quan dạy học định hướng pháttriển năng lực

Thứ hai: tìm hiểu các tài liệu liên quan đến con người và sự nghiệp sángtác của Bà Huyện Thanh Quan

2.1 Dạy học định hướng phát triển năng lực

Việc dạy học định hướng phát triển năng lực được thể hiện ở trong cácthành tố quá trình dạy học như sau:

Về mục tiêu dạy học: Ngoài các yêu cầu về mức độ như nhận biết,

tái hiện kiến thức cần có những mức độ cao hơn như vận dụng kiến thứctrong các tình huống, các nhiệm vụ gắn với thực tế Các mục tiêu này đạtđược thông qua các hoạt động trong và ngoài nhà trường

Về phương pháp dạy học: Ngoài cách dạy học thuyết trình cung cấp

kiến thức cần tổ chức hoạt động dạy học thông qua trải nghiệm, giải quyếtnhững nhiệm vụ thực tiễn Như vậy thông thường, qua một hoạt động họctập, học sinh sẽ được hình thành và phát triển không phải một loại nănglực mà là được hình thành đồng thời nhiều năng lực

Về nội dung dạy học: Cần xây dựng các hoạt động, chủ đề, nhiệm

vụ đa dạng gắn với thực tiễn

Về kiểm tra đánh giá: Về bản chất đánh giá năng lực cũng phải

thông qua đánh giá khả năng vận dụng kiến thức và kỹ năng thực hiệnnhiệm vụ của HS trong các loại tình huống phức tạp khác nhau Trên cơ

sở này, các nhà nghiên cứu ở nhiều quốc gia khác nhau đề ra các chuẩnnăng lực trong giáo dục tuy có khác nhau về hình thức, nhưng khá tươngđồng về nội hàm Trong chuẩn năng lực đều có những nhóm năng lựcchung Nhóm năng lực chung này được xây dựng dựa trên yêu cầu củanền kinh tế xã hội ở mỗi nước Trên cơ sở năng lực chung, các nhà lí luậndạy học bộ môn cụ thể hóa thành những năng lực chuyên biệt

Nói cách khác: Phương pháp dạy học theo quan điểm phát triển năng lựckhông chỉ chú ý tích cực hoá HS về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện

năng lực giải quyết vấn đề gắn với những tình huống của cuộc sống và nghềnghiệp, đồng thời gắn hoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn Tăngcường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ GV- HS theo hướng cộng tác

có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội Bên cạnh việc học tậpnhững tri thức và kỹ năng riêng lẻ của các môn học chuyên môn cần bổ sung cácchủ đề học tập phức hợp nhằm phát triển năng lực giải quyết các vấn đề phứchợp Theo quan điểm phát triển năng lực, việc đánh giá kết quả học tập khônglấy việc kiểm tra khả năng tái hiện kiến thức đã học làm trung tâm của việc đánhgiá Đánh giá kết quả học tập cần chú trọng khả năng vận dụng sáng tạo tri thứctrong những tình huống ứng dụng khác nhau

Vì vậy để áp dụng phương pháp dạy học theo định hướng phát triển nănglực vào dạy học đã được các ngành nghiên cứu lý luận dạy học, các nhà giáochú ý quan tâm ở những mức độ khác nhau Trong đó phải kể đến một số tác giảnghiên cứu phương pháp dạy học Ngữ Văn:

Vấn đề giảng dạy tác phẩm theo loại thể (Trần Thanh Đạm- chủ biên), Mấy vấn đề phương pháp giảng dạy- nghiên cứu Văn học dân gian (Hoàng Tiến Tựu), Mấy vấn đề phương pháp dạy thơ văn cổ Việt Nam (Nguyễn Sĩ Cẩn), Tác phẩm trữ tình và phương pháp giảng dạy (Nguyễn Thanh Hùng), Phân tích tác

phẩm văn học từ góc độ thi pháp (Nguyễn Thị Dư Khánh)Các công trình này đềuchủ yếu giới thiệu cách vận dụng đặc trưng thi pháp thể loại, thể tài vào phân tíchhình tượng, kết cấu, ngôn ngữ, để làm sáng tỏ tư tưởng chủ đề và giá trị nghệthuật của tác phẩm khi giảng văn Các tác giả đều nêu lên những phương pháp,giảng dạy cụ thể như: đọc, phân tích, giảng giải, rút ra các khâu, các bước trongquá trình tìm hiểu, phân tích một tác phẩm thuộc thể loại nhất định

2.2 Bà Huyện Thanh Quan

Bà Huyện Thanh Quan nhà thơ nữ nổi tiếng trong thời cận đại của lịch

sử văn học Việt Nam Bà sáng tác không nhiều chỉ có sáu bài thơ: Qua Đèo Ngang, Chùa Trấn Bắc, Thăng Long hoài cổ, Cảnh chiều hôm, Chiều hôm nhớ nhà, Cảnh thu những sáng tác ấy đã thể hiện một phong cách thơ độc đáo Qua

quá trình phân tích tổng hợp chúng tôi có thể kể đến những công trình nghiêncứu về con người và sự nghiệp sáng tác của Bà

GS Phạm Thế Ngũ trong cuốn Việt Nam Văn học sử giản ước tân biên

quyển hai (Quốc học Tùng thư xuất bản) đã nhận xét thơ của Bà thường hướng

về quá khứ nhưng có lẽ quá khứ ấy không phải Bà đã từng trải qua và biết tườngtận về nó nhưng đó là quá khứ của đất nước, gia đình Thơ của Bà cũng giốngnhư bao thi sĩ thời bấy giờ không có tính cách chính trị mà có tính cách tâm tình

Trong cuốn Từ điển văn học NXB Thế Giới, 2004, tr75 cũng nhận thấy thơ của

Bà không phải là cảnh mà là tình Thơ Bà luôn nhìn về quá khứ vàng son một đi

không trở lại Bà là một nhà thơ hoài cổ GS Phạm Thế Ngũ đã khẳng định tài

năng thơ của Bà "Thơ Đường trước Bà đã làm vô số, sau Bà cũng làm vô số Nhưng trước cũng như sau, có lẽ không ai vượt được nữ sĩ Thanh Quan"

Nhìn chung các công trình nghiên cứu cũng như chuyên luận đều mang tính khoa học và góp phần làm sáng lên giá trị nghệ thuật, giá trị nội dung trongthơ Bà Huyện Thanh Quan Ở đó con người và tác phẩm được khẳng định vàphân tích Đó cũng là cơ sở để chúng tôi tham khảo tiếp tục triển khai đi sâunghiên cứu đề tài nhằm tìm ra một hướng giảng dạy mới nâng cao chất lượng

dạy và học bài thơ Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan

3.Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của tiểu luận khoa học này là làm sáng tỏ vấn đề dạy học theo địnhhướng phát triển năng lực học sinh Trên cơ sở một số tiền đề lí luận để đề xuất

các biện pháp dạy học bài thơ Qua Đèo Ngang góp phần nâng cao chất lượng,

hiệu quả giờ dạy học tác phẩm văn chương trong trường trung học cơ sở đồng thờirèn cho học sinh kỹ năng đọc - hiểu các văn bản văn học Để thực hiện mục đíchtrên chúng tôi đề ra cho mình những nhiệm vụ cụ thể sau:

Xác lập cơ sở lí thuyết cho vấn đề

Xác lập cơ sở tư liệu cho bài học

Định hướng dạy học bài thơ: “ Qua Đèo Ngang”

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Thứ nhất: Nghiên cứu một số tiền đề lý luận về đổi mới phương pháp dạy học bài thơ Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan ở trường Trung học

cơ sở

Thứ hai: Khảo sát tình hình dạy học bài thơ: Qua Đèo Ngang của Bà

Huyện Thanh Quan ở trường Trung học cở sở để làm cơ sở đề xuất cách dạy họcbài thơ này theo hướng phát triển năng lực học sinh

Thứ ba: Đề xuất các biện pháp dạy học bài thơ Qua Đèo Ngang của Bà

Huyện Thanh Quan theo hướng phát triển năng lực học sinh

Thứ tư: Thực nghiệm tính khả thi của đề tài khi đưa vào giảng dạy

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1.Đối tượng nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của đề tài là: thi pháp tác giả, thi pháp tác phẩm,thi pháp của Bà Huyện Thanh Quan

- Định hướng đổi mới dạy bài thơ Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh

Quan

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Dạy học bài thơ Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan trong

chương trình sách giáo khoa Ngữ Văn lớp 7- tập 1 theo hướng khai thác thi pháp.

Khảo sát học sinh lớp 7 tại trường trung học cơ sở An Ninh

Quá trình nghiên cứu, khảo sát được tiến hành từ năm 2017 đến năm 2018

5 Phương pháp nghiên cứu

Tiểu luận sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

- Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận: Sưu tầm, đọc tài liệu, nghiên

cứu các tài liệu về thi pháp tác giả, thi pháp tác phẩm, các sáng tác của Bà

Huyện Thanh Quan, các bài viết phê bình về tác phẩm Qua Ðèo Ngang

- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Quan sát, điều tra - khảo sát

bằng phiếu hỏi, tổng kết kinh nghiệm, tham vấn chuyên gia

- Nhóm phương pháp xử lý thông tin: Thống kê và phân tích thống kê

6 Cấu trúc của tiểu luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ

lục, tiểu luận dự kiến được trình bày theo 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý thuyết

Chương 2: Cơ sở tư liệu

Chương 3: Định hướng dạy học

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIẾN CỦA VIỆC VẬN DỤNG DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VÀO DẠY HỌC BÀI THƠ "QUA ĐÈO NGANG" CỦA BÀ

HUYỆN THANH QUAN

1 Cơ sở lý luận

Dạy một tác phẩm theo hướng phát triển năng lực cần chú ý các bình diện sau:

Thơ Nôm Đường luật trung đại

Văn học trung đại Việt Nam tình từ thế ký X đến hết thế kỷ XIX đây là giai đoạn lớn trong lịch sử văn học dân tộc Văn học thời kỳ này phát triển rực rỡ hìnhthành các truyền thống lớn về tư tưởng và nghệ thuật Trong chương trình NgữVăn THCS, Văn học trung đại chiếm một phần không nhỏ Việc dạy học Văn họctrung đại để học sinh có thể cảm thụ được cái hay, cái đẹp của một tác phẩmtrung đại không dễ dàng Chính vì vậy để hiểu tác phẩm văn học trung đại chúng taphải tiếp cận từ thi pháp văn học trung đại Văn hoc trung đại có thi pháp riêngcủa nó Việc nắm vững những đặc điểm của văn học trung đại sẽ giúp chúng tachiếm lĩnh tác phẩm mà còn giúp ta sáng tỏ được đặc điểm của văn học cổ đại vàhiện đại trong thế so sánh

2 Cơ sở thực tiễn của đề tài

2.1 Vận dụng dạy học theo định hướng phát triển năng lực để dạy học tác phẩm văn chương ở trường THCS hiện nay

Khi tìm hiểu một tác phẩm văn học chủ thể tiếp nhận phải nắm vững mối

quan hệ biện chứng giữa hình thức và nội dung bởi: "Trong tác phẩm nghệ thuật

tư tưởng và hình thức phải hòa hợp với nhau một cách hữu cơ như tâm hồn và thể xác " (Belinxki) [11/256] Tuy nhiên trong thực tế giảng dạy văn học hiện

nay không ít cách dạy vi phạm phương pháp này Người dạy thường tách nộidung ra khỏi hình thức Học tác phẩm văn học, hiểu ý nghĩa tư tưởng của tác phẩmnằm ngoài văn bản Trong Trường THCS việc giảng dạy mới chỉ qua loa chủ yếu

là tìm ý Khi dạy văn học trung đại trong trường phổ thông giáo viên và học sinhgặp rất nhiều khó khăn Vì để tiếp nhận văn học trung đại chúng ta phải có sựhiểu biết sâu sắc những kiến thức về tác giả, thể loại văn học mà còn đòi hỏinhững kiến thức nhất định về những vấn đề trên Trong giai đoạn hiện naynhững yêu cầu đó rất khó thực hiện vì vậy mà giáo viên chỉ truyền thụ kiến thứcmột chiều thiên về nội dung hoặc tìm ra những thủ pháp nghệ thuật đặc sắc rồitruyền thụ cho học sinh mà không chú ý đến tâm lý của các em Một thực trạngnữa trong việc dạy học văn là một số bộ phận giáo viên chưa thực sự tâm huyết,say mê với nghề nghiệp, lên lớp theo phướng pháp cũ, không sáng tạo Chúng tôinhận thấy giáo viên thường chỉ dựa vào những điều có sẵn trong sách giáo khoa

để trình bày vì thế giờ học rơi vào tình trạng hình thức

2.2 Nhận xét về dạy học bài thơ "Qua Đèo Ngang" của Bà Huyện Thanh Quan ở THCS

* Ưu điểm:

- Đội ngũ giáo viên của trường đều có trình độ chuyên môn vững vàng, hầu hếtđều đạt trình độ trên chuẩn Giáo viên có thái độ nhiệt tình, tinh thần trách nhiệm

với công việc cao Hàng năm, giáo viên được bồi dưỡng chuyên môn không ngừngtìm tòi, đổi mới phương pháp để phù hợp với yêu cầu

dạy học hiện đại góp phần tạo hứng thú cho các em khi học Ngữ Văn

- Các tổ nhóm chuyên môn giữa các trường thường xuyên tổ chức cac buổichuyên đề, hội giảng, những tiết dạy tốt để cùng học hỏi, rút kinh nghiệm trong giờdạy của mình

- Trên thị trường hiện nay có rất nhiều loại sách tham khảo giúp giáo viên giảng

dạy bài thơ: Qua Đèo Ngang

* Hạn chế:

- Bài thơ Qua Đèo Ngang là bài thơ Nôm Đường luật được giảng dạy ở

chương trình Ngữ Văn lớp 7 là chưa phù hợp với trình độ nhận thức của các em.Các em khó có thể hiểu hết giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm

- Học sinh không thích học bài thơ Qua Đèo Ngang một tác phẩm văn học

Trung đại Các em thường chỉ chú ý đến phần ghi nhớ chứ chưa tự nhận thức đượcgiá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Các em chưa có những kiến thức cầnthiết về hoàn cảnh ra đời, những tác phẩm liên quan Nhiều học sinh học xongvẫn không hiểu được ý nghĩa của tác phẩm mình học Chính từ những yếu tố trênkhiến học sinh không có hứng thú để tiếp nhận tác phẩm

- Phần lớn những phương pháp hiện nay được áp dụng để giảng dạy bài thơ

Qua Đèo Ngang là phương pháp thuyết trình, hỏi đáp, đọc chép.

- Trên cơ sở thực tế, chúng tôi nhận thấy giáo án giảng dạy bài thơ Qua Đèo Ngang hệ thống câu hỏi vụn vặt, đơn điệu không nêu bật được giá trị của tác

phẩm, lượng kiến thức đưa vào giảng dạy còn hạn chế

- Giáo viên có tâm lý ngại đổi mới phương pháp đặc biệt là đưa việc giảng dạygắn với thi pháp của tác phẩm là vấn đề phức tạp cần nhiều thời gian và công sức

- Những tư liệu về Bà Huyện Thanh Quan và các tác phẩm của Bà rất ít khiếngiáo viên ngại tìm hiểu

* Nguyên nhân

- Thời đại tác phẩm ra đời không giống với cuộc sống hiện tại của các em Vì vậyhọc sinh không hiểu được quan điểm thẩm mỹ của ông cha ta

- Học sinh có vốn sống, tầm hiểu biết, tầm văn hóa còn hạn chế trong khi đó

bài thơ Qua Đèo Ngang sử dụng điển tích, điển cố học sinh sẽ không hiểu

được

- Giáo viên chưa có biện pháp thích hợp trong giảng dạy chủ yếu vẫn làthuyết giảng chưa quan tâm đến khả năng lĩnh hội của học sinh Nhiều câu hỏicần được chia sẻ, khám phá nội dung, nghệ thuật vẫn chưa được phát huy

3 Kết luận về thực trạng

Từ những cơ sở trên, chúng tôi nhận thấy việc giảng dạy bài thơ Qua

Đèo

Ngang - Bà Huyện Thanh Quan còn gặp nhiều lung túng Vì vậy, muốn giảng dạy tốt bài thơ Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan người giáo viên phải lấy

học sinh làm trung tâm, nó là cơ sở để học sinh hiểu quan niệm nghệ thuật, các

sử dụng ngôn ngữ, kết cấu, các biện pháp nghệ thuật và quan niệm nhân sinh củatác giả

CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC DẠY HỌC BÀI THƠ "QUA ĐÈO NGANG"

CỦA BÀ HUYỆN THANH QUAN

1 Những yêu cầu đối với người dạy khi dạy bài thơ "Qua Đèo Ngang"

1.1 Giúp học sinh rút ngắn những khoảng cách tiếp nhận và bồi dưỡng thêm cho học sinh lớp 7 khi dạy học bài thơ "Qua Đèo Ngang" của Bà Huyện Thanh Quan

Mỗi tác phẩm văn chương đều ra đời trong một hoàn cảnh lịch sử nhất định Các tác phẩm ấy mang trong mình dấu ấn của thời đại Chính vì vậy mỗi tác phẩmvăn chương không chỉ giúp người đọc hình dung được xã hội đương thời mà ngườiđọc còn thấy giá trị nhân văn tồn tại bên trong những tác phẩm Trong nền văn họcViệt Nam không thể không nhắc đến văn học trung đại với số lượng tác phẩm đồ sộ

và giá trị nhân văn cao cả trong những tác phẩm ấy

Trong chương trình Ngữ Văn hiện nay, những tác phẩm văn học trung đạichứa nhiều giá trị giáo dục về truyền thống tốt đẹp của dân tộc như tinh thần đoànkết, tinh thần yêu nước Qua những tác phẩm ấy các em học sinh có thể hiểu vàtiếp tục giữ gìn, phát huy truyền thống quý báu của dân tộc một cách dễ dàngkhông gượng ép Các tác phẩm thời kì này thường chứa đựng tình yêu quê hươngđất nước tình yêu thương con người.Thơ Hồ Xuân Hương là sự cảm thông vớinhững cuộc đời bất hạnh của người phụ nữ Thơ của Nguyễn Khuyến là tình bạn

đẹp Bạn đến chơi nhà Đặc biệt là bài thơ Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh

Quan trong chương trình Ngữ Văn lớp 7 với giá trị nhân văn trường tồn cùng thời

gian thể hiện nỗi buồn nhân thế , thời thế "nhớ nước , thương nhà" qua cách cảm

nhận của một người phụ nữ gắn nỗi buồn của đất nước và nỗi buồn của cá nhânhòa chung làm môt nhưng nỗi buồn ấy không bi lụy Nỗi buồn của bài thơ xuấtphát từ tình yêu quê hương đất nước chân thành

Bài thơ Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan là một bài thơ đậm

chất nhân văn mang đậm dấu ấn lịch sử Nhưng bài thơ này được giảng dạy ởchương trình Ngữ Văn lớp 7 khi học sinh còn rất non nớt trong nhận thức, kiếnthức về lịch sử của các em còn hạn chế Chính khoảng cách về thời gian của tácphẩm với học sinh là quá lớn khiến các em trở nên thụ động, không chiếm lĩnhđược giá trị tư tưởng của tác phẩm dễ dàng

Bài thơ Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan cũng như bất kì tác

phẩm văn chương nào bao giờ cũng là sản phẩm gắn liền với một thời đại nhấtđịnh Chính vì vậy để hiểu tác phẩm thì người giáo viên cần giúp học sinh hiểu

được hoàn cảnh lịch sử sản sinh ra tác phẩm ấy Bài thơ Qua Đèo Ngang- Bà

Huyện Thanh Quan sáng tác trong hoàn cảnh Nguyễn Ánh lên ngôi lấy hiệu là GiaLong, định đô ở Huế Bà Huyện Thanh Quan cũng như bao thi sĩ đương thời mangtrong mình tâm trạng hoài cổ, nhớ tiếc một thời vàng son hào hùng Khi Bà trênđường vào kinh nhận chức, đi qua Đèo Ngang nơi đánh dấu sự chia cắt giữaĐàng Trong và Đàng Ngoài, hoàn cảnh ấy Bà đã thể hiện nỗi lòng của mình qua

bài thơ Qua Đèo Ngang Giáo viên nên tạo một tiết học có khả năng tái hiện lại

hoàn cảnh sáng tác, không gian , thời gian cổ kính để bước đầu học sinh có

những cảm nhận chung về tác phẩm Bài thơ Qua Đèo Ngang thuộc thể loại thơ

Nôm Đường luật với đặc trưng ngắn gọn, ngôn ngữ hàm xúc, giàu tính nhạcgiáo viên cần lựa chọn cách đọc phù hợp để tạo nên không khí của tác phẩm

Đọc tác phẩm phải làm cho "vang nhạc, sáng hình" là việc làm đòi hỏi phải có

những kỹ năng cơ bản Người đọc phải đọc chính xác không được bỏ xót từ nào,ngắt nghỉ giữa các vế, dòng

Bước tới Đèo Ngang,/ bóng xế tà

Cỏ cây chen đá,/ lá chen hoa

Lom khom dưới núi/ tiều vài chú Lác đác bên sông/ chợ mấy nhà

Nếu chỉ dừng lại ở đọc chính xác thì học sinh không thể cảm nhận đượctâm trạng của nhân vật trữ tình chính vì vậy người giáo viên cần hướng dẫn các

em đọc diễn cảm Đọc diễn cảm giúp người đọc bắt đầu hòa nhịp cảm xúc củamình với những ngôn ngữ thơ tạo nên sự đồng điệu về tâm trạng với nhân vật

trữ tình Khi đọc bài thơ Qua Đèo Ngang người đọc cần đọc chậm, nhẹ nhàng diễn tả cảm xúc buồn của nhân vật "ta".

Đặc điểm của thơ Nôm Đường luật là sử dụng điển cố, điển tích Điều quantrọng để hiểu nội dung bài thơ học sinh cần phải hiểu ý nghĩa của những điến cố,điển tích đó Điển cố là lấy xưa để nói nay, nhắc lại việc xưa bằng một vài chữ

mà gợi lên sâu sắc các tầng ý nghĩa , khiến lời văn thêm sinh động Khi dùng điển

cố trong thơ câu văn trở nên hàm súc, "lời ít, ý nhiều" Hiểu được điển cố, ý

nghĩa của nó trong câu thơ, bài thơ là một điều rất khó đặc biệt là đối với các emhọc sinh lớp 7 vì vậy chú giải điển cố: điều quan trọng khi dạy bài thơ này

- Con cuốc cuốc: chim cuốc cuốc hay gọi là chim đỗ quyên, đỗ vũ là loài

chim nhỏ, sống ở bờ bụi gần nước, có tiếng kêu "cuốc cuốc" Theo truyền thuyết

Trung Quốc, Thục Đế mất nước, hồn biến thành chim cuốc kêu nhớ nước đến nhỏmáu mà chết Bà Huyện Thanh Quan đã mượn câu chuyện xưa để bày tỏ niềm hoài

1.2 Giúp học sinh phát hiện ra những yếu tố sáng tạo trong bài thơ "Qua Đèo Ngang" của Bà Huyện Thanh Quan

Khi vận dụng thơ Nôm Đường luật vào phân tích bài thơ "Qua Đèo Ngang" của Bà Huyện Thanh Quan không chỉ phân tích lớp nghĩa đơn thuần mà

phải giúp các em cảm thụ và say mê để tìm ra những cái mới của tác giả về nộidung, ngôn từ tác phẩm với các tác phẩm cùng thời và các tác phẩm trước và sau nó

Thơ là sự thổ lộ tình cảm một cách mãnh liệt đã được ý thức của tác giả Cảm xúc của mỗi người là khác nhau trước những hiện tượng của cuộc sống

Dòng văn học chữ Nôm có ba nữ sĩ tài ba: Hồ Xuân Hương, Đoàn thịĐiểm, và Bà Huyện Thanh Quan; mỗi người một vẻ, đã tô điểm cho văn học Việtnam những nét tuyệt vời Hồ Xuân Hương, với nét trẻ trung tươi mát, hóm hỉnh,tinh nghịch nhưng sâu cay, tạo thêm tính lạc quan yêu đời; Đoàn Thị Điểm, vớilòng chung thủy thắm thiết, đã nêu cao truyền thống của người phụ nữ Việt Namnghĩa tình sâu đậm ; và bà Huyện Thanh Quan, với sự đoan trang, kiên nghị, hoài

cổ, đã tạo thêm nghị lực trung trinh, lòng yêu mến trân trọng quá khứ của tiềnnhân và gia đình Tương lai nằm trong quá khứ, chúng ta thêm thấu hiểu và kínhtrọng Nữ sĩ khi đọc lại những dòng thơ chứa đầy tâm sự của bà Bao thế hệ yêuthơ sau này, đã như giới thi sĩ của đất Thăng Long xưa, sẽ mãi mãi bày tỏ lòngngưỡng mộ với tài năng kiệt xuất của Bà một Nữ Sĩ đoan trang đầy tài năng vàđức hạnh trong dòng văn học Việt nam đã góp phần tạo nên một nền Văn học pháttriển rực rỡ

2 Đề xuất

2.1 Vận dụng kỹ năng đọc chính xác ngôn từ nghệ thuật của bài thơ

GS.TS Nguyễn Thanh Hùng viết trong Kỹ năng đọc hiểu văn "Đọc là tiền

đề để hiểu Đọc và hiểu có quan hệ phụ thuộc vào nhau và phối hợp với nhau để hiểu trọn vẹn tác phẩm trong quá trình đọc." Đọc chính xác là bước đầu tiên trong

quá trình nhận thức về tác phẩm

Bài thơ Qua Đèo Ngang- Bà Huyện Thanh Quan người đọc cần đọc chính

xác bài thơ Đặc biệt là cách ngắt nhịp ở câu thơ cuối:

Dừng chân đứng lại, trời, non, nước

Một mảnh tình riêng, ta với ta

Toàn bộ bài thơ đọc với nhịp 4/3 song đến khổ thơ cuối người đọc không thểgiữ nguyên các đọc cũ mà nên đọc 4/1/1/1 thì mới có thể thể hiện đúng tâm trạngcủa nhân vật trữ tình và nội dung tư tưởng của tác phẩm

Khi giáo viên hướng dẫn các em đọc chính xác bài thơ sẽ tạo cho các emtâm thể để cảm nhận và tìm hiểu giá trị của bài thơ

Bài thơ Qua Đèo Ngang với hình ảnh Đèo Ngang khi bóng xế tà trong

cảnh thiên nhiên hoang vu "Cỏ cây chen đá, lá chen hoa" cùng với thiên nhiên có

bong dáng của con người nhưng sự sống ấy thật xa vời :

Lom khom dưới núi tiều vài chú Lác đác bên sông chợ mấy nhà Hình ảnh con người và thiên nhiên của Đèo Ngang toát lên một nỗi buồn, côđơn của nhân vật trữ tình trong buổi chiều tà ở nơi đất khách

Ngôn ngữ thơ phải được gắn với câu thơ để thể hiện ý tứ của bài thơ Thơchữ Nôm rất khó viết bởi nó được quy định rất chặt chẽ về số chữ, số câu.Nhưng khi đọc thơ Bà Huyện Thanh Quan người đọc không thấy chữ nào thừa,không có chữ nào thiếu, mỗi từ ngữ đều gợi lên cho người đọc những hình ảnh,màu sắc, thật rõ nét

Ngôn ngữ thơ đặc biệt của bà khiến người đọc bao thế hệ phải trầm trồngưỡng mộ Một nữ sĩ tài hoa một phong cách thơ riêng trong lịch sử văn họcTrung đại Việt Nam, phong cách Đường thi chuẩn mực nhưng vẫn đậm đà phong

vị dân tộc

Bà Huyện Thanh Quan là người Đàng Ngoài thuộc Lê Trịnh nay đã là ĐàngTrong của triều Nguyễn Khi Bà phải xa quê hương đến một vùng đất xa lạ Tìnhyêu quê hương, nỗi nhớ nhà là một cảm xúc luôn thường trực, giờ đây Bà lại đứngtrước khung cảnh của Đèo Ngang hoang sơ, tiêu điều thì cảm xúc ấy trào dângmãnh liệt Thanh Quan nhìn hiện tại mà luôn nhớ đến quá khứ Sự hoài niệm đãxáo trộn thời gian biến quá khứ thành hiện tại Đây là một nét đậm một nhịp mạnhtrong thơ Nó tạo ra cảm hứng thế sự, mà còn tạo ra cái nhìn thế giới và cái nhìnnghệ thuật trong thơ Bà

Nhà thơ không trực tiếp nói về nỗi buồn, nỗi cô đơn mà cảm xúc ấy đượcthấm đẫm vào từng câu, từng chữ của bài thơ Khi ðứng trước thiên nhiên conngười như muốn trải lòng cùng với đất trời Nhưng tác giả với tâm trạng của người

xa quê, buồn bã nhớ thương thì thiên nhiên trước mắt càng trở nên rợn ngợp còncon người trở nên nhỏ bé Nhân vật trữ tình mở lòng để cảm nhận âm thanh củađất trời, tưởng rằng âm thanh xuất hiện thì con người sẽ quên đi cảnh hoang vunhưng âm thanh mà nhân vật trữ tình lắng nghe là tiếng con cuốc cuốc Niềm hoài

cổ luôn chờ chực sẵn, còn sự đồng âm (cuốc là chim và quốc là nước, đa đa là chim

và gia là nhà) chỉ là một cái cớ.Tác giả đã sử dụng biện pháp đảo ngữ "nhớ nước, thương nhà" lên đầu câu để nhấn mạnh tâm trang Âm thanh "cuốc cuốc, gia gia" không phải là âm thanh của con cuốc hay con chim gia gia mà đó là âm thanh

khắc khoải, da diết trong tâm hồn người nữ sĩ

Thiên nhiên vốn chen chúc tạo thành một hợp thể ở chân đèo, rã ra thànhnhững yếu tố riêng lẻ Nhân vật trữ tình nhìn lại xung quanh mình vẫn chỉ có

"Trời, non, nước" cảm xúc cô đơn như trào dâng vì con người trở thành một yếu

tố đơn lẻ ngậm ngùi với "Một mảnh tình riêng ta với ta" Nỗi cô đơn của Bà khác

hẳn với Nguyễn Khuyến, ngay khi cô đơn như sư cụ Chùa Đọi thì còn có khói mây:

Sư cụ nằm chung với khói mây

Hoặc Tản Đà thì vẫn có trăng:

Đêm thu buồn lắm chị Hằng ơi!

Trần thế em nay chán nửa rồi

Hay như Hồ Xuân Hương còn có "non" và "nước"

Đêm khuya văng vẳng trống canh dồn

Trơ cái hồng nhan với nước non

Trong thơ Bà Huyện Thanh Quan có lúc nhân vật trữ tình như được bộc

bạch, tâm sự với người tri kỉ nhưng nhìn lại thực tại chỉ có "ta" cái ta tập trung cả thể xác và tâm hồn để suy nghĩ về "một mảnh tình riêng" Bà Huyện Thanh Quan

đứng ở Đèo Ngang đã vượt qua danh giới về địa lý nhưng không thể vượt quaĐèo

Ngang tâm lý của người lữ thứ mà mỗi khi chiều về trên con đường thiên lý:

Trời chiều bảng lảng bóng hoàng hôn Tiếng ốc xa đưa lẫn trống dồn

Gác mái ngư ông về viễn phố

Gõ sừng mục tử lại cô thôn

Ngàn mai gió cuốn chim bay mỏi Dặm liễu sương xa khách bước dồn

Kẻ chốn Chương Đài người lữ thứLấy ai mà kể nỗi hàn ôn

Tâm trạng hoài cổ sẽ luôn đè nặng trong suốt hành trình của Bà Giá trịnhân văn của cái tôi trữ tình sẽ giúp cho học sinh cảm nhận về tình yêu quêhương đất nước một cách tự nhiên nhất bới tình yêu, vẻ đẹp tâm hồn của Bà HuyệnThanh Quan cũng chính là giá trị nhân văn bao đời nay của dân tộc

Cảm xúc trong bài thơ là sự hóa thân của cái tôi trữ tình Hình ảnh của người

phụ nữ bước trên con đường xa như một thước phim quay chậm: "bước, dừng chân, đứng lại" để cảm nhận và dãi bày tâm sự Hình ảnh ấy chúng ta có thể gặp trong những bài thơ khác của Bà như: "khách, người lữ thứ, ta, kẻ"

Đọc bài thơ người đọc có thể cảm nhận được sự ấm áp đầy nữ tính của nhà

thõ với đại từ "ta với ta" trong thiên nhiên Đèo Ngang heo hút người phụ nữ ấy

muốn vơi bớt đi nỗi cô đơn, nỗi buồn của người xa quê song nỗi buồn ấy lại tăngthêm nhưng nó dịu dàng không đau đớn

Đọc các tác phẩm của Bà Huyện Thanh Quan người đọc như cảm nhận đượclời tâm sự của một người phụ nữ đa tình, đa cảm Một con người luôn đặt tình yêugia đình, tình cảm vợ chồng, con cái lên hàng đầu Chúng ta hãy cùng quan sát câu

Trong thơ Bà ta không chỉ nhận thấy nỗi niềm hoài Lê, những thay đổicủa đất nước Đây là đặc điểm chỉ có thể xuất hiện ở tâm trạng của một người phụ

nữ giàu cảm xúc

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM DẠY BÀI THƠ

"QUA ĐÈO NGANG" CỦA BÀ HUYỆN THANH QUAN

THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

Hoạt động của giáo viên và học sinh trong một giờ dạy được thể hiện chi tiết trong giáo án Phương pháp dạy học mới phải hướng vào đối tượng học sinh làchủ thể tích cực, chủ động chiếm lĩnh kiến thức trong bài dạy vì vậy giáo án phải

là sự kết hợp hài hòa giữa hoạt động cảu giáo viên và học sinh vận dụng nhiềuphương pháp dạy học thích hợp với từng bài dạy và từng đối tượng học sinh

Từ những hạn chế trong việc giảng dạy bài thơ Qua Đèo Ngang của Bà

Huyện Thanh Quan và những vấn đề lý luận về phương pháp dạy học theohướng tiếp cận thi pháp tác giả và thi pháp tác phẩm Chúng tôi cố gắng thiết kếgiáo án dựa vào thi pháp nhằm phát huy tính sáng tạo và vai trò chủ động tiếpnhận văn chương của học sinh lớp 7

3.1 Mục đích thực nghiệm:

Việc dạy thực nghiệm bài thơ Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh

Quan theo hướng phát triển năng lực nhằm những mục đích:

- Kiểm chứng, xác nhận tính đúng đắn của giả thuyết khoa học đã đềxuất: Nếu dạy học bài thơ Qua Đèo Ngang theo hướng phát triển năng lực trongchương trình Ngữ Văn lớp 7 sẽ góp phần nâng cao hiệu quả dạy học

- Tiếp thu ý kiến phản hồi từ phía giáo viên và học sinh trong quá trìnhthực nghiệm để điêu chỉnh, sửa chữa bổ sung hoàn thiện những đề xuất đổi mới