Ebook lịch sử và lý thuyết xã hội học phần 1

Engels cach day hdn mot the ky: “sU khinh thUdng ly luan la con dUdng chac chan nhat dUa chung ta den ch6 suy nghi theo loi tu nhien chu nghia, tijfc la suy nghi sai.”1 Cac khoa hoc, th

NGOC HUNG

LICH Stf & LY THUYET

XA HOI HOC

LICH SLT & LY THUYET

XA HOI HOC

Le Ngoc Hung Lich suf & Ly thuyet Xa hoi hoc.

Nha xuat ban Dai hoc Quoc gia Ha Noi, 2002

Nha xu&'t ban Khoa hoc xa hoi, 2008.

Nha xuat ban Dai hpc Quoc gia Ha Noi, 2009, 2011

Copyright © Le Ngoc Hung, 2 002, 2008, 2009, 2011

First Published 2002 by National University Hanoi Publishing House Second Published 2008 by Social Science Publishing House

Third and Fourth published by National Univerity Hanoi Publishing House, 2 009, 2011

Printed in Hanoi, Vietnam.

Le Ngoc Hung.

Sociological Theory & History / Le Ngoc Hung.

Includes bibliographical references and index.

LE NGOC HUNG

(Sach chuyen khao)

NHA XUAT BAN DAI HOC QUOC GIA HA NOI

MUC LUC

• •

Ldi noi d a u 11

PHAN 1: LICH SIT RA DC)I HE THONG LY THUYET X A H 0 I H O C 17

Chiidng 1: Stf ra dofi k h oa h o c xa h oi h o c 19

1 Boi canh kinh te - xa h oi 19

2 Boi canh chfnh tri, van hoa va tii ti*3ng 23

3 Cac tien de ly luan va phtfdng phap luan nghien ciiu khoa hoc 25

4 Sn ra ddi xa hoi hoc 28

Chitdng 2: Svf th o n g nh at tro n g tin h da d a n g cu a c a c ly th u y et xa h o i h o c 31

1 Sn thong nhat cua cac quan niem khac nhau ve xa hoi h o c 31

2 Tranh luan va thong nhat trong xa hoi h o c 38

3 Mot so" cap chu de ly luan xa hoi h o c 44

4 Van de phan ky lich sti phat trien xa hoi h o c 56

5

PHAN 2: NEN TANG PHAT TRIEN XA HOl HOC

HIEN D A I 67

ChUdng 3: X a h o i h o c A u g u ste C om te (1798-1857) .69

1 Sd ludc tieu stf 69

2 Quan niem ve xa hoi hoc va cd cau bo mon Xa hoi hoc 71

3 PhUdng phap luan thUc chting kieu C om te 81

Chitdng 4: X a h o i h o c K a rl M a rx (1818-1883) 89

1 Sd lifdc tieu s ii 89

2 Chu nghia duy vat lich sii: Ly luan va phifdng phap luan xa hoi hoc M arx 92

3 Quan niem ve ban chat cua xa hoi va con ngUdi 98

4 Quy luat phat trien lich sv£ xa h o i 104

ChUdng 5 :X a h oi hpc H erb ert S p en cer (1820-1903) 115

1 Sd lUdc tieu sik 115

2 Cac nguyen ly cd ban cua xa hoi h o c 117

3 Van de khach quan va chu quan cua phUdng phap lu a n 122

4 Phan loai xa hoi va thiet che xa hoi 124

C hiiang 6 : X a h oi hpc E m ile D u rk heim (1858-1917) 131

1 Sd lifdc tieu svt 131

2 Xa hoi hoc - khoa hoc ve sii kien xa h oi 134

3 Cac quy tac phUdng phap lu a n 142

4 Mot so khai niem va ly thuyet 148

Chitang 7: X a h o i h o c G e o rg S im m el (1858-1918) — 165

1 Sd lifdc tieu sOf 165

2 Quan niem ve xa hoi hoc 167

3 PhUdng phap luan 174

4 Mot so" khai niem cd b a n 177

Chitang 8: Xa h o i h p c M ax W eb er (1864-1920) 185

1 Sd hide tieu sut 185

2 Phifdng phap luan 187

3 Quan niem ve xa hoi hoc 194

4 Ly thuyet hanh dong xa hoi va to chute xa h o i 197

5 Ly thuyet ve chu nghia tu ban 202

6 Ly thuyet phan tang xa h o i 207

PHAN 3: M 0T SO CHU THUYET XA HOl HOC HIEN D A I 215

ChUdng 9: T h u y e t chufc n a n g 217

1 Mot so" luan diem go'c 217

2 Mot so" khai niem cd b a n 223

3 Ly thuyet he thong xa hoi cua Talcott Parsons 227

4 Thuyet cau truc-chijtc nang cua Robert Merton 239

5 Htfdng nghien ciiu cau true xa hoi vi mo cua Peter B lau 249

6 Hudng nghien cutu cau true hoa cua Anthony G iddens 253

7 Hudng nghien ctiu mang lvfdi xa hoi 257

8 Hudng nghien ctiu hau chtic nang va chu nghia

chiic nang mdi 260

ChUdng 10: Thuyet mau thuan 265

1 Mot so" luan diem g o c 265

2 Thuyet tinh ho a va ly thuyet cua Thorstein V e b le n 267

3 TrUdng phai Chicago va quan niem cua Robert Park 270

4 Ly thuyet cua Joseph Schum peter 272

5 TrUdng phai Frankfurt va thuyet mau thuan -phe p h a n 277

6 Thuyet phe phan “Con ngUdi mot chieu” cua Herbert M arcuse 281

7 Ly thuyet “Phe phan kep” cua Juergen Habermas 283

8 Thuyet hien dai va hau hien dai trong xa hoi h o c 292

9 Ly thuyet cua Lewis C oser 297

10 Su hinh dung xa hoi hoc va ly thuyet nhom tinh hoa-quyen lUc cua Wright M ills 300

11 Ly thuyet cua Michel Foucault 304

12 Ly thuyet cua Ralf Dahrendorf 311

13 Ly thuyet cua Randall C ollins 317

ChUdng 11: Thuyet ttfotag tac bieu trtfng 321

1 Mot so" luan diem g o c 321

2 Ly thuyet “Toi soi gUdng” cua Charles C ooley 326

3 Ly thuyet tUdng tac “Ba ngoi” cua George Mead 329

4 Ly thuyet tUOng tac bieu triing cua Herbert B lu m er 336

5 Ly thuyet kich hoa cua Erving Goffm an 345

C hitang 12: Thuyet liia chon duy ly 353

1 Mot so" luan diem g o c 353

2 Ly thuyet hanh vi kfa chon cua George Homans 362

3 Ly thuyet trao doi xa hoi cua Peter B la u 368

PHAN 4: M 0T SO CHUYEN DE LY THUYET XA H 0 I H O C 379

1 Ly luan va phUdng phap xa hoi hoc Marx-Lenin 381

2 Xa hoi hoc Weber trong "Dao dtic Tin lanh va tinh than cua chu nghia tU ban” 397

3 “Xa hoi hoc the ky XX” - cai nhin cua mot so" tac gia N ga 429

4 Ly thuyet phe phan va xa hoi hoc ve tinh hien dai 441

T a i li e u th a m k h a o c h i n h 453

B a n g c h i d a n te n n g i t d i 475

B a n g c h i d a n k h a i n i e m 487

di noi (tiu

Hien nay, nhu c&u tim hieu ly luan xa hoi hoc rat 16n,

ngay ca khi mot so" cuo"n sach ve lich svL xa hoi hoc va ly

thuyet xa hoi hoc hien dai cua tac gia niidc ngoai da dufdc dich

va xuat ban bang tieng Viet1 Trong cac cuoc hoi thao khoa hoc ldn nho va ca tren giang dvfdng dai hoc vang len nhiing y kien chi ra sU thieu hut cua ly thuyet, phe phan sU tran lan

cua cac nghien ciiu “thuan t u f ’ thUc nghiem thieu ly luan2

Trong cac tai lieu, bai viet van con kha pho bien quan niem dieu tra diidc cai gi thi trinh bay cai do, con tuy ai muon goi

no la cai gi cung diidc Cii lam xa hoi hoc thiic nghiem cung cap so" lieu thiic te" khong can den ly thuyet xa hoi hoc, khong can biet la nhiing ket qua nghien ciiu thUc nghiem do co thUc s\i mang tinh khoa hoc hay khong

Tinh trang lam xa hoi hoc theo kieu “thiic nghiem tritdc,

ly luan sau” hay chi can thu thap so" lieu bang dieu tra, khao

sat diicfc vi nhu viec “dat cd xe keo tritdc dau con ngtfa” Do"i

vdi cach lam xa hoi hoc khong can tdi ly thuyet co the phai

1 V i du cuon sach: Nhap mon lich sit xa hoi hoc cua Hermann Korte, Nxb The gicii H a Noi 1997; Cac ly thuyet xa hoi hoc hien dai cua Gunter Endruweit (chu bien) Nxb The gi6i Ha Noi 1999; Mit'cti khai niem l&n cua

X a hoi hoc cua Jean Cazeneuve Nxb Thanh nien Ha Noi 2000 Cac trao litu xa hoi hoc hien nay cua Pierre Ansart Nxb Thanh pho Ho Chi Minh

2001 Tr 190 L y luan xa hoi hoc cua Jean-Claude Passeron.Nxb The gi6i

H a Noi 2002.

2 Dai hoc Quoc gia Ha Noi Nang cao chat litang ddo too va nghien cihi xa hoi hoc dap itng nhu cau cong nghiep hod, hien dai hod dat niidc: ky yeu hoi thao quoc gia ve xa hoi hoc. Ha Noi 2001.

vien dan ldi nhac nhd, canh bao cua F Engels cach day hdn

mot the ky: “sU khinh thUdng ly luan la con dUdng chac chan

nhat dUa chung ta den ch6 suy nghi theo loi tu nhien chu nghia, tijfc la suy nghi sai.”1

Cac khoa hoc, theo cach phan chia co dien, gom ba loai: mot

la khoa hoc nghien cufu ve gidi tu nhien vo sinh - khoa hoc chinh xac, vi du cd hoc, hai la khoa hoc nghien cufu nhufng cd the song,

vi du sinh vat hoc, va ba la nhufng khoa hoc lich sU nghien ctiu dieu kien sinh hoat cua loai ngUdi, nhufng quan he xa hoi va

Khac vdi cac khoa hoc tu nhien vo cd va hufu cd, dac trUng cua cac khoa hoc ve lich sU trong do co xa hoi hoc la lich sU xa hoi khong lap lai, cho nen sU nhan thiic ve no chi mang tinh chat tudng doi Cac khoa hoc nay tap trung lam sang to nhufng moi lien he nhan qua va nhufng dac diem, tinh chat cua nhung sil kien, hien tUdng, qua trinh xa hoi dien ra trong nhufng hoan canh lich svi xac dinh ve khong gian va thdi gian “Vi vay ma trong llnh vUc nay, ke nao di tim nhuing chan ly tuyet dinh cuoi cung, nhutng chan ly thUc sU, noi chung khong bien doi, thi ke do

se chang kiem difdc la bao, ngoai nhufng dieu nhat nheo va nhufng dieu nham tai loai toi nhat, vi du nhU: noi chung ngUdi ta khong the song ma khong lao dong, rang cho den nay ngUdi ta thiidng chia ra thanh ke thong tri va ke bi tri, r&ng Na-po-le-ong chet ngay mong 5 thang Nam 1821, v.v ”2

1 Ph Angghen Bien chitng cua tie nhien Cac bai viet va cac chiMng, trong

C M ac va Ph Angghen Toan tap Tap 20. Nxb Chinh tri quoc gia Su that

- Ha Noi 1994 Tr 508.

2 Ph Angghen Bien chitng cua ttf nhien Cac bai viet va cac chiiOng, trong C.M ac va Ph Angghen Toan tap Tap 20 Nxb Chinh tri quoc gia Sii that -

Ha Noi 1994 Tr 130.

Lich sii xa hoi hoc la lich suf cua cac ly thuyet xa hoi hoc dau tranh vdi nhau, canh tranh va bo sung lan nhau trong viec giai quyet nhuing van de ma cuoc song thiic cua con ngiidi luon dat ra trUdc xa hoi hoc Lich stt xa hoi hoc con phan anhsau s ic lich sOf phat trien xa hoi va lich sii cac ca nhan nha

khoa hoc va cong dong cac khoa hoc xa hoi Moi mot ly thuyet hay mot y tUcing xa hoi hoc la san pham tri tue cua mot con ngUdi cu the song trong mot xa hoi cu the Trong tien trinh phat trien xa hoi loai ngUdi, nhu F Engels da tufng nhan xet, luon xuat hien nhufng con ngiidi khong lo biet phat hien van

de va diia ra cau tra ldi cho nhufng cau hoi ldn cua thdi dai

Su kien nhu vay cung xay ra trong suot chieu dai lich sif xa hoi hoc Cac nha xa hoi hoc vi dai the ky 19 gom Auguste Comte, Herbert Spencer, Karl Marx, Emile Durkheim, Max Weber, Georg Simmel da diia ra nhiing kien giai khac nhau doi vdi hang loat nhufng cau hoi nhu: Trat tu xa hoi la gi? Su doan ket xa hoi

la gi? Su thong nhat xa hoi la gi va lam the nao tao ra diidc chung? Cai gi g in ket con ngUdi vdi nhom, vdi xa hoi? Lich sU phat trien xa hoi da dien ra nhu the nao va se di tdi dau?

Ttr cac no luc tra ldi nhiing cau hoi nay da xuat hien va phat trien cac y tUcing sau sac, cac ly thuyet do so cua xa hoi hoc the ky 19 Tren cd sci do da nay sinh, khai trien nhieu trUdng phai ly thuyet xa hoi hoc noi tieng nh&m giai dap nhiing cau hoi bao trum the ky 20 Trong so" do noi len chu thuyet xa hoi hoc chiic nang vdi cac dai dien tieu bieu, vi du Talcott Parsons va Robert Merton; chu thuyet mau thu^n vdi cac tac gia Wright Mills, Ralf Dahrendorf cung cac nha ly luan khac nhu Jurgren Habermas va Michael Foulcault; va chu thuyet tiidng tac bieu trUng cua George Mead, Herbert Blumer va cac dong sU Nhiing thap nien cuoi cua the ky 20

chiing kien sii hoi sinh manh me cua cac chu thuyet nay va nhat la chu thuyet liia chon duy ly vdi sii dong gop quan trong cua cac tac gia nhii George Homans, Peter Blau va nhieu tac gia khac.

Trong lich stf phat trien ly thuyet xa hoi hoc tren the gi6i khong the khong ke tdi nhiing xu hudng phat trien khac, nhat

la cac nghien ciiu ly luan cua cac nha xa hoi hoc Nga (Lien Xo cu), cac nha xa hoi hoc Bungari, Diic

Sdi chi do xau chuoi tat ca cac ly thuyet xa hoi hoc thanh mot dong chay xiet suot chieu dai lich sii phat trien xa hoi la van

de cd ban co tinh triet hoc cua no Do la van de moi quan he giuta con ngUdi va xa hoi Van de cd ban cua xa hoi hoc cung co hai mat, nhiing khong phai mat quyet dinh luan: cai gi co trUdc - xa hoi hay con ngiidi? Cung khong phai la mat nhan thiic cua no: co the nhan biet diidc xa hoi va con ngiidi hay khong? Ma hai mat cua mot van de quan he con ngiidi-xa hoi la: mat thii nhat, con ngiidi tac dong tdi xa hoi nhii the nao? Mat thii hai, xa hoi tac dong tdi con ngiidi nhii the nao? Lich sti xa hoi hoc la lich sii cua cac cau tra ldi hai cau hoi nay va cac cau hoi khac cua van de quan he giufa con ngiidi va xa hoi

Trong the ky 19, van de cd ban co tinh chat triet hoc cua

xa hoi hoc diidc dien dat b&ng nhiing cau hoi cua thdi dai, vl

du, trat tii xa hoi, doan ket xa hoi la gi? Nhat tri xa hoi, thong nhat xa hoi la gi? Bien doi xa hoi la gi? Lam the nao to chiic diidc xa hoi on dinh, trat tii?

Trong the ky 20, xa hoi hoc tiep tuc tra ldi nhieu cau hoi can thiet va quan trong xoay quanh van de cd ban nay Dong thdi ly thuyet xa hoi hoc tap trung tim hieu de dua ra cau tra ldi mdi doi vdi nhiing cau hoi nhu: xa hoi tao thanh tii cac ca

nhan, cac nhom nhii the" nao? Con ngiidi hanh dong ra sao? Con ngiidi ra quyet dinh nhii the nao? Con ngiidi bien doi xa hoi bang cach nao? Tren cO sd giai quyet nhiing cau hoi cua thdi dai trUdc, nhiing cau hoi mdi dang xuat hien.

Van de cd ban cua xa hoi hoc the ky 21 co the dien dat thanh nhiing cau hoi, vi du, con ngUdi co the hanh dong mot cach tii do nhu the nao trong mot xa hoi on dinh va trat tii? Moi quan he hai hoa giufa con ngudi va xa hoi la gi? Quy luat hinh thanh va van dong cua moi quan he do la gi? Lam the nao tao ra dUdc moi quan he hai hoa do?

Lich su! cho thay cac ly thuyet xa hoi hoc khong nhiing khac nhau d que hudng xii sd - nude nay hay nude kia; d cap do phan tich vi mo-xa hoi hay vi mo-ca nhan hoac ket hdp ca hai: vi mo-vi mo; ma con khac nhau d goc nhin lac quan-tich ciic hay bi quan- tieu ciic va khac nhau ca cach tiep can nghien ciiu dinh liidng va dinh tinh NhUng tat ca cac ly thuyet xa hoi hoc rat phong phu,

da dang do deu cung hudng vao tra ldi cau hoi: ban chat cua moi quan he giufa con ngudi va xa hoi la gi?

Co the noi, dudng xoay md rong di len cua tat ca cac ly thuyet xa hoi hoc deu xoay quanh mot true doi tUdng nghien ciiu Do la cac quy luat cua sii nay sinh, van dong, bien doi va phat trien moi quan he giufa xa hoi va con ngudi Xa hoi hoc vdi tat ca cac ly thuyet, pham tru, khai niem va phUdng phap cua no deu hudng vao nghien ciiu quy luat, dac diem, tinh chat, cd che, dieu kien hinh thanh, boc lo, bien doi, phat trien moi quan he giufa con ngudi va xa hoi trong cac giai doan lich sii khac nhau, nhat la trong thdi ky hien dai, dUdng dai

“Lich sii & ly thuyet xa hoi hoc” dUdc viet ra nhSm dap ling

nhu cau tham khao tai lieu hoc tap, giang day va nghien ciiu cua

ban doc quan tam tdi khoa hoc xa hoi va nhan van Cuon sach se giup ta mci rong tam nhin khoa hoc, khach quan, bien chving, nghiem tuc va cOi md trong viec tiep thu, danh gia va van dung

ly luan khoa hoc xa hoi hoc vao cuoc song dang doi mdi hien nay.Khac vdi lan xuat ban trUdc vao nam 2002, trong lan xuat ban nay noi dung cuon sach dUdc cau true lai thanh bon phan chinh nhu sau:

Phan 1 trinh bay mot so" van de ly luan ve lich sU ra ddi

xa hoi hoc, trong do nhan manh sU thong nhat trong tinh da dang cua cac he thong ly thuyet va cac quan niem xa hoi hoc.Phan 2 phan tich nhiing luan diem goc cua sii ra ddi va phat trien xa hoi hoc vdi nhiing dong gop chu yeu cua cac nha khoa hoc xa hoi vi dai nhu Comte, Marx, Spencer, Durkheim, Simmel va Weber

Phan 3 trinh bay mot so chu thuyet ldn cua xa hoi hoc hien dai, trong do nhan manh ly thuyet cua mot so nha khoa

hoc noi tieng cua thdi ky ke tuc va phat trien mdi khoa hoc xa hoi hoc d the ky 20

Trong lan xuat ban nay, phan phu luc dUdc nang len thanh phan 4 gom bon chuyen de trong do ba chuyen de mdi dUdc bo sung la: chuyen de ve lich sii va ly thuyet xa hoi hoc Marx- Lenin, chuyen de ve xa hoi hoc Weber va chuyen de ve thuyet phe phan va xa hoi hoc ve tinh hien dai

Vdi tinh than lien tuc doi mdi tu duy, trong lan xuat ban nay, noi dung tting chUdng, muc cua cuon sach dUdc bo sung va nhiing sai sot dUdc chinh sUa Tuy nhien, sach v§n kho tranh khoi nhiing thieu sot can dUdc gop y phe binh tii phia ban doc de

co the siia chiia va hoan thien cho lan xuat ban sau

Le Ngoc Hung

Phan 1

Chitting

SU RA DC5I KHOA HOC XA HOl HOC• • • •

1 B oi ca n h kinh te - xa hoi

Khoa hoc xa hoi hoc goi ngan gon la xa hoi hoc tat yeu ra

ddi trong boi canh kinh te-xa hoi b chau Au the ky 19, cu the

la 0 Phap vao niia dau the ky 19 Tmh tat yeu do boc lo b nhu

cau va sU phat trien chin muoi cac dieu kien vat chat va tinh than, cac tien de can thiet cho sU nhan thiic ddi song xa hoi1 Luc bay gid cac cuoc cach mang cong nghiep va thUdng mai

da lam lung lay tan goc he thong thiet che kinh te-xa hoi cu tufng ton tai hang ngan nam trUdc do d Anh, Phap, Ha Lan, Dufc, Italia va cac nU6c khac Hinh thai kinh te - xa hoi kieu phong kien bi sup do’ tilng mang ldn trUdc siic manh banh trUdng cua lUc lUdng san xuat va thi trUdng hang hoa cong nghiep cua nen dai cong nghiep

Dudi tac dong cua tu do hoa thUdng mai, tu do hoa san

kinh te'-xa hoi theo kieu truyen thong da bi thay the bSng cac

1 Pham Tat Dong - Le Ngoc Hung (dong chu bien) Xa hoi hoc Nxb Dai hoc Quoc gia H a Noi 2001 Tr 41-45.

phUdng thiic to chiic kinh te - xa hoi hien dai Kieu san xuat tu ban chu nghia xuat hien va phat huy tac dung Hinh thanh va phat trien he thong nha may, xi nghiep, tap doan kinh te co kha nang tao ra khoi lUdng ldn hang hoa, thu hut nhieu lao dong tii nong thon ra thanh thi, md rong he thong thi trUdng nguyen vat lieu va thi trUdng tieu thu san pham cong nghiep.Hoat dong buon ban va san xuat dUdc to chiic lai theo quy

mo dai cong nghiep cd khi luc dau da xuat hien d Anh, sau do d Phap, Ha Lan, Dtic va cac nUdc khac Dieu do da tao ra nhiing budc dot chuyen trong qua trinh bien doi kinh te - xa hoi d cac nUdc nay Rieng ve mat kinh te", chi sau khoang mot tram nam phat trien, nen kinh te tu ban chu nghia da san xuat dUdc mot khoi lUdng tong san ph&m Udc tinh bling tong khoi liidng cua cai vat chat do loai ngUdi tao ra trong suot lich sii phat trien tif trUdc cho tdi khi xuat hien chu nghia tu ban Dai cong nghiep

da san xuat ra khoi liidng khong lo hang hoa vdi gia re, dUdc Marx va Engels vi nhu la nhiing vien “trong phao b in thung tat ca nhiing biic van ly trUdng thanh va buoc nhiing ngudi da man bai ngoai mot cach ngoan cUdng nhat cung phai hang

phuc”1 Ket qua la nen tang kinh te - xa hoi theo 161 phong kien

va cung vdi no la che do phong kien, quan he xa hoi phong kien

d chau Au bi troc tan goc va sup do’ tan tanh2

1 C M ac va Ph Angghen Tuyen ngon Dang cong san Toan tap Tap 4 Nxb

Chinh tri quoc gia Su that - Ha Noi 1995 Tr 602.

2 M ac va Angghen nhan dinh: ‘T a t ca nhQng moi lien he phiic tap va muon mau muon ve rang buoc con ngUdi phong kien vdi “nhiing be tren tu nhien” cua minh, deu bi giai cap tu san thang tay pha vd, khong de lai giiia ngiidi vdi ngifdi mpt moi quan he nao khac, ngoai ldi l'ch tran trui va loi song “tien

trao chao muc” khong tinh khong nghia.” C Mac va Ph Angghen Tuyen ngon Dang cong san Toan tap Tap 4. Tr 600.

Bien doi kinh te da lam thay doi sau sac ddi song chinh tri, van hoa, xa hoi Cua cai, dat dai, tu ban khong con tap trung trong tay tang ldp phong kien, quy toe, tang luf ma rdi vao tay giai cap tu san Su phan chia giai cap, sU phan tang

xa hoi va sU phan hoa giau-ngheo dien ra tren quy mo rong ldn vdi tinh chat quyet liet, sau sic Nen cong nghiep quy mo ldn da day nhanh qua trinh do thi hoa cung vdi sU tich tu dan

cU, phat trien giao thong va cd sd ha tang

Ky thuat, cong nghe va khoa hoc phat trien nhanh chong gop phan hinh thanh va phat trien tang ldp xa hoi mdi la nhuEng ngudi tri thiic, doi ngu hanh chinh, quan ly va cong nhan ky thuat San xuat kieu cong nghiep vdi quy mo ldn ddi hoi phai md mang buon ban, giao lUu va thi trUdng nguyen vat lieu va thi trUdng tieu thu san pham, hang hoa cong nghiep TCf do hinh thanh nen tang ldp thUdng nhan, doanh nhan

Su phan hoa trong loi song cua thanh thi va nong thon didn ra vdi toe do nhanh chong ti le thuan vdi qua trinh do thi hoa Quan he gifla thanh thi va nong thon trd thanh quan he phu thuoc, trong do thanh thi trd thanh trung tam cua sii tang trUdng, phat trien1

Nong dan bi tach ra khoi ruong dat trd thanh ngudi lam thue, ngudi ban silc lao dong cho gidi chu tu ban cong nghiep d thanh pho2 Viec nong dan rdi bo cong dong lang que, nong

1 M arx va Engels viet: “Giai cap tu san b i t nong thon phai phuc tung thanh thi No lap ra nhiing do thi do so; no lam cho dan so" thanh thi tang len phi thiidng so vdi dan so" nong thon, va do do, no keo mot bo phan 16n dan cU thoat khoi vong ngu muoi cua ddi song thon da.” C Mac va Ph Angghen

Toan tap Tap 4 Sdd. Tr 602.

2 M arx viet: “Trong Unh vUc cong nghiep, dai cong nghiep tac dong cach mang hdn ca thed nghia no thu tieu thanh tri cua xa hoi cu la “ngUdi nong

thon ra thanh pho sinh song da keo theo nhiing bien doi to ldn trong thiet che gia dinh vdi he gia tri, chuan miic va cau true dac trUng cho xa hoi truyen thong dua vao phUdng thiic san xuat phong kien Ddi song ca nhan va gia dinh bi xo day, bi xe vun va bi cuon hut vao hoat dong kinh te kieu thi trUdng va ldi song canh tranh, vu ldi Ldi song nong thon diia vao kinh te nong nghiep, quan he gia dinh, dong ho bi thay doi va nhudng

chd cho loi song thanh thi - xuat hien “chu nghia thanh thi" -

diia vao kinh te cong nghiep va quan he chiic nang

Cac hinh thiic to’ chiic xa hoi theo kieu phong kien trUdc day bi lung lay, xao tron va bien do’i manh me To’ chiic va thiet che ton giao, cu the la Giao hoi trUdc kia rat cd the liic nay bi mat dan vai-tro va quyen liic thong tri trong ddi song

xa hoi trUdc siic ep cua hoat dong kinh te dien ra soi dong Viec nha thd bi tach khoi nha nUdc va nha trUdng la mot bieu hien rd ret nhat cua sii bien doi xa hoi trong llnh vUc to chiic ddi song vat chat va tinh than d xa hoi chau Au the ky 18-19

Do do, luat phap ngay cang phai tap trung vao viec dieu tiet cac qua trinh kinh te, cac quan he ldi ich va quan he xa hoi mdi xuat hien, chUa tiing cd trong xa hoi phong kien Vi du, luat phap trd nen duy ly de thiet che hoa va dieu tiet cac quan he mua ban siic lao dong sao cho cd ldi cho chu tu ban trong viec tim kiem ldi nhuan lam giau va boc lot cong nhan Ngay ca thiet che hanh chinh, to chiic hanh chinh, to’ chiic xa hoi kieu phong kien, quan chu doc doan, chuyen che cung buoc phai thay doi

dan” va thay the ngUdi nong dan bang cong nhan lam thue.” C M ac

T u ban: Phe phan khoa kinh te chinh tri, trong C M ac va Ph Angghen

Toan tap Tap 23. Nxb Chinh tri quoc gia-Sa that Ha Noi 1993 Tr 713.

theo xu the duy ly, theo hudng thi dan hoa va cong dan hoa.Tom lai, su xuat hien va phat trien he thong kinh te tu ban chu nghia da pha vd trat tu xa hoi phong kien gay nhufng xao tron va bien doi sau rong trong ddi song xa hoi Quan he, tUdng tac va cau true xa hoi trci nen philc tap, mat on dinh gay ra nhiing he qua kho lUdng Tu: do nay sinh nhu cau thUc tien phai lap lai trat tu, on dinh xa hoi Doi vdi khoa hoc, do

la nhu cau tim hieu, giai thich cac hien tUdng, cac qua trinh kinh te-xa hoi va giai quyet cac van de cua thdi ky khung hoang xa hoi luc bay gid Noi cach khac, xa hoi hoc da ra ddi mot cach tat yeu trong boi canh kinh te-xa hoi chau Au the ky

19 nham dap ting nhu cau nhan thiic va nhu cau thUc tien ve thiet lap sU on dinh, trat tu xa hoi

2 Boi canh ch in h tri, van hoa va titf tvfotag

Cac sU kien chinh tri-xa hoi quan trong nhat gop phan lam thay doi can ban the che chinh tri, trat tu xa hoi va cac thiet che

xa hoi chau Au the ky 18-19 la cac cuoc cach mang, nhat la Dai cach mang Phap nam 1789 Cuoc cach mang nay da md dau cho thdi ky tan ra che do phong kien, nha nUdc quan chu va thay the trat tU xa hoi cu bing mot trat tu chinh tri-xa hoi mdi vdi sU thong tri kinh te va chinh tri cua giai cap tu san

Ve mat van hoa-tu tUdng, Dai cach mang tu san Phap

the ky 18 v6i khau hieu utyC do, binh dang, bac ai” da khdi day

nhiing bien doi mang tinh cach mang trong van hoa, tu tUdng, nhan thiic va hanh dong chinh tri cua giai cap cong nhan va quan chung lao dong ve quyen con ngUdi va quyen binh d in g giai cap

Cung vdi sU bien doi chinh tri co tinh chat cach mang d

Phap la cac bien dong chinh tri theo con dudng “tien hod" d

Anh, Dilc, Italia va cac nUdc khac Dac diem chung cua nhiing thay doi to ldn trong ddi song chinh tri chau Au luc bay gid la quyen luc chinh tri chuyen sang tay giai cap tu san va mot thieu so ngUdi nam giut tu lieu san xuat Bien doi chinh tri-xa hoi da gop phan cung co va phat trien chu nghia tu ban Dieu

nay the hien b viec hinh thanh nhiing dieu kien co ldi cho tu

do buon ban, tu do san xuat, tu do canh tranh, tu do ngon luan tu san va dac biet la tu do boc lot siic lao dong cong nhan, lam cang thang them quan he mau thuan doi khang giufa giai cap thong tri - tu san va giai cap bi tri - vo san

Mau thuln sau s&c ve ldi Ich giufa cac tang ldp xa hoi va nhat la giiia giai cap cong nhan vo san va giai cap tu san da len tdi dinh diem lam bung no cuoc cach mang vo san dau tien tren the gidi vao nCia cuoi the ky 19 - Cong xa Pari nam

1871, va sau nay la cuoc cach mang thang Mudi Nga vi dai nam 1917 Cac cuoc cach mang nay da thdi bung len ngon lvfa nhiet tinh cach mang va ly tudng xa hoi chu nghia trong cac tang ldp tien bo xa hoi, nhat la giai cap cong nhan, vo san va cac dan toe bi ap bufc tren pham vi toan the gidi

Nhufng bien dong chinh tri-xa hoi va dac biet la cuoc cach mang Phap da de lai dau an khong phai md trong lich suf xa hoi hoc nhu sau:

TrUcic het, do la sU kien xa hoi hoc ra ddi lan dau tien tren the gicii v6i tu cach la mot khoa hoc d nude Phap - cai noi

cua Dai cach mang Phap roi sau do mdi xuat hien b cac nUdc

Anh, Dufc, Italia, My

Thuf hai, cac cong trinh cua cac nha xa hoi hoc ngudi

Phap nhu Auguste Comte, Emile Durkheim, nha xa hoi hoc ngudi Anh Herbert Spencer, nha xa hoi hoc ngudi Diic Georg Simmel, va dac biet la nhiing ngUdi sang lap ra chu nghia cong san khoa hoc, lanh tu thien tai va ngudi thay cua giai cap vo san Karl Marx va Friedrich Engels deu chiu anh hudng cua hoc thuyet xa hoi chu nghia Phap.

ThCf ba, nhiing bien dong kinh te-chmh tri-van hoa d xa hoi Phap da khien cac nha xa hoi hoc tien boi dat ra nhiing cau hoi ly luan CO ban khong chi doi vdi xa hoi hoc cua Phap

ma cua toan bo ly luan xa hoi hoc the ky 19 Do la van de trat

tu xa hoi, bat binh dang xa hoi va van de lam the nao phat hien va sii dung cac quy luat to chiic xa hoi de gop phan tao

dung, cung co trat tu xa hoi va tien bo xa hoi.

Trong boi canh kinh te-chmh tri-van hoa-xa hoi nhu vay, cac nha tU tUdng xa hoi, cac nha xa hoi hoc chau Au the ky 19 da

ra siic tim hieu, mo ta, phan tlch cac qua trinh, hien tUdng xa hoi de phan anh va giai thich day du nhiing bien dong chinh tri,

xa hoi dang dien ra xung quanh ho Cac nha xa hoi hoc the ky 19 tap trung vao nghien ciiu nhung van de ldn nay sinh tu: nhiing khung hoang, mat on dinh, mat trat tu chinh tri-xa hoi luc bay gid Mot so' nha xa hoi hoc tien bo da chi ra con dudng va bien phap de lap lai trat tu va duy tri sii tien bo xa hoi

3 Cac tien de ly luan va phvfOng phap luan

n g h ien cvfu k h o a hoc

Tien de ly luan va phUdng phap luan lam nay sinh, phat trien xa hoi hoc co nguon goc tii nhiing tien bo to ldn ma loai

dau bang thdi dai Phuc hung vao nUa cuoi the ky 15 den niia dau the ky 19 Ve tam cd lich svf vi dai cua sU tien bo khoa hoc thdi dai nay, F Engels chi ro: “do la mot thdi dai can co nhiing con ngudi khong lo va da sinh ra nhiing con ngUdi khong lo: khong lo ve nang luc suy nghi, ve nhiet tinh va tinh cach, khong

lo ve mat co lim tai, lam nghe va ve mat hoc thiic sau rong”1 Ket qua la da hinh thanh nen cac dong tu tudng triet hoc cu the

la triet hoc cd dien Diic, cac trao lUu tu tUdng xa hoi dac biet la chu nghia xa hoi khong tUdng Phap va cac ly thuyet kinh te hoc nhat la kinh te chinh tri hoc Anh

Cac trao lUu tien bo cua khoa hoc tu nhien va khoa hoc

xa hoi, dudi nhieu hinh thiic va bling nhieu cach khac nhau

da trd thanh tien de, nguon goc va nhiing yeu to' cd ban cau thanh nen he thong ly luan va phUdng phap luan cua khoa hoc xa hoi hoc the ky 19

Cac nha tu tUdng Anh, nhat la nhiing ngudi theo chu nghia tu do va kinh te chinh tri hoc Anh thudng cd vu va benh vUc cho quyen con ngUdi nham bien minh cho chu nghia

tu ban cong nghiep phat trien manh nhat d nUdc nay Khi nghien ciiu cac che do kinh te-xa hoi, A Smith (1723-1790) va

D Ricardo (1772 -1823) da cho rang cac ca nhan phai dUdc tu

do thoat khoi nhiing rang buoc va han che ben ngoai de tu do canh tranh Co nhu vay, cac ca nhan mdi tao ra dUdc mot xa hoi tot dep hdn Nhin chung, cac quan niem kinh te hdc da gdi

md ra cach nhin duy vat bien cluing do'i vdi cac van de xa hoi

1 Ph Angghen Bien chitng cua tie nhien, trong C M ac va Ph Angghen Toan tap Tap 20. Nxb Chinh tri quoc gia - Su that H a Noi 1994 Tr 459- 460.

dang nay sinh do nen kinh te dai cong nghiep dang ngay cang

md rong, sii phan hoa xa hoi ngay cang tang

Tai Phap, cai noi cua xa hoi hoc - thdi ky Phuc hung niia cuoi the ky 15 da md dau cho mot thdi dai duy ly vdi cac tU tudng khai sang va chu nghia xa hoi cua nhufng con ngUdi khong lo nhu F Voltaire (1694-1778), J.J Rousseau (1712-1778), D Diderot (1713-1784), C H De Saint-Simon (1760-1825), C Fourier (1772-1837) va nhieu ngUdi khac

Trong so do noi bat len nha triet hoc, nha xa hoi hoc Auguste

Comte (1798-1857), ngudi da sang lap ra chu nghia thUc chiing va khai sinh khoa hoc xa hoi hoc

Cac nha triet hoc va cac nha tu tudng xa hoi Phap cho rang con ngudi chu yeu bi chi phoi bdi cac dieu kien va hoan

canh xa hoi Ho khang dinh rang con ngUdi co nhufng “quyen

tU nhien” nhat dinh ma cac thiet che xa hoi phai ton trong va

bao ve chii khong dUdc phep cha dap, vi pham Tu: do da hinh thanh tu tudng ve sU can thiet phai xoa bo sU ap bile va bat cong xa hoi, phai thay the trat tu xa hoi cu bang mot trat tu

xa hoi mdi phu hdp hdn vdi ban chat con ngudi va dap ufng nhu cau cd ban cua con ngudi Su bien doi nhu vay can phai diln ra mot cach hdp ly, hdp phap, tien bo va bang con dudng

duy ly, “khai sang” tu tudng va nhan thiic, tham chi bang cac

cuoc cach mang Cac tu tudng tien bo, nhan van, nhan ban, nhan dao dUdc phan anh dac biet r5 trong cuoc Dai cach mang Phap nam 1789

Su phat trien manh me cua khoa hoc va dac biet la phUdng phap luan nghien ciiu khoa hoc la tien de cd ban, quan trong cho sU ra ddi xa hoi hoc Cac cuoc cach mang khoa hoc - ky thuat diln ra d the ky 16, 17 va dac biet la the ky 18

da lam thay doi can ban the gidi quan va phUdng phap luan khoa hoc Lan dau tien trong lich sii khoa hoc nhan loai, the gidi hien thUc, nhat la ddi song xa hoi cua con ngUdi dUdc xem nhu la mot the thong nhat van dong va bien doi theo quy luat Cac quy luat cua xa hoi co the nhan thiic dUdc va giai thich dUdc thong qua viec sti dung va phat trien cac khai niem, pham tru va phUdng phap nghien ciiu khoa hoc Tren

cd sd nhan thiic khoa hoc co the bien doi, cai tao dUdc xa hoi

4 Sif ra dcfi xa hoi hoc • • •

Ve mat chut nghia, “xa hoi hoc” (Sociology) la ket qua cua viec ghep chii “Socius” hay chut “Societas” nghia la xa hoi vdi chfl

“Ology” hay “Logos” co nghia la hoc thuyet, la nghien ciiu

Ve mat lich sii, Auguste Comte dUdc ghi nhan la cha de cua

xa hoi hoc do da cd cong khai sinh ra mon khoa hoc nay vao niia dau the ky 19, cu the la nam 1838 Luc bay gid ong dung thuat

nguf “Xa hoi hoc” de chi mot llnh vUc nghien ciiu mdi ve cac quy

luat cua to chiic xa hoi, hoc thuyet ve xa hoi, sU nghien ciiu ve xa hoi loai ngudi NhUng ve sau, trong qua trinh phat trien cua minh, xa hoi hoc da cd cac quan niem khac nhau ve doi tudng nghien ciiu tUdng ling vdi mdi thdi ky lich sii cua no

Ngay tii buo’i binh minh cua xa hoi hoc1, mot so' nha khoa hoc nhat la Comte da chu trUdng ap dung mo hinh phUdng

1 Mot so tac gia muon keo dai lich su khoa hoc xa hoi hoc ve thdi Socrates,

Plato, Aristotle d Hy Lap co dai va thdi Lad Tii, Khong Tu, Han Phi Tu d Trung Quoc xa xUa C6 the tim thay cac mam mohg xa hoi hoc d cac tu tudng cua cac nha thdng thai cua moi thdi dai trU6c khi Khda hoc xa hoi hoc ra ddi Nhifng khong vi the ma quen rin g xa hoi hoc xuat hien lan dau tien tren the gi6i vdi tii cach la mot khoa hoc d trong 16ng xa hdi chau A u the ky 19.

phap luan cua khoa hoc tu nhien va chu nghia thUc chCfng vao nghien ciiu cac quy luat cua sU bien doi xa hoi Xa hoi hoc sdm nhan thay su can thiet phai sii dung cac phUOng phap quan sat, thUc nghiem, so sanh, phan tich lich sii, triiu tUdng hoa, khai quat hoa vao nghien ciiu quy luat to chiic xa hoi.Cac khoa hoc tu nhien nhu vat ly hoc, hoa hoc, sinh hoc

da phat hien ra cac "quy luat tiC nhien'' de giai thich the gidi

Chu nghia duy ly khoa hoc xuat hien va phat huy tac dung manh me dau tien trong linh vUc nhan thiic gidi tu nhien va sau do la trong linh vUc nghien ciiu xa hoi1 Thanh tUu cua khoa hoc tu nhien khong chi la nguon cd vu ldn lao ma con la kho tang ly luan va cong cu khoa hoc s&c ben cho cac nha tu tudng xa hoi, cac nha xa hoi hoc van dung de nghien ciiu doi tUdng da dUOc xac dinh Xa hoi hoc tim thay d khoa hoc tu nhien cac quan niem ve cach xay dung ly thuyet va cac mo hinh nghien ciiu de ap dung trong viec tim hieu qua trinh, hien tUdng xa hoi mot cach khoa hoc Nhu vay, ngay til dau nhiem vu cua xa hoi hoc da dUdc xac dinh la phai nghien ciiu thanh phan, cau true va qua trinh van dong, bien doi cua xa hoi Cung vdi viec cac hien tUdng, cac qua trinh xa hoi trd thanh doi tUdng nghien ciiu, xa hoi hoc da cd ngay cac phUdng phap, cong cu nghien ciiu ke thiia tCf cac khoa hoc khac

Cung vdi cac dieu kien va tien de neu tren, sU no luc hoat dong cua cac nha khoa hoc la het siic quan trong de xa hoi

1 V i du, noi ve phUdng phap cua minh, Emile Durkheim viet: “ten goi duy nhat ma chung toi chap nhan la phUdng phap duy ly , phiidng phap d6 dUdc quy gdn ve cac mo'i quan he tii nguyen nhan sang ket qua” Emile

Durkheim Cac quy tdc cua phUcfng phap xa hoi hoc Nxb Khoa hoc X a hoi

Ha Noi 1993 Tr 10.

hoc ra ddi va phat trien manh me Nhieu nha khoa hoc xa hoi the ky 18 va mia dau the ky 19 rat quan tam nghien ciiu cac hien tUdng, qua trinh xa hoi nham phat hien ra cac quy luat

cua to’ chiic xa hoi, “cac quy luat cua sii phat trien va tien bo

xa hoi" Nhieu nha tu tudng, cac nha ly luan xa hoi tien bo

luon tin rang cd the va can thiet phai coi cac quy luat ma khoa hoc phat hien dUdc la cong cu ly luan, la ngon duoc soi dudng xay dung mot xa hoi tot dep

Tom lai, xa hoi hoc da ra ddi vdi tu cach la mot khoa hoc

trong long xa hoi chau Au the ky 19 vdi cac dieu kien chin muoi

ve kinh te, chinh tri, tu tudng, van hoa, xa hoi va khoa hoc NgUdi tien phong tren con dudng xay dung mot khoa hoc mdi

ve xa hoi la nha triet hoc thUc chiing ngudi Phap ten la Auguste Comte - nha xa hoi hoc dau tien tren the gidi NgUdi

ke thila va phat trien tat ca nhiing gi tot dep nhat ve mat tu tudng va nhan thiic ma loai ngudi da tao ra tii trUdc cho den khoang giiia the ky 19 de dua ra mot hoc thuyet chinh xac, van nang cho khoa hoc xa hoi hoc la Karl Marx va cac dong chi cua ong1 Nhiing ngudi luon soi vao Marx va gop phan lam cho xa hoi hoc phat trien thanh nhieu canh nhanh ly luan va nhieu chu thuyet, nhieu trUdng phai khac nhau la Emile Durkheim, Max Weber va cac tac gia khac tren kh&p the gidi Tat ca sU say me va nd liic nghien ciiu, tat ca nhiing thanh cong ve mat

ly luan va thUc nghiem va tat ca nhiing thanh tUu no’i bat va ca nhiing dong gop tham lang cua cac nha khoa hoc deu tao thanh mot dong chay bat tan cua lich sii xa hoi hoc bat dau tif mia dau the ky 19 qua the ky 20 sang the ky 21 va se tiep mai

1 V.I Lenin Toan tap Tap 23 Nxb Tien Bo - MatxccJva 1980 Tr 50.

Tu: xUa den nay, cac nha xa hoi hoc luon diia ra cau tra

ldi khac nhau doi vdi cau hoi: Xa hoi hoc nghien ciiu cai gi?

Mot so" tac gia coi xa hoi hoc la khoa hoc ve hanh vi xa hoi, mot so" tac gia khac xem xa hoi hoc la khoa hoc ve he thong xa hoi1 Den cuoi the ky 20, dung nhii mot so" tac gia nhan xet:

“dinh nghia ngan gon nhii “xa hoi hoc la khoa hoc nghien ciiu

xa hoi loai ngUdi va hanh vi xa hoi” co le kha md ho va chiia dung it thong tin (mac dau xac dang), hay khong du chinh xac

1 Phdn viet nay diia vao bai cua Le Ngoc Hung Thii ban ve doi titting nghien ciiu cua xa hoi hoc Tap chi X a hoi hoc So 3 1997 Tr 9 4 -1 0 2 ; Pham Tat Dong - Le Ngoc Hung (dong chu bien) X a hoi hoc Nxb Dai hoc Quoc gia Ha

Noi 2001 Tr 5-22.

31

de phan biet xa hoi hoc vdi cac nganh khoa hoc khac nhu tam

ly hoc”1

NhUng tinh hinh phong phu, da dang, muon hinh, muon

ve cua cac quan niem ve xa hoi hoc pho bien den mile khong

it tac gia tin rang, sau hdn mot the ky rUdi phat trien cac ly thuyet xa hoi hoc mdi chi thong nhat vdi nhau d mot diem la khong co dinh nghia thong nhat ve xa hoi hoc NhUng mot so ngUdi lo ngai ve dieu nay Mot so ngUdi chUa biet rang tu tudng thong nhat trong sU da dang cua ly luan xa hoi hoc da dUdc Dai hoi xa hoi hoc the gi6i lan thii 12 to chiic tai Madrid, Tay Ban Nha nam 1990 ghi nhan la tu tUcfng chu dao cua sU phat trien xa hoi hoc2 Cang ngay cang trd nen ro rang mot dieu la khong the co va cung khong can thiet co mot ly luan chung duy nhat cho xa hoi hoc toan the gidi Mot dieu khac ro rang khong kem la mai den thap nien cuoi the ky 20, xa hoi hoc mdi dat tdi mot trinh do phat trien trong do cac ly thuyet

xa hoi hoc binh dang nhau trong viec tiep can doi tudng nghien ciiu

Su thong nhat trong tinh da dang, phong phu cua cac ly thuyet xa hoi hoc la linh hon, la sinh khi, la hdi thd cua xa hoi hoc trong suot tien trinh lich sii cua no Su thong nhat do the hien d cho, cac ly luan, cac ly thuyet, cac quan niem xa hoi hoc khac nhau deu tap trung vao giai quyet mot van de cd

1 Tony Bilton, Kenvin Bonnett, Philip Jones, Ken Sheard, M ichelle

Stan worth va Andrew W ebster Nhap mon xa hoi hoc Nxb Khoa hoc X a

hoi H a Noi 1993 Tr 17.

2 Vien Thong tin khoa hoc xa hoi NhiCng chuyen bien trong linh vUc ly luan

xa hoi hoc , trong Tap san Cai mdi trong khoa hoc oca hoi: X a hoi hoc va thdi dai Tap 3. Ha Noi 1990 Tr 19-25.

ban mang tmh triet hoc cua no, do la moi quan he giufa con ngUdi va xa hoi Doi tudng cua nghien cufu khoa hoc la quy luat van dong cua su vat, hien tudng1 Lich sii ly thuyet xa hoi hoc la lich sii cua cac no lUc dat ra nhufng cau hoi va dUa

ra nhufng cau tra ldi khoa hoc ve ban chat, ve quy luat, ve dac diem va tmh chat cua moi quan he giufa con ngUdi va xa hoi Den nay co the dinh nghia nhu sau:

Xa hoi hoc la khoa hoc nghien ciiu quy luat cua sit nay sinh, bien doi va phat trien moi quan he giiia con ngiidi va

xa hoi.

Doi tUdng nghien cufu cua xa hoi hoc la cac quy luat dUdc phat hien, trinh bay, dien dat dudi cac hinh thiic khac nhau,

do vay ma co cac loai ly thuyet xa hoi hoc Lich sii xa hoi hoc

da chiing kien sU xuat hien, khi thi lan lUdt khi thi cung mot luc cac quan niem, cac ly thuyet khong nhufng khac nhau ma con mau thuan, doi lap va dau tranh vdi nhau ve cach kien giai nhieu khia canh, nhieu mat cua mot van de triet hoc-xa hoi hoc la moi quan he giufa con ngUdi va xa hoi

Lich sii ly thuyet xa hoi hoc cung cho thay, cac cau hoi nan giai va rac roi ve doi tudng nghien ciiu cua xa hoi hoc gan lien v6i noi dung, phUdng phap luan va vi tri cua xa hoi hoc trong he thong cac khoa hoc

1 Lenin viet: “Trifcic con ngiidi, co mang lucii nhiing hien tiidng tii nhien Ly thuyet v6i tii cach la mot he thong cac pham tru, khai niem lam nhiing diem nut cua m ang lii<3i, giup ta nhan thiic va nSm viing diidc mang l\i6i Cai trd thanh doi tiidng cua ly luan, cua tii duy khoa hoc khong phai la cac sii vat, hien tiidng m a lk cac quy luat cua sii van dong cua chung” V I

Lenin But ky triet hoc Toan tap Tap 29 Nxb Tien Bo - Matxcdva 1981

Tr 102-103.

C a c q u a n n iem k h a c n h a u ve v a n d e cd b a n c o tin h t r i e t h o c c u a x a h o i h o c

Ngay til luc mdi ra ddi cua xa hoi hoc da co phUdng phap tiep can vi mo de xac dinh doi tudng nghien ciiu cua no Quan niem nay dUdc cung co" trong sU canh tranh til nhieu phia quan niem khac nhau Theo phUdng phap tiep can vi mo phat trien manh vao cuol the ky 19 va nila dau the ky 20, doi tudng cua cac ly thuyet xa hoi hoc la hanh vi xa hoi, hanh dong xa hoi, tudng tac xa hoi va cac qua trinh, dong thai cua

nhom xa hoi Theo cach tiep can vi mo hoi sinh va chiem vi tri

noi troi vao giQa the ky 20, xa hoi hoc la khoa hoc ve he thong

xa hoi, ve cong dong xa hoi xac dinh trong lich sii Theo cach

tiep can “tong hdp” , xa hoi hoc dUdc coi la co nhiem vu “bac

cai cau noi” giila nhiing hien tudng vi mo - xa hoi loai ngUdi

va nhiing hien tUdng vi mo - hanh vi ngUdi

Vo so" cac quan niem, cac dinh nghia ve xa hoi hoc trong cac sach giao khoa hien nay cung nhu trUdc kia deu co the quy ve mot trong nhiing cach tiep can tren Cac dinh nghia

do thUdng cho rang xa hoi hoc nghien ciiu cac van de thien

ve xa hoi (vi du xa hoi loai ngUdi)1, hoac cac van de thien ve

con ngUdi (vl du hanh vi xa hoi)2, hoac cac van de "tong hdp,

1 M ot so tac gia xac dinh: “Doi tiidng nghien ciiu cua X a hoi hoc la xa hoi

loai ngiidi”, V u M inh Tam (chu bien) X a hoi hoc Nxb Giao due H a Noi

2001 Tr 4.

2 M ot so tac gia khac ket luan: ‘T o m lai, doi tiidng nghien ciiu cua xa hoi hoc chinh la hanh vi xa hoi cua con ngUdi Nhiing chi co the hieu diidc hanh vi

xa hoi nay khi lam rd diidc tiidng tac giiia ngiidi va ngUdi trong nhiing nhom

va cong dong xa hoi phan theo nhiing dau hieu xa hoi dac thu D en lifdt no, nhiing nhom va cong dong xa hoi khac nhau lai tiidng tac vdi n hau tao thanh mot ket cau chinh the cua mot xa hoi X a hoi hoc nghien ciiu nhiing

tick hdp” ca xa hoi va con ngUdi1 Trong cac xu hudng quan

niem nay da xuat hien mam mong va tien de cho sU dinh hinh ngay mot ro net quan niem thti tu, co the goi nhu vay,

xa hoi hoc nghien ciiu moi quan he giiia con ngUdi va xa hoi Lich sU phat trien xa hoi hoc hdn the ky rUdi qua phan anh

ro xu the nay

ThUc vay, ngay tCf khi mdi ra ddi, xa hoi hoc chau Au vdi cac bien the ly luan vi mo va vi mo cua no, chu yeu dUdc (A Comte, K.Marx, H.Spencer, E.Durkheim va nhiing ngUdi khac) xac dinh la khoa hoc ve sU phat trien xa hoi loai ngUdi,

ve cac (he thong) xa hoi Xu hudng xa hoi hoc vi mo nay manh

den mile khi “du nhap” vao mot so" nUdc khac, dac biet la vao

My phat trien manh thanh ly thuyet he thong xa hoi (T Parsons) Xa hoi hoc chau Au da bi phe phan la khong chu y tdi ca nhan, tdi con ngUdi TrUdc trao lUu vi mo hoa va he thong hoa xa hoi hoc, Homans - mot dai dien tieu bieu cua

quy luat va tinh quy luat chi phoi moi quan he va hen he tao thanh he thong tong the xa hoi nay” Pham Tat Dong - Nguyen Sinh Huy - Do

Nguyen PhUdng X a hoi hoc dai cUcfng Dai hoc md Ha Noi 1995 Tr 10.

1 Co le bi anh hUdng bdi tu tUcing triet hoc xa hoi, nen khong it tac gia dinh nghia xa hoi hoc la: “Khoa hoc ve quy luat, tinh quy luat chung va dac thu trong sU van hanh va phat trien cua he thong xa hoi No xac dinh ve mat lich sU, ve cd che hoat dong va hinh thiic xuat hien cua cac quy luat va tinh quy luat nay qua cac hoat dong cua cac ca nhan, nhom xa hoi, cong dong,

giai cap, dan toe” Pham Dinh Huynh - Pham Chien Khu Nghien citu xa hoi hoc (thu tuc, hinh th\2c, phiicfng phap). Nxb Chinh tri quoc gia H a Noi

1995 Tr 6 X em them: G.V Osipov X a hoi hoc va chu nghia xa hoi, trong Cai mdi trong khoa hoc xa hoi X a hoi hoc va thdi dai. Tap 3 So" 23 Ha Noi.

1992 Tr 8; Chung A - Nguyen Dinh Tan Nghien ciiu xa hoi hoc Nxb Chinh tri quoc gia H a Noi 1997 Nguyen M inh Hoa X a hoi hoc: nhiing van de ccf ban. TrUdng Dai hoc khoa hoc xa hoi & Nhan van Dai hoc Quoc gia Thanh pho" Ho Chi M inh 1997.

dong xa hoi hoc vi mo (M.Weber, G.Simmel, H.Mead, G.Homans

va cac tac gia khac) da dUa ra luan diem noi tieng: “hay tra lai con ngUdi cho xa hoi hoc” (1964) NhUng ngay sau do

khong bao lau, tru6c tinh hinh “vi mo hoa'”, “cd nhan hoa' va

“hanh vi hod” xa hoi hoc, mot so" tac gia khac lai doi “tra lai

xa hoi cho xa hoi hoc”

Co the hinh dung la til khi ra ddi vao niia dau the ky 19 cho tdi nay, xa hoi hoc luon d trong tinh canh “than nay vi xe

lam doi d M c” Cac nha xa hoi hoc vila muon tap trung vao

nghien ciiu (vi du hanh vi, hanh dong) con ngUdi Vila muon nghien ciiu (vi du he thong, cau true) xa hoi Nhiing xa hoi hoc to ra rat kho co the dilng trung lap giiia hai thai cUc cua nhiing van de day hap dan va can thiet nhu vay

Lech ve phia con ngUdi, vi du tap trung nghien ciiu hanh

vi xa hoi, hanh dong xa hoi cua con ngUdi, xa hoi hoc bi cac nganh khoa hoc nhan van, dac biet la khoa hoc tam ly lan at Nghieng ve phia xa hoi, chfing han tap trung nghien ciiu ve

cd cau xa hoi va qua trinh xa hoi hay he thong xa hoi, xa hoi hoc d l bi triet hoc, dac biet la chu nghia duy vat lich sii va cac nganh khoa hoc xa hoi khac nhu sii hoc, kinh te hoc trum len.Trong khi do, xa hoi hoc kho cd the mot minh thau tom

ca hai, tile la vila nghien ciiu hanh vi con ngUdi, vila nghien ciiu he thong xa hoi Vi nhu vay xa hoi hoc de bi va da tilng bi phe phan la co doi tUdng nghien ciiu khong ro rang, tham chi

bi mat doi tUdng nghien ciiu

Can thay r&ng, con ngUdi va xa hoi la nhiing khach the nghien ciiu cua rat nhieu khoa hoc khac nhau, khong phai cua rieng xa hoi hoc Do vay, cd the ket luan rin g, cach dinh

nghia xa hoi hoc la khoa hoc ve con ngiidi (vi du hanh vi, hanh dong xa hoi), ve xa hoi (vi du cau true xa hoi, he thong) hay ca con ngUdi va xa hoi la chUa xac dang, chUa thuyet phuc ve mat ly luan.

De giai quyet van de day tranh cai nay, mot so nha xa

hoi hoc niia cuoi the ky 20 dUa ra cach tiep can “tong-tich

hdp"1, mot so" khac lai thien ve cach tiep can “trung binh"

ThUc chat cac cach giai quyet nay kho co the dting trung lap,

trung dung giiia “hai dong" vi mo va vi mo Xet cho cung,

nhiing quan niem do hoac lech ve cach tiep can vi mo hoac lech ve cach tiep can vi mo Vi du, V Jadop va G Osipov cho rang doi tUdng nghien ciiu cua xa hoi hoc la quy luat cua cac

he thong xa hoi, la sU hoat dong cua cac quy luat “vl mo" do

trong hanh vi, hoat dong cua cac ca nhan, nhom xa hoi2

Mot so" tac gia khac no luc tim cach bac cau ly luan de vUdt qua cai ho" ngan cach da bi khoet sau tut luc nao khong biet giiia cai vi mo - vl du cau true xa hoi va he thong xa hoi sang cai vi mo - hanh vi xa hoi va hanh dong xa hoi cua ca nhan Trong so" nhiing chiec cau dUdc thiet ke" can ke tdi: cay cau thong nhat vi mo-vi mo theo chieu sau (tit y thiic tap the den moi trUdng sinh thai) va chieu rong (til nhom hoi den toan cau) cua George Ritzer; cay cau da chieu (chieu hanh dong cong cu-chuan mile va chieu trat til ca nhan-tap the) cua Jeffrey Alexander; cay cau cau true hoa cua Athony Giddens

va nhieu chiec cau khac niia cua cac tac gia nhu Rail Collins,

1 To Duy Hdp Dac diem tiep can he thong trong xa hoi hoc Tap chi X a hoi hoc. So" 4 1996.

2 Co the thay day la quan niem dac trUng cho thdi ky qua do tii duy tit chu nghia duy vat lich sii sang khoa hoc xa hoi hoc.

James Coleman, Peter Blau va nhieu ngUdi khac1.

Qua do thay ring, tuy co luc manh yeu khac nhau, nhiing trong suot chieu dai lich sii, cac quan niem xa hoi hoc

vi mo va xa hoi hoc vi mo luon sat canh ben nhau va canh tranh ngam ngam hoac cong khai vdi nhau trong viec xac dinh doi tUdng nghien ciiu Chen vao giiia hai dong ly thuyet

xa hoi hoc nay la trao liiu “tong hdp", lay moi thii mot ti de

dung hoa nhiing mau thulin va dUa ra nhiing jjia i phap

“trung lap” va nhiing ly thuyet “ket noi".

Tren thiic te quan niem khac nhau ve doi tiidng nghien ciiu cua xa hoi hoc deu xem xet va giai quyet nhiing cau hoi ly luan va phiidng phap luan cua mot van de cd ban cd tinh triet hoc cua xa hoi hoc Do la van de moi quan he giiia con ngiidi

va xa hoi Cac quan niem, cac ly thuyet xa hoi hoc khac nhau theo nhieu kieu, nhieu cach nhung deu giong nhau ci cho khong nghien ciiu gi khac ngoai cac thuoc tmh, dac diem va tinh chat cua moi quan he giiia con ngUdi va xa hoi Do la hat nhan cua sii thong nhat ben trong cua cac ly thuyet da dang, phong phu, nhieu hinh, nhieu ve tham chi mau th u ln nhau trong lich sit xa hoi hoc

2 T ran h luan va th o n g n h a t tr o n g x a h o i h oc

Nhii da neu d tren, xa hoi hoc la khoa hoc nghien ciiu cac

quy luat hinh thanh, van dong va phat trien moi quan he giiia con ngiidi va xa hoi Quan niem nay khong dot nhien

1 George Ritzer Contemporary Sociological Theory M cGraw -Hill, Inc 1992

Tr 395-510.

xuat hien hay tii tren trdi rdi xuong, trai lai no dUdc phoi thai trong cac y tUcfng da dUdc neu len trong suot lich sU phat trien ly thuyet xa hoi hoc Cd the tim thay mam mong, goc re cua quan niem nay trong tu tUdng xa hoi hoc cua Marx, Durkheim, Weber, Simmel va nhieu nha xa hoi hoc khac cl the ky 19-20.

Tuy nhien, dinh nghia nay cd the se gay ra cuoc tranh luan khoa hoc bo ich va ly thu1 Cac y kien tranh luan khoa hoc (da cd va cd the cd) chu yeu xoay quanh cac chu de bat nguon tii van de cd ban cua xa hoi hoc Do la van de con ngUdi chiu anh hudng va gay anh hudng trd lai doi vdi xa hoi nhu the nao? Do la van de quan he tudng tac nhieu chieu, muon hinh muon ve giufa con ngUdi va xa hoi dien ra theo quy luat nao, cd che nao?

Dieu do khong cd gi la, bdi le cac nha nghien ciiu xa hoi hoc tii xUa tdi nay khong ngting canh tranh vdi nhau ve doi tudng cua xa hoi hoc; bdi le cac chuyen gia xa hoi hoc khac nhau luon giai thich khac nhau ve van de quan he qua lai giufa con ngUdi va xa hoi; bdi le cac nha xa hoi hoc khac nhau thUdng khong thong nhat vdi nhau ve phUdng phap luan nghien cCfu van de quan he giufa con ngUdi va xa hoi

NhUng dieu ngac nhien la d cho rat it, neu khong muon noi la chua cd cach dinh nghia xa hoi hoc nao giai dap on

thoa nhiing chu de bat nguon tii tinh “nitdc doi” , “li/dng

tinh” kieu “nhi nguyen luan” cua doi tudng nghien ciiu xa

hoi hoc, do la moi quan he qua lai giufa mot ben la con ngUdi

1 Chu y la tranh luan khoa hoc, canh tranh khoa hoc, phe phan khoa hoc chii khong phai la bat cii mot kieu ilng xii nao khac.

va mot ben la xa hoi.

Tinh chat hai mat cua van de cd ban cua xa hoi hoc lam nay sinh cac cap pham tru lam chu de cho cac cuoc tranh luan khoa hoc keo dai cho den nay chua cham dOtt Do la cap

chu de nhu: “con ngiidi - xa hoi", “cd nhan - van hoa", “ttf

nhien - xa hoi", “chu quan - khach quan", “chu the - khach

t h i ’, “vl md - vi mo", “dinh liidng - dinh tinh", “hanh dong xa hoi - cau true xa hoi", v.v

Cac quan niem ve doi tudng nghien ciiu cua xa hoi hoc khong chi khac nhau, tham chi con trai ngiidc, mau thuln nhau Tii do nay sinh cac cuoc tranh luan trien mien trong xa

hoi hoc Dieu do dSn tdi hien tiidng goi la “khung hoang thita" sii khac nhau va “khung hoang thieu" sii thong nhat trong ly

luan xa hoi hoc Co the noi, xa hoi hoc khong chi ra ddi trong boi canh bien dong xa hoi the ky 19 de trd thanh khoa hoc ve cac cuoc khung hoang xa hoi ma ban than no cung luon d trong tinh trang khung hoang ve ly luan1

Trong nhiing thap nien gan cuoi the ky 20, tinh hinh tranh luan do da diu di mot phan la do cac nha nghien ciiu co

xu hii6ng chap nhan mot phan cach tiep can "tong hefp", “tich

hap" kieu dung hoa va mot phan khac la do xu hii6ng lam ly

thuyet cap trung binh ma Robert Merton da de ra Nhiing thdi

ky em diu do qua di rat nhanh, ngay sau do vao nhiing nam cuoi cua the ky 20 xu hiidng nghien ciiu ly luan xa hoi hoc lai

1 Alfred W eber (1868-1958), Giao sii kinh te hoc va xa hoi hoc, ngudi Diic,

em trai cua M ax Weber, viet: “X a hoi hoc la con de cua su khung hoang, su khung hoang cuoc song 16n nhat cho t6i nay van bao trum len cac nu<3c

phUdng Tay” Trich theo Herm ann Korte N hap mon lich sii xa hoi hoc Nxb

The gi6i H a Noi 1997 Tr 178.