TIEU LUAN TRIET HOC

PHẬT GIÁO VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐẾN NHÂN CÁCH CON NGƯỜI VIỆT NAM Đạo Phật là một trong những học thuyết Triết học tôn giáo lớn nhất trên thế giới, tồn tại rất lâu đời với hệ thống giáo lý đồ sộ và số lượng phật tử đông đảo được phân bố rộng khắp. Đạo Phật được truyền bá vào nước ta khoảng thế kỷ II sau công nguyên và đã nhanh chóng trở thành một tôn giáo có ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống tinh thần của người Việt, bên cạnh đạo Nho, đạo Lão và đạo Thiên chúa. Cho đến nay, những học thuyết này không giữ địa vị độc tôn mà song song cùng tồn tại với các học thuyết, tôn giáo khác, tác động vào đời sống xã hội.

LỜI MỞ ĐẦU

Đạo Phật là một trong những học thuyết Triết học - tôn giáo lớn nhất trênthế giới, tồn tại rất lâu đời với hệ thống giáo lý đồ sộ và số lượng phật tử đôngđảo được phân bố rộng khắp Đạo Phật được truyền bá vào nước ta khoảng thế

kỷ II sau công nguyên và đã nhanh chóng trở thành một tôn giáo có ảnh hưởngsâu sắc đến đời sống tinh thần của người Việt, bên cạnh đạo Nho, đạo Lão và đạoThiên chúa Cho đến nay, những học thuyết này không giữ địa vị độc tôn màsong song cùng tồn tại với các học thuyết, tôn giáo khác, tác động vào đời sống

xã hội

Trong công cuộc xây dựng đất nước quá độ lên Chủ nghĩa xã hội, chủnghĩa Mác - Lênin là tư tưởng chủ đạo, là vũ khí lý luận soi đường cho chúng ta.Nhưng bên cạnh đó, bộ phận kiến trúc thượng tầng của xã hội cũ vẫn có sứcsống dai dẳng, trong đó giáo lý nhà Phật đã ít nhiều in sâu vào tư tưởng, tình cảmcủa một số bộ phận lớn dân cư Việt Nam Hơn nữa, quá trình Phật giáo pháttriển, truyền bá ở Việt Nam gắn liền với quá trình hình thành, phát triển tư tưởng,đạo đức của con người Việc xoá bỏ hoàn toàn ảnh hưởng của nó là không thể,nên chúng ta cần vận dụng một cách phù hợp để góp phần đạt được mục tiêu củathời kỳ quá độ cũng như sau này Do đó, việc tìm hiểu nghiên cứu Phật giáo đốivới thế giới quan, nhân sinh quan của con người là hết sức cần thiết Đó cũng

chính là lý do em chọn đề tài : “Phật giáo và ảnh hưởng của nó đến nhân cách con người Việt Nam.” Bài viết được hoàn thành với sự giúp đỡ tận tình của thầy

giáo PGS TS Lê Hữu Ái Bài viết không thể không tránh khỏi những thiếu sót,

em rất mong được sự góp ý của thầy và mọi người

ĐỀ TÀI: PHẬT GIÁO VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐẾN

NHÂN CÁCH CON NGƯỜI VIỆT NAM

CHƯƠNG I: KHÁI QUÁT VỀ PHẬT GIÁO VÀ QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN PHẬT GIÁO Ở VIỆT NAM

1 Nguồn gốc ra đời:

Phật giáo xuất hiện ở miền Bắc Ấn Độ cổ đại (nay thuộc Nêpan) vào cuốithế kỷ VI trước Công nguyên Khi ấy trong xã hội tình trạng phân chia đẳng cấprất khắc nghiệt Sự ra đời của Phật giáo thể hiện tinh thần phản kháng của nhữngngười nghèo, chống lại thuyết bốn đẳng cấp của đạo Bà la môn, tìm con đườnggiải thoát con người khỏi nỗi khổ triền miên trong xã hội nô lệ Ấn Độ.Theo đạo Bà la môn, mỗi người thuộc một đẳng cấp nhất định: Bà la môn, quýtộc, bình dân gồm người buôn bán, thợ thủ công, nông dân và nô lệ… tức là cóbốn đẳng cấp là Tăng lữ – đẳng cấp cao quý nhất là Bà la môn sinh ra từ miệngcủa đấng Tối cao là thần Sáng Tạo Brahman và thấp hèn nhất là tiện dân-nô lệ.Người đẳng cấp nào sẽ mãi mãi thuộc đẳng cấp ấy, không thể thay đổiĐạo Bà la môn chủ trương đại sát sinh và hiến tế nên gia súc bị giết chết rấnhiều

để hiến tế, thậm chí tế cả người Đối với phụ nữ, chồng chết phải hỏa thiêu và vợcũng bị hỏa thiêu theo…

Người sáng lập Phật giáo là Thích Ca Mâu Ni (nghĩa là ông thánh hay nhàhiền triết của tộc người Thích Ca), đây là tên gọi khi thành đạo Tên thật củaThích Ca Mâu Ni là Siddhartha (Tất đạt đa) nghĩa là “người thực hiện được mụcđích”, họ là Gautama (Cù Đàm), vốn là con đầu vua Tịnh Phạn Thích Ca Mâu

Ni sinh ngày 8 tháng 4 năm 563 trước Công nguyên, và mất năm 483 trước Côngnguyên Năm 29 tuổi, ông quyết định từ bỏ cuộc đời vương giả của một thái tử

để đi tu, tìm đường diệt khổ cho chúng sinh Sau 6 năm, ông đã “ngộ đạo” và trởthành Thích Ca Mâu Ni (35 tuổi) Khi ấy ông lấy hiệu là Buddha có nghĩa là

“người giác ngộ” ( Phật) Người ta gọi ông là Sakyamuni (Thích Ca Mâu Ni nhà hiền triết xứ Sakya).

-2 Lịch sử hình thành và phát triển của Phật giáo Việt Nam:

Ngày nay, căn cứ các tài liệu (1) và các lập luận khoa học của nhiều họcgiả, giới nghiên cứu hầu hết đều đồng ý rằng Ðạo Phật đã được truyền vào ViệtNam rất sớm, nhất là từ cuối thế kỷ thứ II đến đầu thế kỷ thứ III Tây Lịch quahai con đường Hồ Tiêu và Ðồng Cỏ

a Con đường Hồ Tiêu:

Con đường Hồ Tiêu tức là đường biển, xuất phát từ các hải cảng vùngNam Ấn rồi qua ngã Srilanka, Indonesia, Việt Nam lợi dụng được luồng gióthổi định kỳ vào hai lần một năm phù hợp với hai mùa mưa nắng ở khu vựcÐông Nam Á, những thương nhân Ấn đã tới các vùng này để buôn bán bằngnhững con thuyền buồm Trong các chuyến đi viễn dương này, các thương nhânthường cung thỉnh một hay hai vị tăng để cầu nguyện cho thủy thủ đoàn và các

vị tăng này nhờ đó mà đến truyền bá Ðạo Phật vào các dân tộc ở Ðông Nam Á.Giao Châu tiêu biểu bấy giờ là trung tâm Luy Lâu, là nơi tụ điểm nghỉ chân giaolưu của các thương thuyền Lịch sử chính thức xác nhận năm 240 trước Tây lịch,Mahinda - con vua A dục (Asoka) đã đưa Ðạo Phật vào Việt Nam Một dữ kiệnchứng tỏ sự có mặt của Ðạo Phật vào đời Hùng Vương thứ 3, đó là câu chuyệncông chúa Tiên Dung, con gái vua Hùng Vương thứ 3 lấy Ðồng Tử Chuyện kểrằng Ðồng Tử và Tiên Dung lập phố xá buôn bán giao thiệp với người nướcngoài Một hôm Ðồng Tử theo một khách buôn ngoại quốc đến Quỳnh Viên vàtại đây Ðồng Tử đã gặp một nhà sư Ấn Ðộ ở trong một túp lều Nhờ đó mà Ðồng

Tử và Tiên Dung đã biết đến Ðạo Phật (2) Qua dữ kiện này ta thấy sự hiện diệncủa Phật Giáo do các tăng sĩ Ấn Ðộ truyền vào Việt Nam khá lâu trước Tây lịch

Con đường Ðồng Cỏ tức là đường bộ còn gọi là con đường tơ lụa (3) Conđường này nối liền Ðông Tây, phát xuất từ vùng Ðông Bắc Ấn Ðộ, Assam hoặcphía Trung Á, một nhánh của đường tơ lụa đi từ Châu Âu qua các vùng thảonguyên và vùng sa mạc ở Trung Á tới Lạc Dương bằng phương tiện lạc đà Cũng

có thể các thương nhân và tăng sĩ qua vùng Tây Tạng và các triền sông Mekong,

sông Hồng, sông Ðà mà vào Việt Nam Trích dẫn: "Các thương nhân xuất phát

từ Trung Ấn có thể dùng tuyến đường bộ ngang qua đèo Ba Chùa và theo sông Kanburi mà xuống Châu Thổ Mênam, bằng tuyến đường hiện nay vẫn nối liền cảng Moulmein với thành phố Raheng, nằm trên một nhánh của con sông Mênam ( ) chính tuyến đường này dẫn tới vùng Bassak ở trung lưu sông Mekong, địa bàn của vương quốc Kambijan Vương quốc này có thể là do những

di dân Ấn Ðộ thành lập trước công nguyên Rất có thể các tăng sĩ Ấn Ðộ vào đầu công nguyên đã theo con đường này mà đến đất Lào, rồi từ đây vượt Trường Sơn sang Thanh Hóa hay Nghệ An" (4).

Do tiếp thu Phật giáo trực tiếp từ Ấn Độ nên từ Buddha (bậc giác ngộ)được phiên âm trực tiếp thành “Bụt”, từ Bụt được dùng nhiều trong các truyệndân gian Phật giáo Việt Nam lúc ấy mang màu sắc của Tiểu thừa, Bụt được coinhư một vị thần chuyên cứu giúp người tốt, trừng phạt kẻ xấu Sau này, vào thế

kỷ thứ 4-5, do ảnh hưởng của Đại thừa đến từ Trung Quốc mà từ Bụt bị mất đi

và được thay thế bởi từ Phật Trong tiếng Hán, từ Buddha được phiên âm thànhPhật đà, Phật đồ rồi được rút gọn thành Phật

Phật giáo ăn sâu, bám rễ vào Việt Nam Đến đời nhà Lý, nhà Trần, Phậtgiáo phát triển cực thịnh, được coi là quốc giáo, ảnh hưởng đến tất cả mọi vấn đềtrong cuộc sống Đến đời nhà Hậu Lê thì Nho giáo được coi là quốc giáo và Phậtgiáo đi vào giai đoạn suy thoái Đến đầu thế kỷ 18, vua Quang Trung cố gắngchấn hưng đạo Phật, chỉnh đốn xây chùa, nhưng vì mất sớm nên việc này không

có nhiều kết quả Đến thế kỷ 20, mặc dù ảnh hưởng mạnh của quá trình Âu hóa,

Phật giáo Việt Nam lại phát triển mạnh mẽ khởi đầu từ các đô thị miền Nam vớicác đóng góp quan trọng của các nhà sư Khánh Hòa và Thiện Chiếu.

c Một số thành quả của Phật Giáo Việt Nam:

Từ khi du nhập cho đến nay, Phật Giáo Việt Nam đã trải qua bao thăngtrầm, lúc thịnh lúc suy, có lúc thống nhất, có lúc phân tán, do nhiều nguyên nhânkhác nhau, từ đây Phật Giáo Việt Nam đã được thống nhất từ Bắc chí Nam Các

hệ phái phật giáo vẫn được bảo lưu, nét đặc trưng trong pháp môn tu hành vẫnđược tôn trọng, hệ thống chùa chiền, tăng ni đã được thống kê, quản lý thốngnhất Theo số thống kê được công bố trong hội nghị thường niên của Giáo HộiPhật Giáo Việt Nam thì số tự viện Phật Giáo và số tăng ni mà giáo hội đã thống

kê được là 14.303 ngôi tự viện, trong đó gồm 13.312 tự viện Bắc tông, 469 tựviện Nam tông nguyên thủy và Khmer, 142 tịnh xá khất sĩ, 95 tịnh thất và 185niệm Phật đường Về tăng ni thì có 26.268 vị, có ba Học Viện Phật Giáo, mộtTrường cao đẳng chuyên khoa phật học, 30 trường cơ bản phật học, một Trườngđào tạo đội ngũ giảng viên hoằng pháp

Ngoài ra Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam đã thành lập được Viện NghiênCứu Phật Học tại thành phố Hồ Chí Minh và phân viện nghiên cứu tại thủ đô HàNội Và đặc biệt là hội đồng phiên dịch và ấn hành Ðại Tạng Kinh Việt Namcũng đã được thành lập, tính đến nay hội đồng đã phiên dịch ấn hành 30 tập kinhđược dịch từ chữ Hán và chữ Pali, đây là một thành quả đáng kể của Phật giáoViệt Nam Vì đây là lần đầu trong lịch sử Phật giáo Việt Nam người Phật tửtrong xứ sở này có được một bộ đại tạng kinh bằng tiếng Việt

CHƯƠNG II: ẢNH HƯỞNG CỦA PHẬT GIÁO ĐẾN CON NGƯỜI VIỆT

NAM

Ðạo Phật đã du nhập vào Việt Nam từ những kỷ nguyên Tây lịch, rồi tồntại, phát triển và chan hòa với dân tộc này cho đến tận hôm nay Nếu thời gian làthước đo của chân lý thì với bề dày lịch sử đó, Ðạo Phật đã khẳng định chân giátrị của nó trên mãnh đất này Trong các lĩnh vực xã hội, văn hóa chính trị đặc biệt

là xét trên khía cạnh hệ thống tư tưởng, thì Ðạo Phật đã trực tiếp hoặc gián tiếpgóp phần hình thành một quan niệm sống, nhân cách sống và sinh hoạt cho conngười Việt Nam

1 Ảnh hưởng của Phật giáo đến nhân cách con người:

a Về tư tưởng:

Tư tưởng hay đạo lý căn bản của Phật Giáo là đạo lý Duyên Khởi, TứDiệu Ðế và Bát chánh Ðạo Ba đạo lý này là nền tảng cho tất cả các tông pháiphật giáo, Nguyên Thủy cũng như Ðại Thừa đã ăn sâu vào lòng của người dânViệt

Ðạo lý Duyên Khởi là một cái nhìn khoa học và khách quan về thế giớihiện tại Duyên khởi nghĩa là sự nương tựa lẫn nhau mà sinh tồn và tồn tại.Không những các sự kiện thuộc thế giới con người như thành, bại, thịnh, suy màtất cả những hiện tượng về thế giới tự nhiên như cỏ, cây, hoa, lá cũng điều vângtheo luật duyên khởi mà sinh thành, tồn tại và tiêu hoại Có 4 loại duyên cầnđược phân biệt: thứ nhất là Nhân Duyên Có thể gọi là điều kiện gần gũi nhất,như hạt lúa là nhân duyên của cây lúa Thứ hai là Tăng Thượng Duyên tức lànhững điều kiện có tư liệu cho nhân duyên ví như phân bón và nước là tăngthượng duyên cho hạt lúa Thứ ba là Sở Duyên Duyên tức là những điều kiệnlàm đối tượng nhận thức, thứ tư là Ðẳng Vô Gián Duyên tức là sự liên tục khônggián đoạn, cần thiết cho sự phát sinh trưởng thành và tồn tại

Luật nhân quả cần được quán sát và áp dụng theo nguyên tắc duyên sinhmới có thể gọi là luật nhân quả của Ðạo Phật, theo đạo lý duyên sinh, một nhânđơn độc không bao giờ có khả năng sinh ra quả, và một nhân bao giờ cũng đóngvai trò quả, cho một nhân khác Về giáo lý nghiệp báo hay nghiệp nhân quả báocủa Ðạo Phật đã được truyền vào nước ta rất sớm Giáo lý này đương nhiên đãtrở thành nếp sống tín ngưỡng hết sức sáng tỏ đối với người Việt Nam có hiểubiết, có suy nghĩ Người ta biết lựa chọn ăn ở hiền lành, dù tối thiểu thì đó cũng

là kết quả tự nhiên âm thầm của lý nghiệp báo, nó chẳng những thích hợp vớigiới bình dân mà còn ảnh huởng đến giới trí thức Có thể nói mọi người dân Việtđiều ảnh hưởng ít nhiều qua giáo lý này Vì thế, lý nghiệp báo luân hồi đã in dấuđậm nét trong văn chương bình dân, trong văn học chữ nôm, chữ hán, từ xưa chođến nay để dẫn dắt từng thế hệ con người biết soi sáng tâm trí mình vào lý nhânquả nghiệp báo mà hành động sao cho tốt đẹp đem lại hòa bình an vui cho conngười Thậm chí trẻ con mười tuổi cũng tự nhiên biết câu: "ác giả ác báo", hay

"chạy trời không khỏi nắng" Mặt khác họ hiểu rằng nghiệp nhân không phải làđịnh nghiệp mà có thể làm thay đổi, do đó họ tự biết sửa chữa, tu tập cải ác tùngthiện Sống ở đời, đột nhiên những tai họa, biến cố xảy ra cho họ, thì họ nghĩrằng kiếp trước mình vụng đường tu nên mới gặp khổ nạn này Không than trờitrách đất, cam chịu và tự cố gắng tu tỉnh để chuyển hóa dần ác nghiệp kia.Nguyễn Du đã thể hiện ý này trong truyện Kiều rằng:

Cho hay muôn sự tại trời

Trời kia đã bắt làm người có thân

Bắt phong trần phải phong trần

Cho thanh cao mới được phần thanh cao

Hoặc:

Có trời mà cũng có ta

Tu là cội phúc, tình là dây oan

Nếu ta nắm vững nguyên tắc nhân quả nghiệp báo như trên, thì chúng ta có thểchuyển nghiệp ngay trong hiện kiếp Cái đích của việc chuyển nghiệp, tái tạo cánhân là đến được trí tuệ tối hậu Khởi đầu của việc chuyển nghiệp là bắt đầu thayđổi hành nghiệp thiện và ác từ ba nghiệp Thân, Khẩu và Y của chính mỗi cánhân Chứ không ngồi một chỗ tưởng tượng đến những kết quả tốt đẹp sẽ đếnvới mình Từ những hành nghiệp thiện, giảm bớt điều ác, dần dần ta sẽ chuyểnhóa và tạo cho ta có một cuộc sống yên vui cho hiện tại và mai sau

b Về đạo lý

Ðạo lý ảnh hưởng nhất là giáo lý từ bi, tinh thần hiếu hòa, hiếu sinh củaphật giáo đã ảnh hưởng và thấm nhuần sâu sắc trong tâm hồn của người Việt.Ðều này ta thấy rõ qua con người và tư tưởng của Nguyễn Trãi (1380-1442), mộtnhà văn, nhà chính trị, nhà tư tưởng việt Nam kiệt xuất, ông đã khéo vận dụngđạo lý Từ Bi và biến nó thành đường lối chính trị nhân bản đem lại thành công

và rất nổi tiếng trong lịch sử nước Việt Ông nói điều đó trong Bình Ngô Ðại Cáorằng:

Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân

Quân điếu phạt trước lo trừ bạo

Bằng cách:

Lấy đại nghĩa để thắng hung tàn

Ðem chí nhân để thay cường bạo

Cho nên khi đại thắng quân xâm lược, đối với tù binh nhà Minh, chúng ta khôngnhững không giết hại mà còn cấp cho thuyền bè, lương thực để họ về nước

Thần vũ chẳng giết hại

Thuận lòng trời ta mở đất hiếu sinh

Tinh thần thương người như thể thương thân này đã biến thành ca dao tục ngữrất phổ biến trong quần chúng Việt Nam như "lá lành đùm lá rách", hay

Nhiễu điều phủ lấy giá gương

Người trong một nước phải thương nhau cùng

Ðó là những câu ca dao, tục ngữ mà bất cứ người Việt Nam nào cũng điều thấmnhuần và thuộc nằm lòng, nói lên lòng nhân ái vị tha của dân tộc Việt Nam.Ngoài đạo lý Từ Bi, người Việt còn chịu ảnh hưởng sâu sắc một đạo lý khác củađạo phật là đạo lý Tứ Ân, gồm ân cha mẹ, ân sư trưởng, ân quốc gia và ân chúngsanh Ðạo lý này được xây dựng theo một trình tự phù hợp với bước phát triểncủa tâm lý về tình cảm của dân tộc Việt Tình thương ở mọi người bắt đầu từthân đến xa, từ tình thương cha mẹ, họ hàng lan dần đến tình thương trong cácmối quan hệ xã hội với thầy bạn, đồng bào quê hương đất nước và mở rộng đếnquê hương cao cả đối với cuộc sống của nhân loại trên vũ trụ này Ðặc biệt trongđạo lý tứ ân, ta thấy ân cha mẹ là nổi bật và ảnh hưởng rất sâu đậm trong tìnhcảm và đạo lý của người Việt Vì đạo Phật rất chú trọng đến hiếu hạnh, và đượcÐức Phật đã thuyết giảng đề tài này trong nhiều kinh khác nhau như Kinh BáoPhụ Mẫu Ân, kinh Thai Cốt, kinh Hiếu Tử, kinh Ðại Tập, kinh Nhẫn Nhục, kinh

Vu Lan nhắc đến công lao dưỡng dục của cha mẹ, Phật dạy: "muôn việc ở thế

gian, không gì hơn công ơn nuôi dưỡng lớn lao của cha mẹ" (Kinh Thai Cốt),

hay kinh Nhẫn Nhục dạy: "cùng tốt điều thiện không gì hơn hiếu, cùng tốt điều

ác không gì hơn bất hiếu" Bởi Phật Giáo đặc biệt chú trọng chữ hiếu như thế

nên thích hợp với nếp sống đạo lý truyền thống của dân tộc Việt

Nhìn chung, đạo lý hiếu ân trong ý nghĩa mở rộng có cùng một đối tượngthực hiện là nhắm vào người thân, cha mẹ, đất nước, nhân dân , chúng sanh, vũtrụ, đó là môi trường sống của chúng sanh gồm cả mặt tâm linh nữa Ðạo lý Tứ

Ân còn có chung cái động cơ thúc đẩy là Từ Bi, Hỷ Xã khiến cho ta sống hài hòavới xã hội, với thiên nhiên để tiến đến hạnh phúc chân thực và miên trường Từ

cơ sở tư tưởng triết học và đạo lý trên đã giúp cho Phật Giáo Việt Nam hìnhthành được một bản sắc đặc thù rất riêng biệt của nó tại Việt Nam, góp phần làmphong phú và đa dạng hóa nền văn hóa tinh thần của dân tộc Việt

c Về mặt giáo dục:

Đạo Phật đã ra đời trong một thực tại đa diện, phồn tạp của nền văn minh

Ấn Độ, xuất hiện để dung hòa các trào lưu tư tưởng đối nghịch, để san bằngnhững ngăn cách xã hội giữa các đẳng cấp Rồi từ những căn bản đó, Phật giáo

đã duỗi dài nguyên lý vào cuộc sống con người khắp mọi nơi Trong cội rễ sâu

xa, ngay từ khởi thủy tư tưởng giáo dục của triết lý Phật giáo đã mang trongmình những giá trị nhân bản chung toàn nhân loại Đặc trưng cơ bản nhất đó làtính toàn vũ trụ, toàn diện, tổng hợp Trong đó lòng Từ bi – Bình đẳng – Vô ngãcùng sự hướng thiện mà đạo Phật muốn giáo dục con người với mục đích “cứukhổ” là quan trọng nhất

Theo Đạo Phật, chính “chấp ngã” đã gây ra cho lịch sử loài người nhữngcuộc chiến tranh núi xương sông máu, chiến tranh tội ác và bạo lực đã và đang làđiều nhức nhối của toàn nhân loại Trong tình hình này Phật Giáo kêu gọi mọingười hãy dứt các việc làm ác mà hãy hành thiện, khuyên con người dang rộngvòng tay ôm vũ trụ vào lòng và đừng bao giờ khép kín tâm tư lại Hãy phát triểnnhân đạo và từ bi quên đi những cái ta ích kỷ, nhỏ hẹp để được yêu vũ trụ rộnglớn