Việt Nam đã công nhận một cách chính thức và rộng rãi rằng FDI đang ngày càng đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của Việt Nam trên nhiều phương diện: vốn, công nghệ, nâng cao khả năng thanh toán quốc tế, phát triển xuất khẩu, tham gia vào các thị trường quốc tế, ….Trong vài năm gần đây, rất nhiều doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài đã bắt đầu có lãi. Đó là một nhân tố đáng khích lệ. FDI đã giúp Việt Nam phát triển nhiều ngành công nghiệp và sản phẩm. FDI cũng đã giúp Việt Nam có một bước tiến lớn hơn vào các thị trường quốc tế, cải thiện tiềm năng xuất khẩu của Việt nam. Bên cạnh việc đóng góp vào ngân sách nhà nước, FDI còn tạo ra việc làm thêm cho khoảng 11 vạn việc làm mỗi năm. FDI đã hỗ trợ Việt Nam một cách tích cực trong việc mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại để Việt nam gia nhập các tổ chức kinh tế thế giới, ký kết thoả thuận khung với EU, bình thường hoá quan hệ và thoả thuận thương mại song phương với Mỹ.Tuy nhiên bên cạnh đó, FDI cũng mang lại những tác động tiêu cực mà không phải ai cũng nhìn thấy được. Để hiểu rõ xu hướng và tác động của FDI đến nước ta tôi đã chọn chủ đề “Xu hướng và tác động của FDI đến Việt Nam” làm đề tài tiểu luận của mình. Tiểu luận bao gồm 3 chương: Chương 1: Một số vấn đề cơ bản của đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) Chương 2: Xu hướng và tác động của FDI đến Việt Nam Chương 3: Một số giải pháp cho FDI vào Việt Nam Dù có nhiều cố gắng nhưng nội dung tiểu luận không tránh khỏi còn nhiều khiếm khuyết, tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp của quý thầy cô cùng các bạn để tiểu luận được hoàn chỉnh hơn. Xin chân thành cảm ơn
Trang 1LỜI MỞ ĐẦU
Việt Nam đã công nhận một cách chính thức và rộng rãi rằng FDI đang ngày càng đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của Việt Nam trên nhiều phương diện: vốn, công nghệ, nâng cao khả năng thanh toán quốc tế, phát triển xuất khẩu, tham gia vào các thị trường quốc tế, ….Trong vài năm gần đây, rất nhiều doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài đã bắt đầu có lãi Đó là một nhân tố đáng khích lệ.FDI đã giúp Việt Nam phát triển nhiều ngành công nghiệp và sản phẩm FDI cũng đã giúp Việt Nam có một bước tiến lớn hơn vào các thị trường quốc tế, cải thiện tiềm năng xuất khẩu của Việt nam Bên cạnh việc đóng góp vào ngân sách nhà nước, FDI còn tạo ra việc làm thêm cho khoảng 11 vạn việc làm mỗi năm FDI đã hỗ trợ Việt Nam một cách tích cực trong việc mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại để Việt nam gia nhập các tổ chức kinh tế thế giới, ký kết thoả thuận khung với EU, bình thường hoá quan hệ và thoả thuận thương mại song phương với Mỹ.Tuy nhiên bên cạnh đó, FDI cũng mang lại những tác động tiêu cực mà không phải ai cũng nhìn thấy được Để hiểu rõ xu hướng và tác
động của FDI đến nước ta tôi đã chọn chủ đề “Xu hướng và tác động của FDI đến
Việt Nam” làm đề tài tiểu luận của mình.
Tiểu luận bao gồm 3 chương:
Chương 1: Một số vấn đề cơ bản của đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI)
Chương 2: Xu hướng và tác động của FDI đến Việt Nam
Chương 3: Một số giải pháp cho FDI vào Việt Nam
Dù có nhiều cố gắng nhưng nội dung tiểu luận không tránh khỏi còn nhiều khiếm khuyết, tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp của quý thầy cô cùng các bạn
để tiểu luận được hoàn chỉnh hơn
Xin chân thành cảm ơn!
Đà Nẵng, tháng 03 năm 2014
Trang 2CHƯƠNG I: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CỦA ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC
NGOÀI (FDI)
1 Khái niệm
FDI là loại hình kinh doanh mà nhà đầu tư nước ngoài bỏ vốn, tự thiết lập các
cơ sở sản xuất kinh doanh cho riêng mình, đúng chủ sở hữu, tự quản lý, khai thác hoặc thuê người quản lý, khai thác cơ sở này, hoặc hợp tác với đối tác nước sở tại thành lập
cơ sở sản xuất kinh doanh và tham gia quản lý, cùng với đối tác nước sở tại chia sẻ lợi nhuận và rủi ro
2 Nguồn gốc và bản chất của FDI
Nguồn gốc
FDI là đời muộn hơn các hoạt động kinh tế đối ngoại khác vài ba thập kỷ nhưng FDI nhanh chóng xác lập vị trí của mình trong quan hệ kinh tế quốc tế, FDI trở thành một xu thế tất yếu của lịch sử, một nhu cầu không thể thiếu của mọi nước trên thế giới kể cả những nước đang phát triển, những nước công nghiệp mới hay những nước trong khối OPEC và những nước phát triển cao
Bản chất
- Có sự thiết lập về quyền sở hữu về Tư Bản của công ty một nước ở một nước khác
- Có sự kết hợp quyền sở hữu với quyền quản lý các nguồn vốn đã được đầu tư
- Có kèm theo quyền chuyền giao công nghệ và kỹ năng quản lý
- Có liên quan đến việc mở rộng thị trường của các công ty đa quốc gia
- Gắn liền với sự phát triển của thị trường tài chính quốc tế và thương mại quốc tế
3 Đặc điểm
Các chủ đầu tư thực hiện đầu tư trên nước sở tác phải tuần thu pháp luật của nước đó
- Hình thức này thường mang tình khả thi và hiệu quả kinh tế cao
- Tỷ lệ vốn quy định vốn phân chia quyền lợi và nghĩa vụ các chủ đầu tư
- Thu nhập chủ đầu tư phụ thuộc vào kết quả kinh doanh
Trang 3- Hiện tượng đa cực và đa biến trong FDI là hiện tượng đặc thù, không chỉ gồm nhiều bên với tỷ lệ góp vốn khác nhau mà còn các hình thức khác nhau của Tư Bản tư nhân và tư bản nhà nước cũng tham gia
- Tồn tại hiện tượng hai chiều trong FDI một nước vừa nhận đầu tư vừa thực hiện đầu tư ra nước ngoài nhằm tận dụng lợi thế so sánh giữa các nước
- Do nhà đầu tư muốn đầu tư vào thì phải tuần thu các quyết định của nước
sở tại thì nên vốn tỷ lệ vốn tối thiểu của nhà đầu tư vào vốn pháp định của dự
án là do luật đầu tư của mỗi nước quyết định Cămpuchia quyết định là 40% trong khi ở Mỹ lại quyết định 10% và một số nước khác lại là 20%
- Các nhà đầu tư là nguồn bỏ vốn và đóng thời tự mình trực tiếp quản lý và điều hành dự án Quyến quản lý phụ thuộc vào vốn đóng góp mà chủ đầu tư
đã góp trong vốn pháp định của dự án, nếu doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài thì họ có toàn quyền quyết định
- Kết quả thu được từ dự án được phân chia cho các bên theo tỷ lệ vốn góp vào vốn pháp định sau khi đã nộp thuế cho nước sở tại và trả lợi tức cổ phần cho các cổ đông nếu là công ty cổ phần
- FDI thường được thực hiện thông qua việc xây dựng mới hay mua lại một phần hoặc toàn bộ doanh nghiệp đang hoạt động, thông qua việc mua cổ phiếu để thông tin xác nhận
4 Các hình thức đầu tư FDI
- Thành lập các tổ chức kinh tế 100% vốn nước ngoài
- Thành lập các tổ chức kinh tế liên doanh giữa các nhà đầu tư trong nước và các nhà đầu tư nước ngoài
- Đầu tư theo hình thức hợp đồng BBC, BOT, BTO, BT
- Đầu tư phát triển kinh doanh ( mở rộng quy mô, nâng cao năng suất, năng lực kinh doanh, đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm, giảm ô nhiễm môi trường)
- Mua cổ phần, góp vốn để quản lý đầu tư
- Đầu tư thực hiện việc sáp nhập và mua lại doanh nghiệp
Trang 4CHƯƠNG II: XU HƯỚNG VÀ TÁC ĐỘNG CỦA FDI ĐẾN VIỆT NAM
1 Xu hướng của FDI đến Việt Nam
a Vốn đầu tư qua các năm
Theo Bộ Kế hoạch và Đầu tư, dòng vốn FDI tăng liên tục trong 3 năm qua và năm 2013 dù kinh tế Việt Nam và thế giới rất khó khăn, nhưng chúng ta đạt được kết quả rất khả quan trong thu hút FDI Cụ thể, thu hút FDI của Việt Nam năm 2013 đạt gần 22 tỷ USD vốn đăng ký, tăng 54% so với năm 2012; vốn giải ngân đạt cao, lên đến 11,5 tỷ USD
Về những đóng góp của khối DN FDI, số liệu thống kế cho thấy, đến nay, khu vực DN FDI đã trở thành một bộ phận quan trọng của nền kinh tế Việt Nam, với mức đóng góp khoảng 20% GDP, khoảng 45% sản lượng công nghiệp và 1/4 tổng đầu tư xã hội hàng năm
Về xuất nhập khẩu, kim ngạch xuất khẩu năm 2013 của các DN FDI tại Việt Nam đạt 80,91 tỷ USD (chưa tính dầu thô), tăng 26,3% so với năm 2012 Kim ngạch nhập khẩu của nhóm các DN FDI đạt 74,23 tỷ USD, tăng 23,8% so với cùng kỳ năm trước
Tính cả năm 2013 thì tổng giá trị xuất - nhập khẩu hàng hóa mà các DN FDI mang lại là 155,14 tỷ đồng, chiếm tới 58,8% tổng giá trị xuất nhập khẩu của cả nước (264,261 tỷ đồng) trong đó xuất khẩu chiếm 61,2% và nhập khẩu chiếm 56,3%
Bảng 1: Vốn FDI qua các năm
FDI vào nước ta đã có xu hướng tăng mạnh mẽ đặc biệt năm 2008 đạt ngưỡng 71.7
tỉ USD cao nhất trong 20 năm thu hút FDI với nhiều dự án lớn trong lĩnh vực
Trang 5công nghiệp (thép, điện tử, sản phẩm công nghệ cao) Năm 2009 do tác động của khủng hoảng kinh tế thế giới và các y ếu tố khác, FDI đăng ký vào Việt Nam đã suy giảm mạnh so với năm 2008 và có xu hướng phục hồi chậm cho đến nay
Trong 7 tháng đầu năm 2011, vốn đăng ký FDI (tính đến 20/7/2011) đạt 9,045 tỷ USD, trong đó vốn đăng ký mới là 7,63 tỷ USD (chiếm 84% tổng vốn đăng ký), vốn đăng ký bổ sung là 1,416 tỷ USD (chiếm 16% tổng vốn đăng ký)
b Cơ cấu vốn đầu tư
Bảng 2: Cơ cấu vốn đầu tư FDI trong 5 tháng đầu năm 2013
Ngành công nghiệp chế biến, chế tạo trong nước thu hút các nhà đầu tư nước ngoài với số vốn đăng ký đạt 7,6 tỷ USD, chiếm 89,2% tổng vốn đăng ký; ngành kinh doanh bất động sản đạt 387,4 triệu USD, chiếm 4,5%; các ngành còn lại đạt 533,2 triệu USD, chiếm 6,3%
Từ sau khủng hoảng tài chính tiền tệ châu Á các nước trong khu vực đã cải thiện mạnh mẽ môi trường đầu tư để thu hút vốn FDI Cũng thời điểm này, chính sách về FDI của Việt Nam cũng có nhiều thay đổi Tuy nhiên, nhiều nhà đầu tư nước ngoài cho rằng, mặc dù thay đổi nhưng các quy định luật pháp của Việt Nam vẫn thiếu minh bạch, thiếu nhất quán, hiệu lực thực thi pháp luật thấp Những yếu tố này làm tăng chi phí đầu tư và kinh doanh và làm cho môi trường đầu tư ở Việt Nam trở nên kém hấp dẫn hơn so với trước và so với một số nước trong khu vực, nhất là so với Trung Quốc
c Quy mô vốn / dự án
Trang 6Nhìn chung các dự án FDI vào Việt Nam đều có qui mô vừa và nhỏ, trung bình cho cả giai đoạn 1988-2003 chỉ ở mức 8,3 triệu USD/dự án Đáng chú ý, sau khi đạt mức 23 triệu USD/dự án vào năm 1996 thì quy mô vốn đăng ký trên giảm xuống 3,4 triệu USD/dự án trong thời kỳ 2001-2005 Trong 2 năm 2006 và 2007, quy mô vốn đầu tư trung bình của một dự án đều ở mức 14,4 triệu USD, cho thấy số dự án có quy
mô lớn đã tăng lên so với thời kỳ trước, thể hiện qua sự quan tâm của một số tập đoàn
đa quốc gia đầu tư vào một số dự án lớn (Intel, Panasonic, Honhai, Compal, Piaggio )
Bảng 3: Quy mô vốn đầu tư
Đến nay cả nước thu hút được 16.323 dự án còn hiệu lực, tổng vốn đăng ký
237,6 tỷ USD Vốn thực hiện hơn 116 tỷ USD Trong số đó, dự án trên 1 tỷ USD là 32
dự án, chiếm 34,53% tổng vốn đầu tư Còn số dự án có vốn đầu tư dưới 5 triệu USD lại chiếm tới khoảng 76% tổng số dự án, tỷ trọng vốn đầu tư chiếm dưới 10% tổng vốn đầu tư
Trong 4 tháng đầu năm 2014, chỉ có 2 dự án FDI hơn 1 tỉ USD Còn lại tổng vốn đầu tư của 250 dự án cũng chỉ vỏn vẹn 1 tỉ USD, tức trung bình 4 triệu USD/dự án Trong thời gian tới cần tập trung thu hút đầu tư FDI theo hướng chọn lọc dự án có chất lượng cao, giá trị gia tăng cao, công nghệ hiện đại, thân thiện với môi trường
d Về hình thức sở hữu
Do nhiều lý do trong đó có việc hạn chế thành lập doanh nghiệp FDI với 100% vốn đầu tư nước ngoài, các dự án FDI đăng ký ở Việt Nam cho đến giữa thập kỷ 90 chủ
Trang 7yếu dưới hình thức liên doanh giữa doanh nghiệp nhà nước (DNNN) và nhà đầu tư nước ngoài Tính đến cuối năm 1998, số dự án liên doanh chiếm tới 59% tổng số dự án
và 69% tổng số vốn đăng ký Từ năm 1997, hạn chế này đã được xóa bỏ và tác động mạnh tới chuyển dịch cơ cấu số dự án FDI theo hình thức sở hữu Hiện tại, tính đến ngày 07-2012, hình thức liên doanh giảm xuống còn chiếm 26,21% tổng vốn đăng ký, trong khi hình thức dự án có 100% vốn nước ngoài chiếm 65,53%, còn lại là dự án BOT và hợp đồng hợp tác kinh doanh, công ty cổ phần, công ty mẹ con Trong các dự
án liên doanh, số dự án liên doanh giữa nhà đầu tư nước ngoài với doanh nghiệp ngoài nhà nước cũng tăng lên đáng kể
Bảng 4: Các hình thức sở hữu vốn đầu tư
e Về địa bàn đầu tư
Cho đến nay FDI đã có mặt ở 63 tỉnh, thành phố của Việt Nam Tuy nhiên, trong giai đoạn vừa qua cơ cấu dự án FDI theo vùng thay đổi rất chậm Phần lớn các dự án FDI tập trung ở các đô thị lớn và các khu công nghiệp tập trung, nơi có điều kiện hạ tầng cơ sở thuận lợi, nguồn lao động dồi dào và có trình độ kỹ năng Ta cũng chú ý đến thống kê về FDI của tổng cục thống kê theo địa phương như sau :
Trang 8Bảng 5: Địa bàn đầu tư
Nhìn vào bảng xếp hạng, TP HCM dẫn đầu về thu hút FDI của cả nước, địa phương này chiếm tới 1/3 tổng số FDI của cả nước Đứng tiếp theo sau là HN chiếm khoảng 1/4 tổng số FDI Bắc Ninh đứng thứ 6 cả nước về thu hút FDI và đứng thứ 2 miền bắc chỉ sau HN Trong 10 tỉnh dẫn đầu thì có tới 5 tỉnh thuộc vùng Đông Nam
Bộ (vùng này có 6 tỉnh thì có tới 5 tỉnh vào top 10),3 tỉnh thuộc vùng ĐB Sông Hồng, còn lại là Long An và Đà Nẵng Như thế có thể thấy ngoài Đà Nẵng thì top 10 đều là những địa phương lân cận của HN và TP HCM trong đó vùng Đông Nam Bộ hay vùng kinh tế trọng điểm phía Nam có tới 6 vị trí top 10, thể hiện được sức mạnh của vùng này
2 Tác động của FDI đến Việt Nam
a Tác động tích cực
Theo Bộ Kế hoạch và Đầu tư, dòng vốn FDI tăng liên tục trong 3 năm qua và năm 2013 dù kinh tế Việt Nam và thế giới rất khó khăn, nhưng chúng ta đạt được kết quả rất khả quan trong thu hút FDI Cụ thể, thu hút FDI của Việt Nam năm 2013 đạt gần 22 tỷ USD vốn đăng ký, tăng 54% so với năm 2012; vốn giải ngân đạt cao, lên đến 11,5 tỷ USD
Về những đóng góp của khối DN FDI, số liệu thống kế cho thấy, đến nay, khu vực DN FDI đã trở thành một bộ phận quan trọng của nền kinh tế Việt Nam, với mức
Trang 9đóng góp khoảng 20% GDP, khoảng 45% sản lượng công nghiệp và 1/4 tổng đầu tư xã hội hàng năm
Về xuất nhập khẩu, kim ngạch xuất khẩu năm 2013 của các DN FDI tại Việt Nam đạt 80,91 tỷ USD (chưa tính dầu thô), tăng 26,3% so với năm 2012 Kim ngạch nhập khẩu của nhóm các DN FDI đạt 74,23 tỷ USD, tăng 23,8% so với cùng kỳ năm trước
Tính cả năm 2013 thì tổng giá trị xuất - nhập khẩu hàng hóa mà các DN FDI mang lại là 155,14 tỷ đồng, chiếm tới 58,8% tổng giá trị xuất nhập khẩu của cả nước (264,261 tỷ đồng) trong đó xuất khẩu chiếm 61,2% và nhập khẩu chiếm 56,3%
Đầu tư trực tiếp nước ngoài trong thời gian qua đã tạo việc làm cho trên 1,7
triệu lao động trực tiếp và một số lượng lớn lao động gián tiếp do tác động lan tỏa của các dự án FDI Các doanh nghiệp FDI hoạt động trong một số lĩnh vực như lắp ráp ô
tô - xe máy, điện tử, may mặc, giày da, chế biến nông sản… có nhu cầu sử dụng số lượng lớn lao động, góp phần tạo nhiều việc làm cho người lao động Việt Nam Thông qua các hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm và tăng thu nhập trực tiếp và gián tiếp cho người lao động, các doanh nghiệp FDI đã góp phần xóa đói giảm nghèo và nâng cao mức sống của người dân Với tốc độ tăng trưởng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài bình quân khoảng 19,2%, các doanh nghiệp FDI đã góp phần giảm tỷ lệ hộ nghèo bình quân 1,6%/năm
Các doanh nghiệp FDI là nơi sử dụng lao động có chuyên môn kỹ thuật trình
độ cao (các nhà quản lý, chuyên gia và lao động lành nghề) phù hợp với kỹ thuật và công nghệ mới áp dụng vào sản xuất đạt trình độ khu vực và quốc tế Thông qua hoạt động của các các doanh nghiệp FDI, đã có trên 300.000 công nhân, 25.000 kỹ thuật viên và nhiều nhà quản lý đã được đào tạo tay nghề kỹ thuật, năng lực quản lý, đặc biệt là khả năng vận hành máy móc, thiết bị và công nghệ mới Một số chuyên gia Việt Nam làm việc tại các doanh nghiệp FDI đã dần thay thế các chuyên gia nước ngoài đảm nhiệm các vị trí quản lý doanh nghiệp cũng như điều khiển các quy trình công nghệ hiện đại
Các doanh nghiệp FDI cũng đã đầu tư vào các lĩnh vực xã hội như giáo dục, đào tạo, y tế, văn hóa, thể thao, phục vụ cá nhân và cộng đồng, góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân
Trang 10Cùng với sự phát triển của các doanh nghiệp FDI tại Việt Nam, mức đóng góp của khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài vào ngân sách ngày càng tăng Trong 5 năm 2001-2005, thu ngân sách trong khối các doanh nghiệp FDI đạt hơn 3,6 tỷ USD, gấp 2.4 lần giai đoạn 2006-2010 và tăng bình quân 24%/năm Tính riêng 3 năm
2006, 2007 và 2008, các doanh nghiệp FDI đã nộp ngân sách đạt gần 5 tỷ USD, gấp hơn 3 lần thời kỳ 1996-2000 và bằng 1,4 lần thời kỳ 2001-2005 Các doanh nghiệp FDI đã có tác động nhất định đến các chỉ tiêu vĩ mô của nền kinh tế như cân đối ngân sách, cân đối xuất nhập nhẩu, ảnh hưởng đến cán cân thanh toán quốc tế thông qua việc chuyển vốn vào Việt Nam và mở rộng nguồn thu ngoại tệ gián tiếp qua khách quốc tế, tiền thuê đất, tiền mua nguyên, vật liệu tại Việt Nam Nguồn thu NSNN từ các doanh nghiệp FDI, cùng với đóng góp của khu vực này vào bảo đảm ổn định kinh
tế vĩ mô, đã tạo điều kiện để thực hiện các chính sách an sinh xã hội, xóa đói giảm nghèo
Bên cạnh đó chúng ta không thể phủ nhận những vai trò và đóng góp nhất định của FDI trong tiến trình phát triển kinh tế Việt Nam, nhất là trong những năm gần đây, khi mà vốn đầu tư trong nước đã sụt giảm do Chính phủ đã thắt chặt hơn chi tiêu và đầu tư công, đặc biệt là đầu tư cho các doanh nghiệp nhà nước Kể từ năm 2007, sự gia tăng vốn đầu tư FDI đã bù đắp đáng kể sự sụt giảm tỷ lệ đầu tư trong nước trong tổng
số vốn đầu tư phát triển toàn xã hội
b. Tác động tiêu cực
Tuy đạt được một số thành tựu đáng kể trong việc thu hút FDI nhưng hiện nay vẫn còn khá nhiều bất cập khi đề cập đến luồng vốn FDI vào Việt Nam
Sự mất cân đối về ngành nghề, vùng lãnh thổ:
Đa số các dự án đầu tư vào Việt Nam thường tập trung vào những nơi có điều kiện cơ sở hạ tầng tốt Điển hình như đồng bằng Sông Hồng và Đông Nam Bộ là 2 nơi được các nhà đầu tư nước ngoài ưu ái hơn cả, chỉ tính riêng 2 vùng này đã chiếm tới 66,27% tổng số FDI đăng kí với 85,47% tổng số dự án trong khi Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung chỉ thu hút được 5,8% dự án , chiếm 25,9% tổng số FDI đăng
kí Chính điều này đã làm tăng thêm khoảng cách giữa các vùng miền về trình độ phát triển kinh tế-xã hội