Đặc điểm truyện nguyễn nhật ánh

Lịch sử vấn đề Với đề tài Đặc điểm truyện Nguyễn Nhật Ánh, khi tiến hành khảo sát các công trình nghiên cứu, chúng tôi chú ý tới hai loại tài liệu: Một là những công trình trực tiếp ng

BÙI THỊ THU THỦY

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGUYỄN NHẬT ÁNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lý luận văn học

Hà Nội - 2011

BÙI THỊ THU THỦY

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGUYỄN NHẬT ÁNH

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số: 60.22.32

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đoàn Đức Phương

Hà Nội - 2011

Trước hết, tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Đoàn Đức Phương, người thầy đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn, từ việc định hướng, lựa chọn đề tài đến việc xây dựng đề cương và triển khai luận văn Thầy đã

có những góp ý cụ thể cho công trình và luôn luôn động viên để tôi có thể hoàn thành nhiệm vụ của mình

Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy giáo, cô giáo của Khoa Văn học, đặc biệt

là các thầy cô trong Tổ Lí luận văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã hết sức nhiệt tình trong quá trình giảng dạy, giúp tôi có được những kiến thức nền cũng như những kiến thức bổ trợ quý giá phục vụ trực tiếp cho quá trình thực hiện luận văn

Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy cô là cán bộ Khoa Văn học nói riêng và các cán bộ Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn nói chung đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập

Qua đây tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các đồng nghiệp và cơ quan công tác của tôi đã tạo điều kiện thuận lợi nhất để tôi hoàn thành luận văn

Xin cảm ơn bạn bè tôi, những người đã động viên, giúp đỡ và chia sẻ cho tôi nhiều kinh nghiệm quý báu

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới gia đình và người thân của tôi, những người đã tạo cho tôi một điểm tựa vững chắc cả về vật chất lẫn tinh thần trong suốt thời gian qua

Học viên

Bùi Thị Thu Thủy

1 Lý do chọn đề tài Error! Bookmark not defined.

2 Lịch sử vấn đề Error! Bookmark not defined.

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

4 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

5 Cấu trúc của luận văn Error! Bookmark not defined Chương 1: VĂN HỌC THIẾU NHI VÀ TRUYỆN THIẾU NHI Error! Bookmark not defined.

CỦA NGUYỄN NHẬT ÁNH Error! Bookmark not defined 1.1 Khái quát về văn học thiếu nhi Error! Bookmark not defined.

1.1.1 Khái niệm, đặc trưng và các thể loại Error! Bookmark not defined 1.1.2 Vài nét về văn học thiếu nhi Việt Nam Error! Bookmark not defined

1.2 Truyện thiếu nhi Nguyễn Nhật Ánh trong dòng văn học thiếu nhi Việt Nam Error! Bookmark not defined.

1.2.1 Vài nét về tác giả Nguyễn Nhật Ánh Error! Bookmark not defined 1.2.2 Truyện thiếu nhi – dòng chảy chủ đạo trong sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh Error! Bookmark not defined

Chương 2: ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG TRUYỆN THIẾU NHI Error! Bookmark not defined.

CỦA NGUYỄN NHẬT ÁNH Error! Bookmark not defined 2.1 “Tiểu bách khoa về thiếu nhi” () Error! Bookmark not defined.

2.1.1 Thế giới gương mặt trẻ thơ Error! Bookmark not defined 2.1.2 Sự đa dạng về lứa tuổi Error! Bookmark not defined 2.1.3 Phong phú về hoàn cảnh gia đình và đặc điểm tính cách Error! Bookmark

not defined.

2.1.4 Nhiều hoạt động và trạng thái tâm lý Error! Bookmark not defined

2.2 Thế giới học đường Error! Bookmark not defined.

2.3.1 Từ bài học cho thiếu nhi Error! Bookmark not defined 2.3.2 Đến bài học cho người lớn Error! Bookmark not defined

Chương 3: ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT TRUYỆN THIẾU NHI Error! Bookmark not defined.

CỦA NGUYỄN NHẬT ÁNH Error! Bookmark not defined 3.1 Nghệ thuật tổ chức cốt truyện và kết cấu tác phẩm Error! Bookmark not defined.

3.1.1 Khái lược về cốt truyện và kết cấu Error! Bookmark not defined 3.1.2 Tổ chức cốt truyện và kết cấu truyện Nguyễn Nhật Ánh Error! Bookmark

not defined.

3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật Error! Bookmark not defined.

3.2.1 Khái lược về nhân vật Error! Bookmark not defined 3.2.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện Nguyễn Nhật Ánh Error!

Bookmark not defined.

3.3 Ngôn ngữ và giọng điệu Error! Bookmark not defined.

3.3.1 Ngôn ngữ của đời sống Error! Bookmark not defined 3.3.2 Giọng điệu hài hước, dí dỏm Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Dưới góc nhìn văn học sử, văn học Việt Nam (ở đây là văn học viết) đã được phân định thành những thời kỳ khác nhau với những đặc trưng không giống nhau và được định danh, được gọi tên theo những đặc điểm của giai đoạn đó Chúng ta không xa lạ gì với các thuật ngữ “văn học trung đại, văn học cận đại và văn học hiện đại” Mỗi giai đoạn có một diện mạo riêng, tuy nhiên có một số vấn đề mang tính lý luận chung mà có lẽ bất kỳ một người viết văn học sử nào đều phải quan tâm (dù được viết hay trình bày như thế nào đi nữa) như: bối cảnh lịch sử - xã hội, những đặc điểm chung của văn học trong cả giai đoạn, lực lượng sáng tác, ngôn ngữ, hệ thống chủ đề, đề tài, hệ thống thể loại Trong số rất nhiều công trình văn học sử, có một mảng văn học mà từ lâu dường như đã bị lãng quên hoặc được đề cập rất ít là mảng văn học thiếu nhi Thiếu nhi cũng là một đối tượng độc giả, hơn nữa có thể coi là một loại độc giả “đặc biệt” (với nhiều lý do về lứa tuổi, về đặc điểm tâm sinh lý, đặc điểm về khả năng nhận thức thế giới), vì vậy cũng rất cần thiết có một mảng văn học dành riêng cho những đối tượng đặc biệt này Thiết nghĩ việc tìm hiểu một tác giả văn học viết cho thiếu nhi sẽ là một trong những bước dẫn đến con đường tiếp cận văn học thiếu nhi một cách toàn diện hơn

Từ bao giờ đến bây giờ và mãi mãi sau này, thiếu nhi luôn là đối tượng được

xã hội đặc biệt quan tâm chăm sóc, không chỉ về đời sống vật chất mà còn cả đời sống tinh thần Một trong những yếu tố góp phần tạo dựng nên đời sống tinh thần ấy

là sách và việc đọc sách Đặc biệt đặt trong bối cảnh xã hội hiện đại, nền kinh tế phát triển, có sự hỗ trợ của các phương tiện kĩ thuật ngày càng tiên tiến, việc tìm mua hay tra cứu một quyển sách không còn là vấn đề quá khó khăn nữa Bên cạnh các loại sách giáo khoa, sách tham khảo phục vụ cho công việc học tập hằng ngày (những quyển sách mà các em buộc phải đọc) thì còn cả một thị trường vô cùng rộng lớn dành cho tất cả các loại sách giúp bổ sung những nguồn kiến thức phong phú trong đời sống xã hội cho các em Một trong số đó là sách văn học Hiện nay, việc cho trẻ em đọc gì, xem gì, chơi gì không chỉ là mối quan tâm của các bậc phụ

huynh, các thầy cô giáo mà còn của xã hội nói chung, của những người tâm huyết với sự nghiệp giáo dục nói riêng Chưa cần thực hiện những cuộc điều tra hay nghiên cứu cụ thể, chỉ cần quan sát cũng có thể đưa ra nhận xét mà không sợ chủ quan rằng sách văn học (trong đó có sách văn học thiếu nhi) chiếm một phần khá lớn trên thị trường sách Không chỉ chiếm tỉ lệ cao về số lượng, về sự phong phú của thể loại, sách văn học ngày nay còn hấp dẫn độc giả bởi chất liệu giấy tốt, hình thức trình bày đẹp và rất bắt mắt Hiện tượng ấy là điều đáng mừng bởi nó mang đến những cơ hội lựa chọn cho các em, nhưng đồng thời đó cũng là điều đáng quan tâm lo lắng bởi sự ồ ạt của thị trường sách nếu thiếu tính sàng lọc sẽ dẫn đến tình trạng “nhiễu sóng”, không chỉ trẻ em mà ngay cả người lớn cũng không biết nên lựa chọn quyển sách nào cho con em của mình Đặt vấn đề về sách và việc đọc sách của trẻ em, chúng tôi muốn nhắc tới một tác giả từ lâu nay đã trở thành gương mặt thân quen với các độc giả nhỏ tuổi, một tác giả mà mỗi tác phẩm của ông khi xuất hiện đều được độc giả hào hứng đón nhận và được tái bản nhiều lần, tác giả đó là nhà văn Nguyễn Nhật Ánh

Theo thống kê của nhà xuất bản Kim Đồng, các tác phẩm của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh đã đạt tới con số kỷ lục Một tác phẩm khá quen thuộc của

Nguyễn Nhật Ánh là bộ truyện Kính vạn hoa, “bộ truyện này trở thành truyện

thiếu nhi Việt Nam được xuất bản nhiều nhất, vượt quá cái mốc 1 triệu bản in – một

trường hợp hiếm có trong lịch sử truyện viết cho thiếu nhi của Việt Nam” (Kính

vạn hoa) Nhìn vào khối lượng tác phẩm, thời gian sáng tác và các mảng đề tài, chủ

đề trong các tác phẩm, có thể thấy rằng Nguyễn Nhật Ánh có một sự nghiệp văn chương rất đáng tự hào và cũng rất đáng được nghiên cứu, tìm hiểu Tuy nhiên trên thực tế, số công trình nghiên cứu chuyên biệt về nhà văn này và các tác phẩm của ông chỉ đếm trên đầu ngón tay Thực tế đời sống là một sự thôi thúc để công trình nghiên cứu này ra đời

Có nhiều ý kiến trái chiều nhau về nền văn học thiếu nhi Việt Nam Có ý kiến cho rằng văn học thiếu nhi Việt Nam đang chững lại, thiếu hấp dẫn, chật vật tìm lối đi nếu không muốn nói là đang thụt lùi trước sự xâm nhập ồ ạt của các tác

phẩm văn học thiếu nhi nước ngoài trong đó có truyện tranh, đặc biệt là truyện tranh Nhật Bản v.v Chất lượng của các tác phẩm văn học thiếu nhi cũng đang trở nên nhạt nhòa, hầu như vắng bóng các tác phẩm văn học thiếu nhi có chất lượng trên thị trường sách đang vô cùng phong phú Nhưng cũng có ý kiến cho rằng văn học thiếu nhi Việt Nam đang khởi sắc với sự nỗ lực của các tác giả sáng tác cho thiếu nhi để đổi mới cả về nội dung và hình thức, có thể cạnh tranh với các tác phẩm văn học nước ngoài Thực tế thực trạng văn học thiếu nhi Việt Nam ra sao? Tác động của văn học thiếu nhi Việt Nam đến đời sống của thiếu nhi Việt Nam như thế nào? Đó

là những câu hỏi lớn mà để tìm được câu trả lời đỏi hỏi có những nghiên cứu công phu, đầy đủ, lâu dài và mang tính toàn vẹn Chúng tôi hy vọng rằng việc nghiên cứu trường hợp một tác giả có nhiều tác phẩm viết cho thiếu nhi và đang trở thành một

“hiện tượng văn học” sẽ là một cách trả lời giúp nhìn nhận hiện trạng văn học thiếu nhi Việt Nam được rõ nét hơn

2 Lịch sử vấn đề

Với đề tài Đặc điểm truyện Nguyễn Nhật Ánh, khi tiến hành khảo sát các

công trình nghiên cứu, chúng tôi chú ý tới hai loại tài liệu: Một là những công trình trực tiếp nghiên cứu về tác giả Nguyễn Nhật Ánh và các tác phẩm của ông; Hai là những công trình nghiên cứu về văn học thiếu nhi Việt Nam (bởi hầu hết các sáng tác văn xuôi của Nguyễn Nhật Ánh là dành cho thiếu nhi, và ngay từ lý do chọn đề tài, chúng tôi đã xác định Nguyễn Nhật Ánh là một tác giả của văn học thiếu nhi) Việc khảo sát các công trình nghiên cứu về văn học thiếu nhi Việt Nam nhằm tạo cơ

sở lý luận cho luận văn vì một lẽ rất tự nhiên rằng việc tìm hiểu về một cá thể sẽ không còn ý nghĩa và cũng sẽ trở nên thiếu sót nếu như không đặt cá thể ấy trong hệ

thống của nó Do đó ở đề tài này, đặc điểm truyện Nguyễn Nhật Ánh được hiểu là những đặc điểm khái quát chủ yếu từ những truyện thiếu nhi của nhà văn

Những công trình chuyên biệt nghiên cứu về Nguyễn Nhật Ánh và các tác phẩm của ông

Như đã nói ở trên, Nguyễn Nhật Ánh đang trở thành một “hiện tượng văn học”, một tác giả được cả độc giả và giới nghiên cứu quan tâm, nhưng trên thực tế

những công trình nghiên cứu về nhà văn này chưa thực sự tương xứng với sự quan tâm ấy Có thể nói công trình “Thế giới trẻ thơ qua cách nhìn của Nguyễn Nhật Ánh trong bộ truyện Kính vạn hoa” của tác giả Phạm Thị Bền (Luận văn thạc sĩ khoa học Ngữ văn, chuyên ngành văn học Việt Nam, 2005, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội) là công trình đầu tiên đi sâu nghiên cứu về một tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh Chính trong phần V “ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN” tác giả đã trực tiếp khẳng định điều này: “Đây là công trình chuyên biệt đầu tiên nghiên cứu về văn

xuôi Nguyễn Nhật Ánh, đặc biệt là về tác phẩm từng được coi là một “hiện tượng”

trong văn học thiếu nhi mấy năm gần đây” [28, tr 11, 12] Ở công trình này, tác giả

Phạm Thị Bền đã đi sâu khai thác bộ truyện Kính vạn hoa trên cả hai phương diện

nội dung và nghệ thuật dưới góc nhìn “thế giới trẻ thơ” Tác giả cũng đã có cách nhìn khoa học khi đặt sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh trong dòng văn học thiếu nhi Việt Nam và khu biệt hơn về thời gian: thời kỳ đổi mới Công trình nghiên cứu của

tác giả Phạm Thị Bền nói chung và những khám phá của tác giả về bộ truyện Kính vạn hoa nói riêng thực sự là những gợi ý hết sức quý báu cho chúng tôi trên rất

nhiều vấn đề khi thực hiện đề tài của mình: về một số khía cạnh, nội dung của đề tài, về phương pháp, cách thức triển khai và tổ chức vấn đề nghiên cứu và cả về nguồn tài liệu tham khảo Công trình “Thế giới trẻ thơ qua cách nhìn của Nguyễn Nhật Ánh trong bộ truyện Kính vạn hoa” tuy chỉ mới khảo sát trên một bộ truyện nhưng cũng chứng tỏ sự say mê theo dõi vấn đề mình nghiên cứu, sự đầu tư tìm tòi công phu và tỉ mỉ của tác giả Phạm Thị Bền

Bên cạnh Phạm Thị Bền, tác giả Vũ Thị Hương cũng thể hiện mối quan tâm của mình với các tác phẩm của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh qua công trình “Thế giới nghệ thuật truyện Nguyễn Nhật Ánh” (Luận văn thạc sĩ khoa học Ngữ văn, chuyên ngành văn học Việt Nam hiện đại, 2009, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội) Đây là công trình đặc biệt được chúng tôi chú ý bởi có nhiều vấn đề khá sát với đề tài của chúng tôi, từ đối tượng, phạm vi nghiên cứu cho đến những hướng triển khai cụ thể

So với Phạm Thị Bền, Vũ Thị Hương mở rộng đối tượng nghiên cứu thêm hai tác

phẩm Bên cạnh Kính vạn hoa có thêm Chuyện xứ Lang Biang và Cho tôi xin

một vé đi tuổi thơ Một điểm chung dễ nhận thấy ở hai công trình trên là các tác

giả đều nghiên cứu tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh trong mối tương quan với văn học thiếu nhi Việt Nam Đây cũng là một nhiệm vụ chúng tôi sẽ triển khai trong công trình nghiên cứu của mình Có lẽ tính chất khoa học tự nó tạo ra những quy luật và sự trùng hợp ngẫu nhiên lý thú Tìm hiểu thế giới nghệ thuật truyện Nguyễn

Nhật Ánh, tác giả Vũ Thị Hương đã có những đóng góp cụ thể khi đề cập đến: quan

điểm nghệ thuật truyện Nguyễn Nhật Ánh; nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân

vật; nghệ thuật tổ chức cốt truyện; ngôn ngữ trẻ thơ; vấn đề thời gian và không gian nghệ thuật

Trong toàn bộ công trình của mình Vũ Thị Hương cũng đã có nhiều luận

điểm đề cập đến nội dung các tác phẩm truyện Nguyễn Nhật Ánh như Cuộc sống

trẻ thơ (Chương II, mục 2.1.), Thiên nhiên và con người qua con mắt trẻ thơ

(Chương II, mục 2.3.) [35] Tuy nhiên bằng sự nhìn nhận chủ quan, chúng tôi cho rằng những phần triển khai hoặc cách đặt tên luận điểm trong luận văn của tác giả

Vũ Thị Hương chưa thật sự logic, phần nội dung và nghệ thuật còn đan xen mà

chưa có sự tách biệt rõ ràng, mục Nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật lại được

đặt ở “Chương II Cuộc sống và tâm hồn trẻ thơ”, trong khi Chương III là “Nghệ thuật biểu hiện truyện Nguyễn Nhật Ánh”

Khi viết về nghệ thuật xây dựng nhân vật, Vũ Thị Hương đi sâu vào hai tiêu chí là “Cách gọi tên nhân vật” và “Nghệ thuật miêu tả nhân vật từ diện mạo bên ngoài đến tính cách bên trong” Chị đã tạo được trọng tâm cho luận văn khi chủ yếu

đi vào một số nhân vật chính của ba tác phẩm được khảo sát, các nhân vật khác trong tác phẩm chỉ được lướt qua hoặc nhắc đến Trong phần này chúng tôi thấy

vắng bóng các nhân vật trong tác phẩm Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ Tác giả

chưa có hoặc không trình bày sự khảo sát với những cứ liệu cụ thể về toàn bộ hệ thống nhân vật trong ba tác phẩm là đối tượng chính của luận văn, mà thao tác này

là không thể thiếu khi đề cập đến nghệ thuật xây dựng nhân vật của một tác phẩm văn học nói chung

Về nghệ thuật tổ chức cốt truyện, Vũ Thị Hương đã chỉ ra một số đặc điểm

của cốt truyện trong bộ truyện Kính vạn hoa như tính giản dị nhưng có kịch tính,

được kết cấu theo kiểu chương hồi, mang màu sắc trinh thám, lôi cuốn, hấp dẫn, bất

ngờ….là những bài học giáo dục mà không cứng nhắc Cốt truyện trong Chuyện xứ Lang Biang có sự phiêu lưu, li kỳ, hấp dẫn, giống truyện cổ tích Tác giả đã có sự

so sánh về cốt truyện giữa hai bộ truyện này, nhưng cũng như ở phần nghệ thuật miêu tả nhân vật, ở phần viết về nghệ thuật tổ chức cốt truyện, Vũ Thị Hương hình

như đã bỏ quên cốt truyện của tác phẩm Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ

Về ngôn ngữ trẻ thơ, tác giả Vũ Thị Hương đã có nhiều tìm tòi, phát hiện và khái quát được những nghệ thuật biểu hiện ngôn ngữ trên các khía cạnh: trường từ vựng, một số biện pháp tu từ và ngôn ngữ đối thoại với nhiều dẫn chứng phong phú Điều này thể hiện Vũ Thị Hương đã đọc khá kỹ lưỡng các tác phẩm truyện của Nguyễn Nhật Ánh Ngoài ra trong chương viết về nghệ thuật biểu hiện truyện, Vũ Thị Hương còn hướng sự chú ý tới “thời gian và không gian nghệ thuật” trong các tác phẩm truyện của Nguyễn Nhật Ánh Không chỉ phân tích về yếu tố thời gian và không gian nghệ thuật trong ba tác phẩm, chị còn so sánh các yếu tố này ở ba tác phẩm với nhau Dù việc phân bố phần dung lượng cho ba tác phẩm chưa thật đều nhưng có thể thấy luận văn của tác giả Vũ Thị Hương đã đề cập đến khá toàn diện các vấn đề ở cả ba truyện được khảo sát, giúp cho người đi sau có được những gợi ý đầy đủ hơn

Mỗi một sự lựa chọn đề tài, mỗi một hướng nghiên cứu (dù là cùng về một hiện tượng tác giả trong văn học) của mỗi một tác giả đều thể hiện những quan điểm riêng Công trình của tác giả Phạm Thị Bền đóng vai trò của người đi tiên phong,

mở đầu và khơi nguồn cho những nghiên cứu mang tính chuyên sâu về Nguyễn Nhật Ánh Tiếp nối dòng chảy hứa hẹn nhiều phù sa màu mỡ ấy, tác giả Vũ Thị Hương mở rộng hơn đối tượng khảo sát và tập trung vào hướng tìm tòi nghệ thuật Trên cơ sở kế thừa những gì mà hai công trình đi trước đã thực hiện được, ở công trình nghiên cứu của mình (với việc đưa thêm một đối tượng nghiên cứu nữa là tác

phẩm Tôi là Bêtô) chúng tôi muốn mở rộng hơn nữa đối tượng khảo sát cũng như

tiếp cận tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh (mà cụ thể ở đây là truyện Nguyễn Nhật Ánh) ở góc nhìn toàn diện hơn Chúng tôi hi vọng sẽ bổ sung thêm những nội dung

mà chúng tôi chưa thấy có ở hai công trình kể trên những đặc điểm về nội dung cũng như nghệ thuật trong các tác phẩm viết cho thiếu nhi của Nguyễn Nhật Ánh

Những công trình mang tính chất gián tiếp, nền tảng phục vụ cho đề tài

Ngoài hai công trình nghiên cứu chuyên biệt kể trên, hiện tại chúng tôi chưa tìm thấy công trình nào chuyên sâu nghiên cứu về Nguyễn Nhật Ánh và các tác phẩm của ông Tuy nhiên tên tuổi của Nguyễn Nhật Ánh và một loạt tác phẩm lại xuất hiện khá nhiều trên các báo, tạp chí, trên các trang thông tin điện tử, trong các cuốn sách nghiên cứu về văn học thiếu nhi Việt Nam cũng như ở cả những tài liệu không trực tiếp liên quan đến văn học Có thể liệt kê rất nhiều các bài viết có nhắc đến hoặc phân tích một hay một số truyện của Nguyễn Nhật Ánh

Trước hết là ở các ấn phẩm mang tính chất chuyên ngành như các sách

nghiên cứu về văn học thiếu nhi, Tạp chí nghiên cứu văn học (Tạp chí văn học), báo

Văn nghệ, Văn nghệ trẻ, Văn nghệ quân đội,… Trong số các tài liệu trên đáng chú

ý nhất là công trình Bách khoa thư văn học thiếu nhi Việt Nam do hai tác giả Vân

Thanh và Nguyên An biên soạn Ở tập 1, Tổng quan, hai tác giả đã sưu tầm và giới thiệu một loạt các bài viết về văn học thiếu nhi Việt Nam, trong đó có nhiều bài viết của nhiều tác giả khác nhau như Lã Thị Bắc Lý, Nguyễn Hương Giang, Thu Việt, Văn Hồng, Vân Thanh, Nguyễn Thị Thanh Xuân, Lê Phương Liên có đề cập đến

Nguyễn Nhật Ánh và tác phẩm của ông Trong bài viết Mảng văn học thiếu nhi ở

Thành phố Hồ Chí Minh thời gian gần đây của Thu Việt, cái tên Nguyễn Nhật Ánh

được nhắc đến trong sự liệt kê như một ví dụ cho luận điểm “…có không ít những cây bút trẻ “thành danh” hoặc triển vọng “thành danh” từ sáng tác thiếu nhi” [46,

tr.170] Trong khi đó ở bài viết Truyện viết cho thiếu nhi sau 1975: diện mạo và quá

trình phát triển của Bắc Lý, mặc dù vẫn trích dẫn Nguyễn Nhật Ánh và các tác

phẩm của ông như một minh họa cho các luận điểm về văn học thiếu nhi trong thời

kỳ đổi mới nhưng tác giả Bắc Lý đã có nhiều đoạn mang tính chất giới thiệu, phân

tích khát quát giá trị của tác phẩm Kính vạn hoa, bộ truyện dài đầu tiên của

Nguyễn Nhật Ánh Thêm một đóng góp nữa, tác giả Nguyễn Hương Giang đã dành

cả bài viết Người nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ để nói về Nguyễn Nhật Ánh và một loạt các tác phẩm của nhà văn như: Cô gái đến từ hôm qua, Bàn có năm chỗ ngồi,

Chú bé rắc rối, Thiên thần nhỏ của tôi, Hạ đỏ, Bong bóng lên trời,… Nguyễn Nhật

Ánh được đánh giá cao không chỉ bởi vì ông đã viết nhiều, viết hay về văn học thiếu nhi, đã động chạm tới những mảng đề tài còn ít và khó viết như đề tài về trường học

và việc học của trẻ em… mà quan trọng hơn, thông qua tất cả những trang viết ấy, Nguyễn Nhật Ánh còn đóng vai trò là một người thầy, một nhà giáo dục giúp di dưỡng tâm hồn trẻ thơ Nguyễn Hương Giang đã đánh giá “…những cuốn sách bé nhỏ của Nguyễn Nhật Ánh sẽ là món ăn tinh thần trong hành trang vào đời của các em” [46, tr.365]

Trong số các tác giả viết về Nguyễn Nhật Ánh và các tác phẩm của ông, đáng chú ý là các bài viết của tác giả Vân Thanh Nhà nghiên cứu Vân Thanh đã có nhiều năm dày công tìm hiểu văn học thiếu nhi Việt Nam, có những đóng góp rất đáng quý cho mảnh đất còn nhiều tiềm năng này thể hiện qua một loạt các công

trình chuyên khảo về văn học thiếu nhi: Văn học thiếu nhi như tôi được biết; Bách

khoa thư văn học thiếu nhi Việt Nam (nhiều tập); Phác thảo văn học thiếu nhi Việt Nam; Văn học thiếu nhi Việt Nam: nghiên cứu, lý luận, phê bình, tiểu luận – tư liệu

Mặc dù không chuyên sâu nghiên cứu về Nguyễn Nhật Ánh nhưng trong các công trình của mình, Vân Thanh cũng không ít lần nhắc đến tác giả này đồng thời cũng

có những bài viết mang tính khái quát về sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh nói chung và truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Nhật Ánh nói riêng Trong bài

viết Nguyễn Nhật Ánh nhà văn lôi cuốn trẻ thơ, tác giả đã đề cập đến nhiều khía

cạnh trong truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Nhật Ánh như thể loại, đề tài, chủ

đề, nhân vật, giọng điệu, v.v Cũng chính trong bài viết này, Vân Thanh đã giới

thiệu khái quát về bộ truyện dài nhiều tập Kính vạn hoa với nhiều ý kiến đánh giá

cao

Bên cạnh các ấn phẩm trên, các bài viết về Nguyễn Nhật Ánh và các tác

phẩm của ông còn xuất hiện trên các báo như Người lao động, Tiền phong chủ nhật,

Tiền phong, Tuổi trẻ, Sài Gòn giải phóng, Phụ nữ, Lao động, Mực tím, Khăn quàng

đỏ, các tạp chí Thế giới Mới, Kiến thức ngày nay v.v trên các báo điện tử và trên

nhiều trang thông tin điện tử như Sài Gòn Giải Phóng online, Vietnamnet,

VnExpress, Evan.net, Phongdiep.net, v.v Riêng bộ truyện Kính vạn hoa còn được

dựng thành phim truyền hình nhiều tập cho thiếu nhi, các tác phẩm khác cũng được

dựng thành phim như Cô gái đến từ hôm qua và một số truyện của Nguyễn Nhật

Ánh đang có dự án chuyển thể thành truyện tranh Như thế có thể thấy rằng Nguyễn Nhật Ánh là tác giả đang rất được quan tâm và giành được nhiều tình cảm ưu ái của độc giả ở mọi lứa tuổi Tuy nhiên các bài viết ở các ấn phẩm kể trên dù rất phong phú nhưng chủ yếu là tìm hiểu trên một tác phẩm riêng lẻ của nhà văn chứ không phải trên một tập hợp các tác phẩm, hoặc chủ yếu là thể hiện những cảm nhận khi đọc các tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh

Viết về bộ truyện Kính vạn hoa có các bài như: Kính vạn hoa – phép lạ giữa

ngày thường (Văn Hồng, Tuần báo Văn nghệ số 23 ngày 8/6/1996); Nguyễn Nhật Ánh và Kính vạn hoa (Lê Phương Liên, Báo Tiền phong ngày 26/9/1996); Kính vạn hoa: Còn chút gì để nhớ (nhiều tác giả, Kính vạn hoa, NXB Kim đồng, 2005) v.v

[28, tr.123 – 124], v.v

Viết về bộ truyện Chuyện xứ Lang Biang có các bài như: Nguyễn Nhật

Ánh: “Nhà văn là trụ đỡ tinh thần của các em” [60]; Chuyện xứ Lang Biang – Một tác phẩm đang được trẻ em chờ đợi (Nguyễn Quế An, Báo Thanh niên ngày

21/3/2004) [36, tr 131]; Cùng Nguyễn Nhật Ánh xâm nhập xứ Lang Biang (Ngô Thị

Kim Cúc, Tuần san Báo Sài Gòn giải phóng thứ 7 ngày 25/9/2004) [36, tr 131], v.v

Viết về truyện Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ có các bài như: Cho tôi xin

một vé đi tuổi thơ (Nguyễn Thị Thanh Xuân, Tuần báo Văn nghệ Thành phố Hồ Chí

Minh số 273 ngày 26/12/1996) [28, tr 126]; bài giới thiệu về tác phẩm của GS

Phong Lê [61]; Nguyễn Nhật Ánh trên chuyến tàu trở lại tuổi thơ [62], v.v

Viết về tác phẩm Tôi là Bêtô có các bài như: bài giới thiệu về tác phẩm của

GS Phong Lê [61]; Cái hay, cái hấp dẫn của Tôi là Bêtô (Phong Lê) và Về những

câu chuyện của một con chó nhỏ (Nguyễn Quang Thiều) [78], v.v

Các bài viết của các tác giả kể trên mặc dù thống nhất về quan điểm khẳng định và đề cao nhà văn Nguyễn Nhật Ánh và những tác phẩm của ông như một đóng góp rất đáng ghi nhận cho văn học thiếu nhi Việt Nam, tuy nhiên hầu hết các bài viết này đều mang tính chất đơn lẻ, không tạo thành hệ thống về phương diện chủ đề, đề tài cũng như tính hệ thống cho sự xuất hiện của bài viết (có mặt ở rất nhiều loại báo khác nhau)

Nhiều bài viết chỉ mang tính chất minh họa cho một luận điểm về văn học thiếu nhi được trình bày trước đó

Số bài viết về tác phẩm Kính vạn hoa chiếm tỉ lệ cao nhất, trong khi đó số bài viết về ba tác phẩm Chuyện xứ Lang Biang, Tôi là Bêtô và Cho tôi xin một

vé đi tuổi thơ hầu như chỉ rải rác (có lẽ vì đây là ba tác phẩm mới của Nguyễn Nhật

Ánh) Và cũng chỉ có một số lượng tác phẩm nhất định của Nguyễn Nhật Ánh được các nhà nghiên cứu tập trung tìm hiểu, trong khi sự nghiệp sáng tác của ông cũng không phải là ít ỏi

Tuy chưa tạo thành một hệ thống cụ thể, rõ ràng, nhưng các bài viết đã chạm tới nhiều vấn đề thuộc về cả nội dung và hình thức nghệ thuật trong các tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh, tất cả đều là những gợi ý quý giá cho chúng tôi trong khi triển khai công trình nghiên cứu của mình

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng

Trước khi thành danh trong lĩnh vực sáng tác truyện cho thiếu nhi, Nguyễn Nhật Ánh còn được biết đến như một nhà thơ, thậm chí ông còn mang nhiều “danh

hiệu” hơn thế nữa Thực hiện đề tài Đặc điểm truyện Nguyễn Nhật Ánh, chúng tôi

muốn tìm hiểu về tác giả với tư cách là một nhà văn Mặc dù tên đề tài mang tính khái quát là “đặc điểm truyện” Nguyễn Nhật Ánh nhưng đối tượng cụ thể mà luận

văn hướng tới và tập trung là những yếu tố thuộc về đặc điểm truyện viết cho thiếu

nhi của Nguyễn Nhật Ánh (như đã trình bày ở trên, hầu hết các truyện của Nguyễn

Nhật Ánh là truyện viết cho thiếu nhi)

Phạm vi nghiên cứu

Hơn hai mươi năm cầm bút, Nguyễn Nhật Ánh đã có thể xây dựng cho mình một tuyển tập khá đồ sộ gồm hàng trăm tác phẩm, nhưng phần lớn trong số đó là truyện với một sự lựa chọn chung thủy là các đề tài cho thiếu nhi Với đề tài nghiên cứu tìm hiểu đặc điểm truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Nhật Ánh, dù rất muốn nhưng chúng tôi không có điều kiện khảo sát toàn bộ các tác phẩm của nhà văn Và quả thật việc lựa chọn tác phẩm nào trong số gia tài các tác phẩm phong phú ấy để làm đối tượng nghiên cứu cũng là một vấn đề làm người viết trăn trở Trong khuôn

khổ một luận văn thạc sĩ, chúng tôi sẽ tập trung đi sâu vào bốn tác phẩm: Kính vạn hoa, Chuyện xứ Lang Biang, Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ và Tôi là Bêtô

Qua sự nhìn nhận và đánh giá ban đầu của chúng tôi, bốn tác phẩm trên có thể mang tính “đại diện” cho “bộ sưu tập” các tác phẩm truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Nhật Ánh, không chỉ về loại tác phẩm mà còn cả về nội dung và những chủ đề trong các tác phẩm đó Trong bốn tác phẩm trên có hai tác phẩm là truyện

dài (Tôi là Bêtô và Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ) và hai tác phẩm là truyện dài nhiều tập (Kính vạn hoa và Chuyện xứ Lang Biang) Có thể thấy hầu hết truyện

viết cho thiếu nhi của Nguyễn Nhật Ánh đều được kết cấu theo hai loại truyện này Đối với hai truyện dài nhiều tập, chúng tôi sẽ tiến hành khảo sát toàn bộ tác phẩm

(bốn mươi lăm tập của bộ truyện Kính vạn hoa và bốn tập tương đương một trăm linh ba chương của bộ Chuyện xứ Lang Biang) Việc lựa chọn một nhóm các tác

phẩm của Nguyễn Nhật Ánh cho nghiên cứu là để khám phá và mô tả những đặc điểm cơ bản của những tác phẩm viết cho thiếu nhi của nhà văn Ở công trình

nghiên cứu này, một số khái niệm như thiếu nhi, văn học thiếu nhi, đặc điểm sẽ

được giới thuyết ở những phần cụ thể

4 Phương pháp nghiên cứu

Mỗi lĩnh vực có những phương pháp nghiên cứu đặc thù khác nhau, nhưng

rõ ràng để tiến hành một nghiên cứu không thể chỉ áp dụng một phương pháp duy

nhất Để thực hiện đề tài tìm hiểu đặc điểm truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Nhật Ánh với đối tượng và phạm vi nghiên cứu đã định hướng từ đầu, chúng tôi xác định phải lấy các phương pháp mang tính chuyên ngành làm phương pháp chủ đạo, bên cạnh đó không thể không áp dụng các phương pháp mang tính hỗ trợ

Với nhóm phương pháp chuyên ngành, chúng tôi sử dụng triệt để các thao tác phân tích, bình giảng, bình luận, giải thích,… nhằm khám phá vẻ đẹp trong các tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh và những tầng ý nghĩa ẩn đằng sau đó Từ đó chúng tôi hi vọng sẽ dựng nên được khung lý thuyết khái quát về một số đặc điểm truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Nhật Ánh cả về nội dung và nghệ thuật

Với nhóm phương pháp hỗ trợ, chúng tôi vận dụng trước hết là phương pháp thống kê Đây là phương pháp được đặc biệt chú trọng và cũng thật sự phát huy thế mạnh đối với kiểu đề tài nghiên cứu một hệ thống các tác phẩm và số lượng tác phẩm cần khảo sát là khá nhiều Cùng nhóm phương pháp hỗ trợ, ngoài phương pháp thống kê mô tả, việc sử dụng các phương pháp tâm lý học, xã hội học…là điều cần thiết khi đối tượng mà các tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh hướng tới là lứa tuổi thiếu nhi, một lứa tuổi có nhiều điều đặc biệt như chúng tôi đã định hướng ngay từ đầu công trình này

5 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn gồm ba chương:

Chương 1: Văn học thiếu nhi và truyện thiếu nhi của Nguyễn Nhật Ánh Chương 2: Đặc điểm nội dung truyện thiếu nhi của Nguyễn Nhật Ánh

Chương 3: Đặc điểm nghệ thuật truyện thiếu nhi của Nguyễn Nhật Ánh

Chương 1: VĂN HỌC THIẾU NHI VÀ TRUYỆN THIẾU NHI

CỦA NGUYỄN NHẬT ÁNH

1.1 Khái quát về văn học thiếu nhi

1.1.1 Khái niệm, đặc trưng và các thể loại

Phản ứng thông thường đầu tiên của người nghiên cứu khi tìm hiểu đối tượng

là luôn muốn đặt ra và trả lời cho câu hỏi đối tượng ấy là gì Không là ngoại lệ, chúng tôi cũng muốn tìm câu trả lời cho câu hỏi “văn học thiếu nhi là gì?” Cũng như nhiều thuật ngữ khác trong văn học, thật khó có thể đưa ra một định nghĩa duy

nhất hoặc đòi hỏi một định nghĩa hay khái niệm thật cô đúc, ngắn gọn cho văn học

thiếu nhi, bởi liên quan đến vấn đề này có khá nhiều quan điểm, ý kiến

Trước hết là cách hiểu văn học thiếu nhi trong Từ điển thuật ngữ văn học:

“Theo nghĩa hẹp, văn học thiếu nhi gồm những tác phẩm văn học hoặc phổ cập

khoa học dành cho thiếu nhi Tuy vậy, khái niệm văn học thiếu nhi cũng thường bao gồm một phạm vi rộng rãi những tác phẩm văn học thông thường (cho người lớn)

đã đi vào phạm vi đọc của thiếu nhi” [31, tr 353] Như vậy Từ điển thuật ngữ văn

học không đưa ra một khái niệm hay định nghĩa cụ thể về văn học thiếu nhi mà chỉ

giới hạn những “loại” tác phẩm được gọi là văn học thiếu nhi Mà trong số những loại tác phẩm của văn học thiếu nhi ấy cũng lại gồm cả những tác phẩm không thuộc về văn học (tác phẩm phổ cập khoa học)

Cũng về khái niệm văn học thiếu nhi thì ở Bách khoa toàn thư mở

(Wikipedia) lại cho rằng: “Văn học thiếu nhi (children’s literature) hay văn học

dành cho trẻ em là các tác phẩm văn học dành cho độc giả và thính giả đến khoảng mười hai tuổi và thường có tranh minh họa Thuật ngữ này được dùng với nhiều nghĩa, đôi khi nó loại trừ các loại truyện viễn tưởng cho tuổi mới lớn, các sách truyện hài hước hoặc các thể loại khác (….) Văn học thiếu nhi có thể là những tác phẩm do trẻ em (thiếu nhi) viết, những tác phẩm viết cho trẻ em, những tác phẩm được lựa chọn cho trẻ em hoặc những tác phẩm được trẻ em lựa chọn” [59] So với

Từ điển thuật ngữ văn học thì khái niệm về văn học thiếu nhi ở đây đã được cụ

thể hơn về lứa tuổi (đến mười hai tuổi), về đặc điểm (thường có tranh minh họa), về thể loại, về lực lượng sáng tác và về tính định hướng vào đối tượng tiếp nhận

Có phần hơi khác các quan niệm trên, Từ điển Lý luận văn học lại đưa ra

thuật ngữ “văn học cho thanh thiếu niên”: Văn học dành cho thanh thiếu niên là một

bộ phận hữu cơ của văn chương nghệ thuật mọi dân tộc, có chức năng đặc thù là hướng vào giáo dục đạo đức, thẩm mỹ cho độc giả ở lứa tuổi từ lúc lên 3 đến tuổi

15 [47] Trong cách “diễn giải” này thì văn học thiếu nhi (văn học cho thanh thiếu

niên) được “định vị” trong nền văn học dân tộc, được xác định rõ về chức năng và giới hạn về độ tuổi Thậm chí độ tuổi còn là tiêu chí để phân hóa văn học thiếu nhi

một cách cụ thể hơn theo thể loại: “Văn học thanh thiếu niên được chia thành ba

bậc tuổi chính: 1 Văn học cho tuổi tiền học đường - từ 3 đến 6 tuổi (trước khi đi học); 2.Văn học cho tuổi học trò - từ 6 đến 11 tuổi; 3 Văn học cho tuổi thiếu niên -

từ 11 đến 15 tuổi Sách viết cho mỗi bậc tuổi có một cấu trúc thể loại riêng (… )”

[47]

Trong cuốn Bách khoa thư Văn học thiếu nhi Việt Nam, Tập 1, Tổng quan

do Vân Thanh và Nguyên An biên soạn, các tác giả đưa ra quan niệm về văn học thiếu nhi tương đối rộng và mang tính bao quát

“Văn học thiếu nhi bao gồm:

- Những tác phẩm văn học được mọi nhà sáng tạo ra với mục đích giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn, tính cách cho thiếu nhi Nhân vật trung tâm của nó là thiếu nhi,

và nhiều khi cũng là người lớn, hoặc là một cơn gió, một loài vật, hay một đồ vật, một cái cây….Tác giả của văn học thiếu nhi không chỉ là chính các em, mà cũng là các nhà văn thuộc mọi lứa tuổi

- Những tác phẩm được thiếu nhi thích thú tìm đọc Bởi vì các em đã tìm thấy

ở trong đó cách nghĩ cách cảm cùng những hành động gần gũi với cách nghĩ cách cảm và cách hành động của chính các em, hơn thế, các em còn tìm được ở trong đó một lời nhắc nhở, một sự răn dạy, với những nguồn động viên, khích lệ, những sự dẫn dắt ý nhị, bổ ích… trong quá trình hoàn thiện tính cách của mình

Như thế văn học thiếu nhi là người bạn thông minh và mẫn cảm của thiếu nhi” [50, tr.6]

Quan niệm trên về văn học thiếu nhi có nét tương đồng với khái niệm đã

được đưa ra trong Từ điển thuật ngữ văn học ở chỗ cũng phân loại những tác

phẩm được gọi là văn học thiếu nhi Không dừng lại ở đó, các tác giả còn bổ sung vào quan niệm của mình tính mục đích (nhấn mạnh vào mục đích giáo dục) của các tác phẩm thiếu nhi, loại nhân vật và lực lượng sáng tác trong văn học thiếu nhi (về điểm này gần gũi với khái niệm được đưa ra trong Bách khoa toàn thư mở)

Triển khai đề tài Đặc điểm truyện Nguyễn Nhật Ánh, mà thực chất là tập

trung vào các truyện viết cho thiếu nhi, chúng tôi không nhằm đưa ra một định nghĩa riêng về văn học thiếu nhi mà trên cơ sở tham khảo những khái niệm và các quan điểm về văn học thiếu nhi kể trên, chúng tôi rút ra một số điểm cơ bản mang tính đặc trưng về văn học thiếu nhi như là cơ sở lý luận cho những phần trình bày tiếp theo của đề tài Các ý kiến về văn học thiếu nhi có thể khác nhau, chưa hẳn đồng nhất nhưng đã có những điểm giao thoa và những quan điểm đó chủ yếu tập trung vào các khía cạnh như xác định lứa tuổi của văn học thiếu nhi, đặc điểm của văn học thiếu nhi trong đó đặc biệt là tính giáo dục Điểm giao thoa ấy hướng đến việc đặt tính giáo dục trở thành yêu cầu đầu tiên, thậm chí là bắt buộc đối với một tác phẩm văn học thiếu nhi Trong các ý kiến trên có nhắc đến các thuật ngữ “thiếu nhi”, “người lớn”, “trẻ em”, “thanh thiếu niên” nhưng việc xác định lứa tuổi cụ thể cho từng khung giới hạn ấy chưa được đặt ra một cách thật sự rõ ràng, vì vậy các thuật ngữ được sử dụng cũng chưa thống nhất

Tổng hợp các ý kiến về văn học thiếu nhi, chúng ta có thể đưa ra các nhận xét sau:

Thứ nhất, về việc sử dụng thuật ngữ, bên cạnh thuật ngữ “văn học thiếu nhi”

có thể thấy có rất nhiều thuật ngữ được sử dụng như văn học trẻ em, văn học trẻ thơ, văn học tuổi thơ hay văn học thiếu niên, v.v Trong luận văn này chúng tôi sử dụng

thuật ngữ văn học thiếu nhi Trong thuật ngữ này, có lẽ cần phải làm rõ hơn độ tuổi

trong khái niệm “thiếu nhi” bởi như đã nói ở trên, đây là một đối tượng đặc biệt,

mỗi độ tuổi sẽ có một đặc điểm tâm sinh lý, đặc điểm nhận thức khác nhau, do đó cũng đòi hỏi một sản phẩm văn học phù hợp Một tác phẩm văn học viết cho tuổi lên ba chắc chắn không thể giống một tác phẩm viết cho lứa tuổi lên mười (dù có thể hai lứa tuổi này đều được gọi là thiếu nhi) Hiện nay các nhà nghiên cứu chưa thật thống nhất về cách phân chia độ tuổi này Có ý kiến cho rằng các lứa tuổi thiếu nhi là “lứa tuổi mẫu giáo, lứa tuổi đến trường” [50, tr.13], có ý kiến lại phân chia thành “nhi đồng bé, nhi đồng lớn, thiếu niên bé, thiếu niên lớn” [50, tr.19], hoặc quan niệm là “tuổi thiếu nhi” và “tuổi nhi đồng” [54, tr.10] Tác giả Lã Thị Bắc Lý

trong Giáo trình văn học trẻ em lại sử dụng khái niệm “văn học trẻ em” thay vì văn

học thiếu nhi Theo tác giả, khái niệm “trẻ em” được dùng để chỉ tất cả trẻ em từ mười tám tuổi trở xuống, và do đó rộng hơn khái niệm “thiếu nhi” (bao gồm thiếu niên và nhi đồng) là chỉ có trẻ em ở cấp Tiểu học trở lên [43, tr.7] Theo tâm lý học lứa tuổi thì không có khái niệm “thiếu nhi” mà lứa tuổi của con người được phân chia thành các giai đoạn: đời sống thai nhi trong bụng mẹ; tuổi hài nhi; tuổi mầm non; học sinh Tiểu học; tuổi thiếu niên (học sinh THCS), người trưởng thành và người già Đồng quan điểm với tác giả Lã Thị Bắc Lý, chúng tôi xếp nhóm từ

“mười tám tuổi trở xuống” thuộc về một nhóm lớn, nhưng chúng tôi dùng thuật ngữ

“thiếu nhi” để gọi nhóm lứa tuổi này Trong nhóm lớn ấy có thể chia thành các nhóm tuổi nhỏ hơn (dựa vào đặc điểm tâm sinh lý) như nhóm từ 0 đến 3 tuổi (là lứa tuổi mà ngôn ngữ đã phát triển tương đối đầy đủ để có thể giao tiếp và bày tỏ cảm xúc của mình), nhóm từ 3 đến 15 và nhóm từ 16 đến 18 tuổi Lứa tuổi từ 16 đến 18

có những đặc điểm tâm sinh lý rất riêng, khác nhiều so với khoảng thời gian mười lăm lăm trước đó Chưa thể xếp lứa tuổi này vào nhóm tuổi trưởng thành nhưng các

em ở lứa tuổi này cũng không còn là trẻ con Có thể dùng thuật ngữ “tuổi mới lớn” hay “tuổi thanh thiếu niên” để chỉ nhóm tuổi này và coi đó như giai đoạn cuối cùng của nhóm thiếu nhi Các tác phẩm văn học viết cho lứa tuổi từ 16 đến 18 có thể vẫn được xếp vào các tác phẩm văn học thiếu nhi hoặc có thể nên tách thành một nhóm

là các tác phẩm cho “tuổi mới lớn” tùy thuộc vào quan điểm của người nghiên cứu

Thứ hai, dù diễn đạt ra sao và trình bày như thế nào đi nữa thì có một điều

hoàn toàn có thể thống nhất được giữa các quan điểm rằng: Văn học thiếu nhi là một

loại văn học, hơn nữa là một loại văn học đặc biệt Văn học thiếu nhi dù xuất hiện

nhiều hay ít vẫn là một phần không thể thiếu của bất kỳ nền văn học dân tộc nào Sự đặc biệt của loại văn học này chính là ở đối tượng đã được thể hiện ngay trong nội hàm thuật ngữ: thiếu nhi Vấn đề cần làm rõ ở đây là xác định vai trò của đối tượng

ấy Thiếu nhi là đối tượng được miêu tả trong tác phẩm hay là độc giả của tác phẩm hoặc là người sáng tạo nên tác phẩm? Thiếu nhi là thuật ngữ dùng để chỉ một lứa tuổi cụ thể hay để chỉ chung cho một nhóm lứa tuổi? Trên thực tế, các tác giả khi sáng tác có thể xác định rất rõ đối tượng mà mình miêu tả là gì để có cách xử lý mọi yếu tố của tác phẩm cho phù hợp Nhưng chắc chắn các tác giả sẽ không thể giới hạn hoặc xác định đối tượng tiếp nhận tác phẩm của mình chỉ ở một lứa tuổi nhất định nào đó Sự giao tiếp giữa độc giả hay thính giả với tác giả thông qua tác phẩm

là một sự giao tiếp ngầm và hoàn toàn tự do Không ai có thể cấm trẻ em khám phá một tác phẩm văn học viết về những người lớn hơn tuổi của chúng hay cấm một người lớn tìm hiểu những tác phẩm viết về đám trẻ con Sự giao thoa về đối tượng tiếp nhận có thể là một biểu hiện rất rõ ràng cho tính giá trị của tác phẩm Giá trị tạo nên sức sống của tác phẩm cũng như xóa nhòa đi giới hạn về không thời gian Do

đó văn học thiếu nhi có lẽ nên được hiểu một cách rộng rãi là những tác phẩm văn học viết cho thiếu nhi, viết về thiếu nhi, cả những tác phẩm văn học do thiếu nhi sáng tác, hoặc những tác phẩm phù hợp với lứa tuổi của thiếu nhi, được thiếu nhi yêu quý, tìm đọc

Thứ ba, có thể coi tính giáo dục là một chức năng đặc trưng của văn học

thiếu nhi Tất nhiên giáo dục là một trong nhiều chức năng của văn học, các tác

phẩm văn học dành cho người lớn không phải là không có tính giáo dục, nhưng đối với tác phẩm văn học thiếu nhi, tính giáo dục luôn được quan tâm nhiều hơn, có xu hướng được thể hiện một cách cụ thể, rõ ràng hơn Thậm chí có khi giáo dục còn được coi là tiêu chí hàng đầu của một tác phẩm văn học thiếu nhi cũng như để đánh giá một tác phẩm văn học thiếu nhi Điều này có lẽ xuất phát từ tâm lý của người

lớn luôn nhìn thiếu nhi như một đối tượng còn bé bỏng, hầu như chưa biết gì về cuộc sống và cần được dạy dỗ, cần được chỉ bảo Hiện tượng này thường xảy ra đối với những tác phẩm văn học thiếu nhi được sáng tác bởi “người lớn” Vậy còn đối với những tác phẩm văn học do chính các em sáng tác, chức năng giáo dục có còn là một nét chủ đạo? Rõ ràng bản thân các em thiếu nhi không thể ý thức về việc tự giáo dục mình, do đó các tác phẩm văn học do thiếu nhi sáng tác thường mang màu sắc hồn nhiên, trong sáng đúng như tâm lý lứa tuổi các em Khi viết những tác phẩm ấy hẳn các em không có dụng ý “lồng ghép tính giáo dục” trong đó mà có lẽ chỉ dừng lại ở việc ghi lại những cảm nhận của bản thân trước một sự vật, hiện tượng, một con người hay đối với những gì mà các em cảm thấy thích thú và yêu quý Và không thể nói rằng những tác phẩm ấy không phải là văn học thiếu nhi Ví như cuốn tiểu thuyết “Vị khách trẻ tuổi” (The Young Visiter) của Daisy Ashforld, tác phẩm được sáng tác lúc bà mới chín tuổi với đầy lỗi chính tả, và mỗi chương sách chỉ là một đoạn văn nhưng sau này vẫn được xuất bản và coi như một tác phẩm

văn học thiếu nhi thực thụ [59] Hay tập thơ Tấm lòng chúng em năm 1965 là tập thơ đầu tiên của thiếu nhi Việt Nam được tác giả Văn Hồng đánh giá là “Tập thơ

gồm 34 bài thơ góp nhặt công phu từ sau Cách mạng tháng Tám, chưa có bài nào hay nhưng đáng quý là ở những cảm nghĩ chân thành đối với Bác Hồ, đối với cách mạng” [50, tr 22] Trần Đăng Khoa từng được coi là một “thần đồng thơ” với tập

thơ Góc sân và khoảng trời khi mới mười tuổi Những bài thơ ấy vừa hồn nhiên,

trong sáng, vừa ngộ nghĩnh đáng yêu, vừa có những nét cảm nhận tinh tế và cũng đầy tính giáo dục Thơ Trần Đăng Khoa góp phần bồi dưỡng nơi thiếu nhi tình yêu quê hương Tổ quốc, yêu quý cha mẹ, gia đình, yêu lao động, yêu thiên nhiên loài vật Tính giáo dục của một tác phẩm văn học được sáng tác bởi thiếu nhi có lẽ không xuất phát từ sự chủ định của người sáng tác mà có được nhờ sự định hướng của người lớn Tính giáo dục là nét nổi bật của văn học thiếu nhi nhưng nếu chỉ coi trọng điều đó thì e rằng sẽ làm mất đi chất văn học trong tác phẩm, lúc đó không còn là tác phẩm văn học thiếu nhi nữa mà có thể sẽ thành tác phẩm giáo dục thiếu

nhi (mặc dù tác phẩm văn học vốn là một phương tiện hữu hiệu để giáo dục con người nói chung và thiếu nhi nói riêng)

Thứ tư, minh họa cũng là một đặc trưng độc đáo của văn học thiếu nhi Hầu

hết các tác phẩm văn học thiếu nhi nổi tiếng, là cuốn sách không thể thiếu trong tủ

sách của các em đều là những tác phẩm được minh họa rất ngộ nghĩnh như: Mít

đặc, Bác sĩ Abolit, Alice và xứ sở diệu kỳ v.v Thậm chí trong văn học thiếu nhi còn

có những “cặp tác giả” sáng tác và minh họa như Renné Goscinny và Jean Jacques

Semplé với Nhóc Nicolas (Le Petit Nicolas), Nguyễn Nhật Ánh với Đỗ Hoàng

Tường trong nhiều tác phẩm Đặc trưng này xuất phát từ đặc điểm tâm lý và lứa tuổi thiếu nhi Lứa tuổi thiếu nhi là lứa tuổi chủ yếu tư duy bằng hình tượng, lứa tuổi thường bị hấp dẫn bởi những đường nét, hình khối, màu sắc, vì vậy việc minh họa cho tác phẩm văn học thiếu nhi sẽ làm tăng sức mạnh của nghệ thuật ngôn từ, giúp thiếu nhi đến với câu chữ và lĩnh hội tác phẩm dễ dàng hơn cũng như tác phẩm sẽ

để lại ấn tượng sâu đậm hơn trong các em

Thứ năm, văn học thiếu nhi thường giàu yếu tổ tưởng tượng Đặc trưng này cũng xuất phát từ đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi thiếu nhi, cảm nhận thế giới bằng

cái nhìn “vật ngã đồng nhất”, có thể bầu bạn với hết thảy vạn vật xung quanh, có thể lắng nghe được mọi âm thanh của cây cỏ, trò chuyện được với muôn loài, giao cảm, hòa đồng với thiên nhiên [43, tr.9] Do đó nếu nhà văn nào khai thác tốt đặc

trưng này sẽ tạo nên sức mạnh hấp dẫn thiếu nhi cho tác phẩm của mình

Thứ sáu, thể loại của văn học thiếu nhi cũng có nhiều điều thú vị Thêm một

điều làm nên tính chất đặc biệt của văn học thiếu nhi chính là ở phần thể loại Văn học thiếu nhi có mặt ở hầu hết các loại và thể loại văn học: từ thơ cho đến văn xuôi, đến kịch; từ truyện ngắn, truyện dài đến tiểu thuyết; từ các thể loại của văn học dân gian đến văn học viết Có những thể loại được coi là “đặc sản” của văn học thiếu nhi mà văn học người lớn không có được như truyện đồng thoại, truyện tranh Sự đa dạng về thể loại cho thấy văn học thiếu nhi có một đời sống riêng khá phong phú

Những nhận xét trên có thể chưa phải là toàn bộ những vấn đề cốt yếu cơ bản của Văn học thiếu nhi mà chỉ là những ý kiến mang tính chủ quan của người viết,

nhưng chúng tôi coi đó như một cách để định dạng và nhận diện văn học thiếu nhi, tránh cho quá trình tìm hiểu văn học thiếu nhi Việt Nam nói chung, các tác phẩm viết cho thiếu nhi của tác giả Nguyễn Nhật Ánh nói riêng bị rơi vào tình trạng chung chung không định hướng

1.1.2 Vài nét về văn học thiếu nhi Việt Nam

Nếu như những công trình trực tiếp nghiên cứu về tác giả Nguyễn Nhật Ánh chỉ có thể đếm trên đầu ngón tay thì những công trình nghiên cứu về văn học thiếu nhi Việt Nam lại tương đối phong phú Ngoài những nhà nghiên cứu dành một phần quan tâm của mình cho văn học thiếu nhi phải kể đến những tác giả cả cuộc đời nghiên cứu văn học thiếu nhi như tác giả Vũ Ngọc Bình, Văn Hồng, Lã Thị Bắc Lý,

Lê Phương Liên, Vân Thanh Đã có nhiều công trình nghiên cứu về văn học thiếu

nhi như: Phác thảo văn học thiếu nhi Việt Nam; Văn học thiếu nhi Việt Nam –

nghiên cứu, lí luận, phê bình, tiểu luận; Truyện viết cho thiếu nhi sau năm 1975….,

trong đó công trình mang tính khái quát về văn học thiếu nhi Việt Nam là quyển

Bách khoa thư Văn học thiếu nhi Việt Nam do hai tác giả Vân Thanh và Nguyên

An biên soạn Với những công trình này các tác giả đã dựng nên bức tranh khái quát

về diện mạo văn học thiếu nhi Việt Nam và những quá trình phát triển từ trước năm

1945 đến nay Cùng với Giáo trình văn học trẻ em của Lã Thị Bắc Lý, các tài liệu

này là những tài liệu chính làm cơ sở để chúng tôi trình bày luận điểm về văn học thiếu nhi Việt Nam trong luận văn của mình Để có một cái nhìn toàn diện và đầy

đủ về nền văn học thiếu nhi Việt Nam từ trước cho đến nay đòi hỏi phải có một quá trình lao động miệt mài và công phu của một tập thể những người nghiên cứu để vừa thu thập, vừa phân tích tư liệu về văn học thiếu nhi trong cả nước Do đó, những vấn đề về văn học thiếu nhi Việt Nam được chúng tôi trình bày sau đây chỉ mang tính chất hết sức sơ lược, có những luận điểm chỉ là sự ghi lại những điều tham khảo được của các nhà nghiên cứu tiền bối để nhằm tạo dựng một nền cơ sở lý luận hết sức khái quát cho đề tài

1 Văn học thiếu nhi Việt Nam có từ bao giờ? Phải chăng từ khi có sự xuất hiện của văn học Việt Nam mà khởi đầu là văn học dân gian thì cũng là lúc văn học

thiếu nhi Việt Nam hình thành? Hay văn học thiếu nhi Việt Nam chỉ thực sự hình thành từ sau Cách mạng tháng Tám, ở một xã hội dân chủ mà mọi đối tượng đều được quan tâm? Từ khi có văn học thiếu nhi liệu chúng ta đã thực sự có một nền văn học thiếu nhi Việt Nam?

Theo ý kiến của một số tác giả đã nhiều năm nghiên cứu về văn học thiếu nhi

Việt Nam thì văn học thiếu nhi Việt Nam thật sự đã xuất hiện từ thuở rất xa xưa

Những lời ru bên nôi để dỗ giấc trẻ thơ, những câu chuyện cổ tích với cô Tấm thảo hiền, chàng Thạch Sanh dũng cảm, truyện về người em tốt bụng cho khế được vàng, truyện về chàng Sọ Dừa hình dạng xấu xí quái dị mà tài năng và tốt bụng, rồi những câu vè hay những câu đồng dao dí dỏm v.v từ lâu đã trở nên quen thuộc với thiếu nhi Việt Nam mọi thời đại Đồng thời, các ý kiến nghiên cứu đều thống nhất là chỉ

từ sau Cách mạng tháng Tám thành công, chúng ta mới thực sự có một nền văn học

thiếu nhi Việt Nam phát triển toàn diện, một nền văn học thiếu nhi Việt Nam thật sự

cho tuổi nhỏ Việt Nam [50] Quả thật, trải qua nhiều giai đoạn phát triển, cho đến nay, nền văn học dân tộc của chúng ta đã có cả một kho tàng các tác phẩm văn học thiếu nhi rất phong phú Nhưng vì sao phải từ sau năm 1945 chúng ta mới thật sự có một “nền văn học thiếu nhi Việt Nam”? Phải chăng cuộc Cách mạng tháng Tám vĩ đại làm đổi thay vận mệnh của cả một dân tộc cũng đã đổi thay vận mệnh của cả một nền văn học, trong đó có văn học thiếu nhi?

Từ trước đến nay chúng ta đã quen với cách tìm hiểu lịch sử văn học dựa trên những dấu mốc của lịch sử dân tộc Cách làm này chưa hẳn đã phù hợp vì dù có chịu sự tác động qua lại, nhưng phải thừa nhận rằng tiến trình phát triển của đời sống văn học không phải lúc nào cũng trùng khít với tiến trình phát triển của đời sống xã hội Tuy nhiên, dấu mốc năm 1945 gắn với cuộc Cách mạng tháng Tám thực sự là mốc son đáng ghi nhận, là một dấu mốc đặc biệt tác động đến mọi mặt của đời sống xã hội Từ đầu thế kỷ XX đến trước năm 1945, cả nước ta dồn tâm dồn sức, dồn người dồn của tập trung cho cuộc chiến đấu chống ngoại xâm của dân tộc Thiếu nhi dù là đối tượng luôn được cả xã hội quan tâm, dù không muốn nhưng cũng phải sống cùng chiến tranh Trong hoàn cảnh của bom đạn, khói lửa, loạn lạc

và li tán, hoàn cảnh mà con người ngày ngày phải đối diện với sự sống còn ấy thì việc bảo vệ an toàn cho các em được đặt lên hàng đầu Cũng vì thế mà việc chăm lo đời sống tinh thần cho các em tạm thời được coi là nhiệm vụ thứ yếu Chỉ từ sau năm 1945, chúng ta mới có điều kiện để quan tâm đến thiếu nhi cả về đời sống vật chất lẫn tinh thần, trong đó có sách cho thiếu nhi và việc đọc sách của thiếu nhi, để

từ đó văn học thiếu nhi cũng phát triển hơn, có sự thay đổi cả về lượng và chất

2 Các bài viết về lịch sử văn học thiếu nhi Việt Nam của nhiều nhà nghiên

cứu chủ yếu đề cập đến giai đoạn từ sau năm 1945 Giáo trình văn học trẻ em của

Lã Thị Bắc Lý đã phân kỳ tiến trình phát triển của văn học thiếu nhi Việt Nam thành các thời kỳ và các giai đoạn lớn nhỏ khác nhau: thời kỳ trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, giai đoạn 1945 – 1954, giai đoạn 1955 – 1975, giai đoạn sau năm 1975, thời kỳ đất nước thống nhất và đổi mới [43]

Như đã nói ở trên, có thể lấy sự kiện Cách mạng tháng Tám năm 1945 làm điểm mốc đầu tiên để phân định hai thời kỳ lớn trong văn học thiếu nhi Việt Nam

Thời kỳ trước Cách mạng tháng Tám năm 1945

Trước thế kỷ XX, khi xã hội Việt Nam tồn tại dưới chế độ phong kiến thì văn học viết Việt Nam chưa có sáng tác cho thiếu nhi Văn học thiếu nhi Việt Nam giai đoạn này có lẽ chỉ là sự đóng góp của các tác phẩm văn học dân gian

Từ nửa cuối thế kỷ XIX sang thế kỷ XX, với sự xuất hiện của chữ quốc ngữ cùng nhiều yếu tố khác tạo nên quá trình hiện đại hóa văn học thì văn học thiếu nhi Việt Nam mới bắt đầu được chú ý Về lực lượng sáng tác, từ những năm ba mươi của thế kỷ XX, nền văn học dân tộc chứng kiến sự xuất hiện của hai nhóm tác giả theo hai trường phái khác nhau Trường phái lãng mạn có đại diện là nhóm Tự lực văn đoàn và trường phái hiện thực là các nhà văn như Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan, Nam Cao, v.v Hai nhóm tác giả này đã có những tác phẩm rất riêng về văn học thiếu nhi Về đề tài, chủ đề, các tác phẩm nhóm Tự lực

văn đoàn như Hoa hồng, Hoa mai, Hoa xuân, Tuổi xanh, v.v chủ yếu tập trung

phản ánh đời sống thành thị mà chưa đề cập đến cuộc sống khổ cực, khó khăn của người dân nông thôn hay tỉnh lẻ Trong khi đó các tác phẩm của các nhà văn hiện

thực như: Bài học quét nhà (1942) của Nam Cao; Đám cưới Chuột, Võ sĩ Bọ ngựa,

Dế mèn phiêu lưu ký (1941) của Tô Hoài, v.v đã tiếp cận gần gũi hơn với cuộc

sống, đặt ra nhiều vấn đề xã hội (từ truyện loài vật mà nói chuyện con người) và mang lại nhiều bài học bổ ích cho thiếu nhi Về thể loại, chủ đạo là hai thể loại thơ

và truyện (truyện ngắn, truyện dài, truyện đồng thoại)

Văn học thiếu nhi Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám dù chưa tạo thành phong trào, các tác giả sáng tác cho thiếu nhi chủ yếu là “không chuyên”, số tác phẩm cũng còn lẻ tẻ nhưng đó là những bước đi khởi đầu, có tính chất tạo nền móng

cho nền văn học thiếu nhi Việt Nam sau này Đặc biệt những tác phẩm như Dế mèn

phiêu lưu ký của Tô Hoài đã khẳng định sức sống trong nền văn học thiếu nhi Việt

Nam và được dịch sang nhiều thứ tiếng, được giới thiệu với nhiều nước trên thế giới

Thời kỳ từ sau Cách mạng tháng Tám 1945, ở thời kỳ này có thể phân chia

tiến trình phát triển văn học thiếu nhi Việt Nam thành các giai đoạn nhỏ như: 1945 – 1954, 1954 – 1975, 1975 – 1986, từ 1986 đến nay

Trước hết là các yếu tố tạo điều kiện, tạo môi trường cho sự xuất hiện của các tác phẩm văn học thiếu nhi như: sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và Bác Hồ;

sự ra đời của tờ báo Thiếu sinh (tiền thân của báo Thiếu niên Tiền phong) vào tháng

1 năm 1946, một tờ báo dành riêng cho các em và một loạt các tờ báo tiếp sau đó

như tờ Thiếu niên, Tuổi trẻ, Xung phong, Măng non, hay sự ra đời của các sách Kim

Đồng, Hoa kháng chiến v.v Thiếu nhi cả nước đã có một môi trường để sinh hoạt

văn hóa nghệ thuật, được tham gia sáng tác, được bày tỏ những tâm tư nguyện vọng của mình Hơn thế nữa các em còn có một nhà xuất bản (NXB) dành riêng cho mình: NXB Kim Đồng (thành lập ngày 17/6/1957) Từ đây, văn học thiếu nhi Việt Nam thu hút sự quan tâm không chỉ của những người hoạt động trong lĩnh vực văn học mà còn của nhiều ngành, nhiều đối tượng khác trong xã hội Cùng với sự ra đời của các loại sách báo, tạp chí, NXB phục vụ cho văn học thiếu nhi, việc phát động những phong trào sáng tác cho thiếu nhi cũng là một yếu tố hết sức mạnh mẽ thúc đẩy sự phát triển và nở rộ của văn học thiếu nhi Việt Nam

Về lực lượng sáng tác

Bác Hồ là người đi đầu trong phong trào sáng tác cho thiếu nhi Trước Cách mạng tháng Tám, công việc nhiều khó khăn và bề bộn, Bác vẫn dành thời gian làm thơ cho các em Nay tuy đã hòa bình nhưng công việc phục hồi đất nước sau chiến tranh cũng còn ngổn ngang, vậy mà Bác vẫn không quên chăm lo cho thế hệ tương lai của đất nước Bác thường có thơ ngợi khen những tấm gương thiếu nhi trong chiến đấu, trong lao động và học tập hay thơ tặng thiếu nhi mỗi dịp Tết Trung thu

Nếu như trước năm 1945, việc sáng tác cho thiếu nhi chỉ tập trung vào một

số gương mặt tiêu biểu với những tác phẩm còn lẻ tẻ, rải rác thì sau năm 1945 đã có hẳn một bộ phận văn học cho trẻ em trong Hội Văn nghệ Việt Nam Sự kiện này làm cho văn học thiếu nhi Việt Nam phát triển tập trung và có định hướng hơn Các cây bút đã có tác phẩm thành công cho thiếu nhi từ trước Cách mạng tháng Tám tiếp tục phát huy khả năng của mình và mở rộng đối tượng cũng như thể tài, thể loại Thêm vào đó chúng ta thấy đội ngũ sáng tác ngày càng hùng hậu với những lớp nhà văn mới qua từng giai đoạn Trong giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc chúng ta có các gương mặt như Nguyễn Huy Tưởng, Nguyên Hồng, Nguyễn Xuân Sanh, Tô Hoài, Võ Quảng, Phạm Hổ, v.v Giai đoạn kháng chiến chống Mỹ ở miền Nam chúng ta đón chào thêm nhiều gương mặt mới như Đoàn Giỏi, Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Thi, Hà Ân, Vũ Cao, Bùi Hiển, Lê Vân, Dương Thu Hương, Trần Hoài Dương, Huy Cận, Xuân Quỳnh, Phan Thị Thanh Nhàn, Trần Đăng Khoa, v.v Đến năm 1986, Đại hội Đảng VI với tinh thần đổi mới toàn diện đã

“cởi trói” cho nền văn học Việt Nam nói chung và văn học thiếu nhi Việt Nam nói riêng, tạo ra một luồng gió mới khơi dậy và thu hút thêm nhiều tác giả Các nhà văn thành công trước đó vẫn tiếp tục sáng tác như Nguyễn Quang Sáng, Phùng Quán,

Ma Văn Kháng, bên cạnh đó còn xuất hiện thêm các cây bút trẻ đầy triển vọng như Nguyễn Thị Như Trang, Lê Cảnh Nhạc, Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Thị Châu Giang, v.v Những năm đầu thế kỷ XXI, Nguyễn Ngọc Thuần được coi là cây bút trẻ tiêu biểu và xuất hiện khá ấn tượng

Trong số những tác giả trên, có những tác giả chuyên viết cho thiếu nhi nhưng đối với nhiều tác giả, các sáng tác cho thiếu nhi chỉ là một phần rất nhỏ trong

sự nghiệp sáng tác của mình Dù vậy, sự đông đảo và đa dạng của lực lượng sáng tác đã chứng tỏ sự quan tâm của các nhà văn đối với văn học thiếu nhi Việt Nam Nhờ sự tham gia nhiệt tình ấy mà văn học thiếu nhi Việt Nam phát triển hết sức phong phú, đa chiều, đa diện Hầu như mọi vấn đề của đời sống xã hội đã được đề cập đến dưới nhiều góc nhìn khác nhau

Về đề tài, chủ đề và các tác phẩm tiêu biểu

Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời chưa được bao lâu thì toàn dân ta lại phải dồn công sức cho cuộc kháng chiến chống Pháp Năm 1954, khi dân tộc ta kết thúc cuộc kháng chiến chống Pháp với chiến thắng Điện Biên Phủ vang dội thì ngay sau đó đế quốc Mỹ đã tiếp tay cho bọn tay sai phản động để nhảy vào miền Nam Việt Nam Vậy là miền Bắc vừa hăng say lao động để xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa là hậu phương vững chắc cho miền Nam ruột thịt trong cuộc chiến đấu chống Mỹ Hiện thực đất nước với biết bao những biến động lớn lao của lịch sử đã trở thành đề tài lớn trong văn học Việt Nam nói chung và văn học thiếu nhi Việt Nam nói riêng

Con người Việt Nam nhỏ bé nhưng đã phải gồng mình lên để thực hiện hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ Một trong những nguồn sức mạnh góp phần tạo nên chiến thắng kỳ diệu của dân tộc Việt Nam trong hai cuộc chiến khốc liệt ấy chính là sức mạnh tinh thần được hun đúc lên từ truyền thống dựng nước và giữ nước hàng nghìn năm Ở cái xứ sở mà “đến em thơ cũng trở thành anh hùng”, ở thời đại mà “ra ngõ gặp anh hùng” ấy, văn học thiếu nhi Việt Nam cũng đã góp phần tạo dựng những hình tượng anh hùng nhỏ tuổi khi đi sâu vào

đề tài cách mạng, kháng chiến và đề tài lịch sử Hình ảnh của chàng trai Trần Quốc Toản tức giận bóp nát quả cam khi không được phép họp bàn việc nước vì còn quá nhỏ tuổi, đã tự mình chiêu mộ binh sĩ để rồi dẫn đầu đoàn quân với lá cờ thêu sáu chữ vàng tung bay trong gió “Phá cường địch, báo hoàng ân” đi tìm giặc đánh đã trở

thành biểu tượng cho tuổi trẻ anh hùng chí lớn mà tài cao (Lá cờ thêu sáu chữ

vàng – Nguyễn Huy Tưởng) Hình ảnh của các anh hùng trong lịch sử trở thành tấm gương cho sự xuất hiện của các “tiểu anh hùng” hiện đại như An của Đất rừng phương Nam (Đoàn Giỏi), như các em nhỏ trong Đội thiếu niên du kích Đình Bảng (Xuân Sách), như Vịnh-sưa, Mừng, Hòa-đen … trong Tuổi thơ dữ dội

(Phùng Quán), v.v Các em nhỏ ở mọi miền Tổ quốc với những nét tính cách và hoàn cảnh gia đình khác nhau, như những Gavroche trên chiến lũy cách mạng Pháp, đều là những chiến sĩ dũng cảm, gan dạ, yêu Tổ quốc bằng tình cảm trong sáng, ngây thơ mà chân thành, mộc mạc

Các em không chỉ chiến đấu, các em còn vừa sinh hoạt, vừa lao động vừa học tập, cùng với người lớn lập thành tích đánh giặc và xây dựng chủ nghĩa xã hội

Đó là mảng đề tài mà các nhà văn đã đề cập đến trong nhiều tác phẩm như: Ngày công đầu tiên của cu Tí (Bùi Hiển), Mái trường thân yêu (Lê Khắc Hoan), Những tia nắng đầu tiên (Lê Phương Liên), v.v

Khi đất nước bước sang thời kỳ đổi mới, các nhà văn được tự do hơn trong việc lựa chọn đề tài, xây dựng hình tượng và thể hiện tư tưởng nhưng đồng thời cũng phải đối diện với nhiều vấn đề hơn Chịu ảnh hưởng bởi sự vận động của xã hội, văn học thiếu nhi cũng không thể chỉ dừng lại ở việc miêu tả và ca ngợi một chiều những tấm gương thiếu nhi chăm ngoan, siêng làm như trước nữa Nhận thức được sự đổi thay đó, bằng tình cảm và trách nhiệm của người cầm bút với nền văn học thiếu nhi nước nhà, các nhà văn đã không ngừng tìm tòi đổi mới để tiếp cận thiếu nhi từ nhiều góc độ khác nhau Đề tài về thế giới của những cô cậu “nhất quỷ, nhì ma” vẫn tiếp tục được khai thác và đi sâu hơn Đời sống học đường không chỉ được tái hiện ở những giờ lên lớp, giờ ra chơi, những trò nghịch ngợm quậy phá, mối quan hệ giữa học sinh với thầy cô giáo mà còn được khám phá ở góc độ tâm lý lứa tuổi với những rung động đầu đời, những cảm xúc thầm kín, riêng tư của tuổi

mới lớn Tiêu biểu ở đề tài này có Bây giờ bạn ở đâu của Trần Thiên Hương và

một loạt các tác phẩm của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh Ngoài môi trường học đường với bạn bè, thầy cô, viết về thiếu nhi trong xã hội sau thời kỳ đổi mới, các tác giả còn đặt các em trong đời sống hiện tại và hiện đại, trong các mối quan hệ đa chiều

đa diện Những vấn đề nhạy cảm trong đời sống gia đình như mối quan hệ mẹ ghẻ con chồng, hiện tượng các gia đình tan vỡ, sự cố gắng để sống hòa thuận giữa các anh chị em trong gia đình, sự hiểu lầm giữa anh em trong nhà, những đứa con nhà giàu bị bỏ rơi, bị thờ ơ, thiếu sự quan tâm, thiếu tình thương của cha mẹ, v.v tất cả

đều xuất hiện trong các tác phẩm như Út Quyên và tôi, Em gái, Anh tôi, Người bạn

lạ lùng (Nguyễn Nhật Ánh) Không chỉ được tiếp cận ở góc độ các mối quan hệ bên

ngoài, hình ảnh thiếu nhi của văn học thiếu nhi Việt Nam sau đổi mới còn được đặt trong mối quan hệ với chính chủ thể, nhờ đó mà nhân vật có chiều sâu hơn, bộc lộ

rõ hơn qua những trạng thái tâm lý hay những diễn biến tình cảm

Về thể loại

Trong giai đoạn đầu của nền văn học thiếu nhi Việt Nam, sáng tác cho thiếu nhi chủ yếu tập trung vào hai thể loại là thơ và truyện Để cho các em dễ nhớ, dễ thuộc hoặc để phù hợp với đặc điểm nhận thức của lứa tuổi, thơ thiếu nhi thường làm theo thể lục bát hoặc thể thơ năm chữ Truyện thiếu nhi thời gian đầu cũng chủ yếu là truyện dài và truyện ngắn, hoặc truyện đồng thoại, nhưng càng về sau, thể loại văn học thiếu nhi càng phát triển, đặc biệt là sau thời kỳ đổi mới

Sự phát triển của một phương diện bất kỳ trong đời sống văn học đều cho thấy sự vận động của nền văn học ấy Cùng với việc mở rộng phạm vi đề tài hoặc khai thác sâu hơn các đề tài vốn có thì sự bổ sung thêm những thể loại văn học mới hoặc cách tân thể loại cũ là một điều tất yếu Thời kỳ đổi mới đất nước cũng là thời

kỳ chúng ta mở rộng quan hệ, mở rộng giao lưu với khu vực và thế giới Kết quả của quá trình ấy là sự ảnh hưởng không tránh khỏi của văn minh phương Tây Phương tiện truyền thông không chỉ bó hẹp là sách, báo tạp chí, radio (những phương tiện chỉ phục vụ cho nhu cầu nghe và đọc) mà còn mở rộng sang cả vô tuyến truyền hình Và cao hơn nữa là sự phát triển nhanh chóng, rộng rãi của

internet, cả thế giới như được thu nhỏ lại Thời đại bùng nổ thông tin với sự hỗ trợ

của máy móc, kĩ thuật là điều kiện khách quan buộc nền văn học Việt Nam nói chung và văn học thiếu nhi Việt Nam nói riêng phải vận động, phải đổi mới để

“cạnh tranh” Do đó những thể loại truyện ngắn và truyện rất ngắn đều phát triển

Truyện đồng thoại tiếp tục phát huy thế mạnh, ngoài ra chúng ta còn có thêm thể loại kịch, tiểu thuyết, hay những thể loại rất đặc trưng của văn học thiếu nhi là truyện viễn tưởng, truyện tranh

Khai thác các đề tài của đời sống xã hội, các tác giả còn có xu hướng trở về với ký ức tuổi thơ và đóng góp thêm một thể loại nữa cho văn học thiếu nhi: tự

truyện Đó là một tuổi thơ nghèo khó ở thôn quê với Tuổi thơ im lặng (Duy Khán)

hay là những ngày tháng gian khổ mà đẹp đẽ, đáng tự hào trong chiến tranh tàn

khốc như Tuổi thơ dữ dội (Phùng Quán), Quê nội (Võ Quảng), Hành trình ngày thơ ấu (Dương Thu Hương), Dòng sông thơ ấu (Nguyễn Quang Sáng) Cũng có

khi đó là những ngày tháng nghịch ngợm làm phiền lòng cha mẹ nhưng được thỏa

mãn với những sở thích tuổi thơ Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ (Nguyễn Nhật

Ánh) Với mỗi con người, trở về với tuổi thơ là để được một lần sống lại và chiêm nghiệm lại với chính mình

Thế hệ thiếu nhi của xã hội hiện đại ngày nay không còn giống như thế hệ cha anh đi trước, các em có nhiều điều kiện để phát triển toàn diện hơn, rất hiểu biết, chủ động, năng động sáng tạo Thị hiếu thẩm mỹ của các em cũng khác trước rất nhiều, vì vậy văn học thiếu nhi cũng cần phải đổi mới cả về nội dung lẫn hình thức để có thể trở thành những người bạn thực thụ, vừa tâm sự, chia sẻ mà lại vừa định hướng, giáo dục các em

1.2 Truyện thiếu nhi Nguyễn Nhật Ánh trong dòng văn học thiếu nhi Việt Nam

1.2.1 Vài nét về tác giả Nguyễn Nhật Ánh

“Đất Quảng Nam chưa mưa đã thấm Rượu hồng đào chưa nhấm đã say” Câu ca dao ấy giới thiệu về một dải đất miền Trung nước Việt, nơi chịu nhiều thiệt thòi, còn nhiều gian khó bởi sự khắc nghiệt của thời tiết nhưng bù lại cũng được thiên nhiên ban tặng những phong cảnh kỳ thú, vô cùng hấp dẫn Người Quảng Nam chắc hẳn rất tự hào khi đọc câu ca dao này Nguyễn Nhật Ánh sinh ra ở Bình Quế, Thăng Bình, Quảng Nam, dù không sinh cơ lập nghiệp tại nơi “chôn nhau cắt rốn” nhưng ông cũng đã có một tuổi thơ gắn bó với dòng sông, cánh đồng, bờ tre

hay cái cầu ao quê nhà Ông nhớ và yêu phong vị của những món ăn đất Quảng và yêu luôn cả dòng máu của “người Quảng Nam hay cãi” trong con người mình, yêu cái giọng nói trọ trẹ nhiều khi đến buồn cười với một niềm tự hào không giấu giếm Cho nên với Nguyễn Nhật Ánh, Quảng Nam vẫn là một cái tên gợi thương gợi nhớ,

gợi vui gợi sầu, gợi biết bao nhiêu kỷ niệm với cái chợ Đo Đo ở chỗ quán Gò đi lên, với những món ăn mang hương vị của những miền quê đất Quảng Miền quê dân dã

ấy với những hình ảnh quen thuộc mãi là nỗi niềm, là tâm trạng cứ trở đi trở lại trong những dòng thơ, những trang văn của Nguyễn Nhật Ánh Chính nhà văn đã từng tâm sự rằng các tác phẩm viết về tuổi học trò, viết cho tuổi mới lớn của ông hầu hết lấy bối cảnh Quảng Nam và mỗi kỉ niệm gắn bó với một vùng đất cụ thể,

“Tôi viết về Bình Quế trong Mắt biếc, Bình Tú trong Đi qua hoa cúc, Bình Trung trong Hạ đỏ và… Tam Kỳ trong Hoa hồng xứ khác” [24, tr 206]

Dù không theo ngành điện ảnh, nhưng Nguyễn Nhật Ánh vẫn có nhiều “vai diễn” trong cuộc đời mình: một nhà thơ sẵn sàng giãi bày những rung động trong tâm hồn vốn nhạy cảm của mình; một thầy giáo dạy học như một điều tất yếu khi tốt nghiệp trường sư phạm; một Anh Bồ Câu tâm lý, hóm hỉnh, làm chủ mục Vườn Hồng chuyên “gỡ rối tơ lòng” trên báo Thanh niên; một nhà bình luận bóng đá Chu Đình Ngạn với những lời bình sắc sảo đầy đam mê; một nhà hoạt động xã hội năng

nổ với các phong trào thanh niên; thậm chí là một nhà kinh doanh tài ba khi làm chủ

và quản lý quán ăn xứ Quảng Nếu là một diễn viên, chắc hẳn Nguyễn Nhật Ánh đã đóng góp cho nền điện ảnh Việt Nam một gương mặt sáng giá bởi ở “vai diễn” nào ông cũng đều làm rất tốt Nguyễn Nhật Ánh làm nhiều nghề, theo đuổi nhiều lĩnh vực nhưng công việc mà ông bền bỉ gắn bó bao nhiêu năm qua vẫn là sự nghiệp sáng tác

Khởi đầu sự nghiệp sáng tác bằng thơ, Nguyễn Nhật Ánh bắt đầu làm thơ từ năm 13 tuổi, tác phẩm đầu tiên được in cũng là một tập thơ, đến nay ông đã có một

số tập thơ như Thành phố tháng tư (in chung với Lê Thị Kim, 1984), Đầu xuân ra

sông giặt áo, Tứ tuyệt cho nàng, Lễ hội của đêm đen, Thơ tình Nguyễn Nhật Ánh

Ngoài ra thơ Nguyễn Nhật Ánh còn được chọn đăng trên nhiều công trình khác

nhau cùng với nhiều tác giả khác như Thơ tình áo trắng, Thơ Thành phố Hồ Chí

Minh hai mươi năm (1975 – 1995), Thơ tình tuổi học trò, Mùa hạ trong thi ca, v.v

Với thế giới thơ, có lúc chúng ta gặp một “chàng học trò Nguyễn Nhật Ánh” nghịch ngợm, mải chơi, có lúc chúng ta gặp một “chàng trai Nguyễn Nhật Ánh” đang yêu hay đang xốn xang với những thay đổi trong tâm lý, tình cảm của mình Nguyễn Nhật Ánh viết về tình yêu đôi trẻ với rất nhiều những cung bậc cảm xúc như sự đắm say, những hờn giận, hiểu lầm, những lỗi hẹn, những tiếc nuối, những dang dở, cả

sự chia li và rất nhiều suy tư Giữa muôn vàn những sợi tơ cảm xúc ấy, người đọc vẫn nhận thấy trong thơ tình của Nguyễn Nhật Ánh cái tinh thần của Puskin trong

Tôi yêu em ngày nào Hai chàng trai ở hai thế hệ khác nhau, hai dân tộc, hai nền

văn hóa, xa cách cả về không gian và thời gian nhưng lại gần nhau đến thế trong tình cảm, trong tinh thần và tư tưởng của những trái tim yêu chân thành và cao thượng Puskin không nỡ “để em bận lòng thêm nữa Hay hồn em phải gợn bóng u hoài” Còn Nguyễn Nhật Ánh cũng sẵn sàng đứng “bên lề” cuộc sống của em, để

dõi theo em và đón em về khi “đôi chân quen nhún nhảy của em Đã bắt đầu thất

thểu Dưới gánh nặng của khổ đau” thì “Bấy giờ anh sẽ ở bên em Với mơ ước nhỏ nhoi Được chia sớt cùng em Một phần cơ cực” [77] Đan xen trong vườn thơ

Nguyễn Nhật Ánh bạn đọc bắt gặp những bài thơ về tình yêu con người, yêu cuộc đời, yêu quê hương đất nước, yêu chính tuổi trẻ của mình (Đầu xuân ra sông giặt áo) Thơ Nguyễn Nhật Ánh không cầu kỳ hoa mỹ mà rất giản dị, chân thành nhưng cũng rất sâu sắc, thông minh, rất đời thường nhưng cũng lại rất thơ Tâm hồn ấy và nét tính cách ấy rồi sẽ biểu hiện ở những địa hạt khác ngoài thơ để tạo nên một sắc màu rất riêng mang tên Nguyễn Nhật Ánh

Thơ Nguyễn Nhật Ánh có những bài được phổ nhạc như Thành phố tình yêu

và nỗi nhớ, nghĩa là cũng để lại “ấn tượng khó phai”, nhưng dường như độc giả biết

đến cái tên Nguyễn Nhật Ánh như một nhà văn nhiều hơn một nhà thơ Nhìn vào con số thống kê một cách khái quát “một trăm đầu sách trong vòng hơn hai mươi năm cầm bút chuyên nghiệp, trong đó có những cuốn sách được tái bản nhiều lần” [62], độc giả không khỏi ngỡ ngàng và ngưỡng mộ trước tài năng và khả năng làm

việc của Nguyễn Nhật Ánh Đáng quý hơn nữa, trong mảng văn xuôi, Nguyễn Nhật

Ánh có một gia tài giàu có và không trùng lặp với một loạt tác phẩm như: Thằng

quỷ nhỏ, Cô gái đến từ hôm qua, Bong bóng lên trời, Phòng trọ ba người, Quán Gò

đi lên, Thiên thần nhỏ của tôi, Hạ đỏ, Bàn có năm chỗ ngồi, Còn chút gì để nhớ, Những chàng trai xấu tính, Chú bé rắc rối, Mắt biếc, Nữ sinh, Bồ câu không đưa thư, Buổi chiều Windows, Trước vòng chung kết, Hoa hồng xứ khác, Những cô em gái, Đi qua hoa cúc, Trại hoa vàng, Út Quyên và tôi, Ngôi trường mọi khi, Chuyện

cổ tích dành cho người lớn, Kính vạn hoa, Chuyện xứ Lang Biang, Cho tôi xin một

vé đi tuổi thơ, Tôi là Bêtô, Đảo mộng mơ, Người Quảng đi ăn mì Quảng, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh, v.v

Tập hợp các tác phẩm văn xuôi của Nguyễn Nhật Ánh, một cách tương đối

có thể chia thành hai loại: những tác phẩm viết cho lứa tuổi cấp 3 (nhà văn thường

chú trọng đến những rung động đầu đời, những tình cảm có phần mộng mơ) như Nữ

sinh, Cô gái đến từ hôm qua, Bồ câu không đưa thư, Ngôi trường mọi khi, v.v;

những tác phẩm viết cho lứa tuổi từ cấp 2 trở xuống (nhà văn tập trung vào đời sống học đường và những mối quan hệ gia đình, xã hội trong sự hình thành nhân cách

của các em) như Kính vạn hoa, Bàn có năm chỗ ngồi, Chú bé rắc rối, Chuyện xứ

Lang Biang v.v

Người ta nói làm thơ là viết cho chính mình Nguyễn Nhật Ánh chưa hẳn đã quan niệm như vậy nhưng những bài thơ của ông đã hé lộ phần nào diện mạo tinh thần của con người thi sĩ Với văn xuôi, Nguyễn Nhật Ánh có vẻ “ẩn” mình hơn Nhà văn lùi ra xa, đứng ở hậu trường hoặc xuất hiện một cách rất khiêm tốn trong tác phẩm Hình như trong những trang văn, cái tôi Nguyễn Nhật Ánh vẫn là một tâm hồn nhạy cảm, tinh tế, vẫn là một phong cách hài hước, thông minh, vẫn là một trái tim nhân hậu và chân thành, nhưng có phần điềm tĩnh hơn, chín chắn hơn Có lẽ Nguyễn Nhật Ánh không cố tình làm khác, chỉ là tác giả đang thể hiện một khía cạnh khác trong con người mình

Trước Nguyễn Nhật Ánh đã có cả một thế hệ các tác giả rất thành công khi viết cho thiếu nhi như Tô Hoài, Võ Quảng, Phạm Hổ, Phùng Quán, Đoàn Giỏi, v.v

Có những tác phẩm rất nổi tiếng và được dịch ra nhiều thứ tiếng, được giới thiệu

trên thế giới như Dế mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài Có những tác phẩm là tâm huyết cả đời của tác giả như Quê nội, Tảng sáng của Võ Quảng Với những tác

phẩm văn học thiếu nhi ấy, người đọc chỉ nhìn thấy thế giới của thiếu nhi hoặc hình bóng, ký ức một thời của nhà văn Các tác giả hầu như không thể hiện “con người mình” trong những tác phẩm văn học thiếu nhi Nhưng với Nguyễn Nhật Ánh, có thể coi các tác phẩm của ông là một “bức chân dung tinh thần tự họa” Có lẽ điều này tạo nên màu sắc riêng trong các tác phẩm văn học thiếu nhi của nhà văn

Gương mặt tinh thần dễ nhận thấy nhất của Nguyễn Nhật Ánh chính là ở nhân vật người cha hoặc hình ảnh của những cậu học trò trong các tác phẩm của ông Bạn đọc có thể dễ dàng liên tưởng đến nhà báo Nguyễn Nhật Ánh khi nhìn vào

ba của nhỏ Hạnh trong Kính vạn hoa Với nhân vật ba chị Ni trong Tôi là Bêtô,

bạn đọc yêu thể thao sẽ không thể quên những bài bình luận sắc sảo của nhà bình luận Chu Đình Ngạn Cũng chính ở hình ảnh của ba chị Ni, chúng ta nhìn thấy một tâm sự khác của Nguyễn Nhật Ánh, tâm sự của một người “tha hương”, tâm sự của

con dế giang hồ đang nhớ quê Hay đối với các nhân vật thiếu nhi là những cậu học

trò như Nghị (Bàn có năm chỗ ngồi), nhân vật anh trong Út Quyên và tôi, như Chuẩn (Trại hoa vàng) v.v người đọc cũng có thể cảm nhận thấy một nét tính cách

nào đó của Nguyễn Nhật Ánh được bộc lộ như sự hài hước, sự nghịch ngợm, có khi lại là sự trầm ngâm suy tư đầy triết lý

Mỗi một người cầm bút đều có quan điểm sáng tác riêng, nếu không trực tiếp nói lên điều đó thì cũng thể hiện bằng chính những chủ đề, đề tài, nhân vật trong tác phẩm của mình Chúng ta hiểu thêm quan điểm của nhà văn Nam Cao về văn chương, về sứ mệnh của nhà văn trong cuộc đời, chỗ đứng của nhà văn trong cuộc

chiến đấu của dân tộc khi đọc những tác phẩm như Đời thừa, Giăng sáng, Sống mòn, Đôi mắt của ông Chúng ta vẫn từng ngưỡng mộ Nguyễn Tuân như một “thầy

phù thủy chữ nghĩa”, như người luôn tôn sùng cái Đẹp, nhưng người đọc sẽ hiểu

hơn quan niệm của nhà văn về cái đẹp khi đọc Chữ người tử tù, hay hiểu hơn quan

niệm cũng như sự tự ý thức của nhà văn về quá trình sáng tạo của người nghệ sĩ khi

đọc Tờ hoa Sáng tạo, đó là sự kỳ diệu của vũ trụ này, là một phần của thế giới tự

nhiên và cũng là phẩm chất mà tự nhiêu đã ưu ái ban tặng cho con người Nguyễn Tuân đã thật chính xác và đầy tâm huyết khi so sánh quá trình sáng tạo của người nghệ sĩ như quá trình trai làm ngọc, ẩn trong những viên ngọc sáng ngời và đẹp đẽ kia là máu và nước mắt loài trai Vĩ đại nhất nhưng cũng đau đớn nhất, ấy vậy mà con người vẫn không ngừng sáng tạo Có lẽ chỉ có một điều lý giải cho hành động dũng cảm ấy, đó là tình yêu Lòng yêu đời, yêu cuộc sống, yêu con người và lòng yêu nghề đã giúp cho người nghệ sĩ nói chung và nhà văn nói riêng sẵn sàng chấp nhận khó khăn để tạo ra cái Đẹp cho đời Lòng yêu nghề ấy cũng là một phẩm chất

mà Nguyễn Nhật Ánh đặt lên hàng đầu khi lựa chọn con đường sáng tác Nhà văn

đã tâm sự rất thật khi giao lưu trực tuyến với độc giả: “Lòng yêu nghề là đức tính cơ

bản, nó sẽ giúp giải quyết tất cả những thứ khác Nếu một nhà văn cầm bút vì yêu nghề chứ không phải vì bất cứ động cơ nào, nhà văn đó sẽ dễ được người đời thể tất cho những nhược điểm khác” [73]

Tâm sự trên của Nguyễn Nhật Ánh chắc hẳn cũng là tâm sự của nhiều nhà văn khác, những người đã dám lựa chọn cho mình con đường không ít chông gai Giữa bao nhiêu những nghề nghiệp khác, có thể đỡ vất vả hơn về mặt tinh thần và cũng mang lại cho con người cuộc sống đầy đủ hơn, những công việc mà Nguyễn Nhật Ánh hoàn toàn có thể làm được, ông vẫn là người thủy chung với định hướng

về công việc sáng tác của mình Giữa một thực tế là văn học thiếu nhi Việt Nam đang đối diện với rất nhiều vấn đề, nhiều thử thách để tồn tại và khẳng định mình thì ngày ngày Nguyễn Nhật Ánh vẫn cặm cụi viết, hằng năm Nguyễn Nhật Ánh vẫn đều đặn cho ra đời những tác phẩm mới của mình Mà những tác phẩm ấy chủ yếu

là văn học thiếu nhi Lòng yêu nghề cộng hưởng với tài năng và vốn sống đã tạo nên nguồn năng lượng dồi dào và bầu nhiệt huyết trong con người nhỏ bé của nhà văn Đáng trân trọng hơn khi biết rằng Nguyễn Nhật Ánh không chỉ làm một công việc là ngồi và viết Ông vẫn thực hiện những công việc khác, vẫn có những “vai diễn” phải thể hiện trên nhiều “sân khấu” khác nhau, mà trách nhiệm nào ông cũng đều hoàn thành chu đáo Nhưng lòng yêu nghề thôi chưa đủ, Nguyễn Nhật Ánh hiểu

rằng muốn viết được, muốn những trang văn của mình đến được và ở lại với độc giả, nhà văn còn phải là một người lao động cần cù, chăm chỉ và biết yêu chính những đối tượng của mình Sáng tác văn học thiếu nhi, Nguyễn Nhật Ánh thực sự

đã trở thành người bạn thân thiết và tin cậy của tuổi thơ

Nguyễn Nhật Ánh được bạn đọc (cả trẻ thơ và người lớn) yêu mến không chỉ bởi vì nhà văn đã nói rất đúng, rất tài về thiếu nhi, làm cho các em cảm thấy gần gũi

và thân thiết, mà còn bởi vì Nguyễn Nhật Ánh đến với thiếu nhi bằng tình yêu thương và sự trân trọng thật lòng Không vì đối tượng còn nhỏ tuổi mà nhà văn có quyền qua loa, dễ dãi Trái lại, xác định rõ việc sáng tác không chỉ “về thiếu nhi”

mà còn “cho thiếu nhi”, Nguyễn Nhật Ánh càng cẩn trọng hơn bao giờ hết trong từng câu chữ, từng hình ảnh, ngôn từ Đến với tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh, bạn đọc nhỏ tuổi thì yêu thích, say mê, còn bạn đọc lớn tuổi lại hết lòng cảm ơn, trân trọng, bởi Nguyễn Nhật Ánh không chỉ là nhà văn, ông còn như một người bạn, như những bậc phụ huynh, như một nhà tâm lý, như một nhà giáo dục Chính nhà văn

cũng quan niệm rằng “tôi vẫn nghĩ một nhà văn viết cho thiếu nhi bao giờ cũng

đồng thời là một nhà giáo dục Bởi vì cùng với bố mẹ và các thầy cô, nhà văn viết cho thiếu nhi là một trong những trụ đỡ tinh thần quan trọng của các em Nhưng dĩ nhiên để thành công, nhà văn phải làm sao cho tính giáo dục thấm nhuần vào từng trang văn mới mong tránh được sự gượng gạo và áp đặt” [73] Các tác phẩm của

Nguyễn Nhật Ánh giống như những món quà mà nhà văn dành tặng cho thiếu nhi, cho những cô bé, cậu bé mà ông vô cùng yêu quý cũng như những món quà ông dành tặng cho người lớn, cho các bậc phụ huynh như những lời tâm sự, sẻ chia chân thành với nỗi lòng của những người đang làm cha làm mẹ

Bạn đọc quan tâm đến Nguyễn Nhật Ánh, đến các tác phẩm của ông cũng nhiều mà quan tâm đến “sự thành công, sự nổi tiếng và sự giàu có” của nhà văn cũng không ít Nhưng với Nguyễn Nhật Ánh viết văn không phải để kiếm sống (mặc dù thực tế ông đang sống được bằng nghề) Với Nguyễn Nhật Ánh, viết văn, đặc biệt là sáng tác văn học thiếu nhi như một điều gì rất tự nhiên Nó là sự thôi thúc của con tim, là sự nhắc nhở của ký ức, của kỷ niệm và sự mời gọi của những ý

tưởng Nhà văn tâm sự: “Có lẽ hồi bé tôi là một cậu học trò nghịch ngợm nên ký ức

tuổi thơ của tôi dồi dào đến mức viết hoài chưa hết” [73] Nhưng dù là tự nhiên,

viết như một sự trải lòng cũng luôn đòi hỏi một thái độ lao động nghiêm túc, cần mẫn và cật lực Chính sự tự nhiên trong những trang văn, sự sống động của những hồi ức kỷ niệm, sự ngộ nghĩnh táo bạo của những tưởng tượng đã tạo ra một thứ hương hoa, một thứ mật ngọt trong văn chương Nguyễn Nhật Ánh để hấp dẫn bầy ong thiếu nhi Bằng một trái tim đồng cảm và chân thành, Nguyễn Nhật Ánh đã chạm được tới trái tim của tuổi thơ

1.2.2 Truyện thiếu nhi – dòng chảy chủ đạo trong sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh

Dáng người tầm thước với một khuôn mặt bầu bĩnh Một đôi mắt hiền từ với ánh nhìn hóm hỉnh, thông minh Cái miệng như lúc nào cũng chỉ chực cười Những cảm nhận ấy có lẽ là những ấn tượng đầu tiên rất dễ thấy khi chỉ cần nhìn vào bức chân dung của Nguyễn Nhật Ánh mà chưa cần trực tiếp gặp mặt Nhìn Nguyễn Nhật Ánh với thần thái toát lên từ khuôn mặt ấy khiến người đối diện có cảm giác như gặp một cậu bé trong hình hài của một người lớn Cái chất thiếu nhi, chất trẻ trung

và nghịch ngợm trong con người Nguyễn Nhật Ánh liệu có phải là nguyên nhân khiến nhà văn lựa chọn thiếu nhi làm đối tượng chính trong sáng tác của mình?

Thuộc vào thế hệ sinh ra và lớn lên trong chiến tranh và lớp nhà văn trưởng thành sau 1975, Nguyễn Nhật Ánh sớm tìm cho mình một hướng đi riêng Tác phẩm văn xuôi đầu tiên của Nguyễn Nhật Ánh là một tác phẩm viết cho thiếu nhi

mang tên Trước vòng chung kết (1985) và đã nhanh chóng gây được ấn tượng với

độc giả Có phải ngay từ những ngày đầu sáng tác này Nguyễn Nhật Ánh đã ý thức được đối tượng trong các tác phẩm của mình chính là các em thiếu nhi? Có lẽ đó chưa hẳn là một sự lựa chọn rõ ràng nhưng có thể đó là một “điềm báo” Và sau nhiều lần khám phá và thử nghiệm ở những lĩnh vực khác nhau, Nguyễn Nhật Ánh nhận ra cái tạng của mình hợp với thiếu nhi hơn cả Người xưa vẫn thường nói

“trông mặt mà bắt hình dong” Với Nguyễn Nhật Ánh, “trông mặt” không chỉ bắt

“hình dong” mà “trông mặt” còn bắt cả “hồn văn” nữa Hình như “tinh thần thiếu