Chiến lược phát triển con người với mô hình v 3t phần 2

Các nhà khoa học cho rằng việc đo lường trí thông m inh của m ột người là không khó nhưng để biết được yếu tố quyết định sự thông m inh thì không dễ tí nào.37 Robert Plomin, một nhà nghi

Phần III

Trí lươc

Trí tường không thể đo lường được, nhưng giờ đây là đèn soi đường,

là biến cả (Samuel Beckett)

Thông minh hay không thông minh

Cuộc khám phá trí thông minh của con người vẫn đang tiếp diễn Câu hòi về “mối liên hệ giữa gien và sự thông

m inh” vẫn còn đó như một thách thức đối với các nhà khoa học nghiên cứu não bộ Vai trò của gien đối với trí khôn là gì? Càng tìm hiểu, càng thêm phần huyền bí Các nhà khoa học cho rằng việc đo lường trí thông m inh của m ột người là không khó nhưng để biết được yếu tố quyết định sự thông

m inh thì không dễ tí nào.37

Robert Plomin, một nhà nghiên cứu gien kiểm tra trí thông minh cùa hàng ngàn trẻ em sinh đôi qua các câu hỏi trắc nghiệm bắt đầu công trình của m ình từ những năm đầu thập niên 90 của thế kỷ XX Với ứng dụng m icroarray (một con chip nhỏ để nhận dạng nửa triệu m ẫu DNA) cùng nhiều công nghệ phức tạp khác kể cả các m áy chụp hình chi tiết não (brain scanner), ông kiên nhẫn đo lường những tác động, dù ít ỏi đến mấy, cùa từng m ẫu DNA đối với trí thông minh cùa trẻ Ket quả khá thuận lợi để đưa đến kết luận khi chỉ có sáu yếu tố liên quan đến gien ảnh hưrmg đến kết quả của các bài trắc nghiệm thông minh Gần đây nhất, Haier và Rex Eugene Jung, hai giáo sư tại ĐH New

M exico, đã tiến hành 37 cuộc khảo cứu để kiểm tra kích

cỡ của các vùng não hay hoạt động của chúng để tìm kiếm các yếu tố ảnh hường đến thành tích sinh viên Kết quả tìm được củng cổ kết luận của Plomin vì thực sự chẳng có vùng nào được xem là “vùng thông m inh” trong bộ não cả

Wendy Johnson, một giáo sư khác tại ĐH M innesota, đưa

ra nhận định gần với xác tin cùa G ardner rằng bộ não của con người “mềm dẻo” (plastic) đù để mồi người tạo ra trí thông m inh riêng biệt

Sự thật là mỗi người đều có cách hiêu khác nhau về trí thông minh vì rằng chúng ta khác nhau về tri thông minh C húng ta khó lòng biết được mình thông minh hơn người khác ở những điểm nào Đ iều m à ai cũng thấy dễ hiểu là biết người này thông minh hơn người kia trong từng việc làm cụ thể Việc lý giải bản chất của trí thông minh một cách khoa học được nhường hẳn cho các chuyên gia nghiên cứu não bộ N ăm 1996, Hiệp hội các nhà tâm lý học Hoa Kỳ (A m erican Psychological Association) định nghĩa người thông minh là “người khác biệt với người khác trong khả năng hiểu các ý tưởng phức tạp, thích ứng tốt với môi trường, học hỏi từ kinh nghiệm , sử dụng các hoạt động tư duy khác nhau, vượt qua các chướng ngại vật qua việc sử dụng lý trí.”

Cách đo lường trí thông m inh qua các bài trắc nghiệm

IQ được tin dùng trong nhiều năm qua Tuy nhiên, từ khi

G ardner đ c ra chủ thuyct “Du trí tuệ vù lô i Sternberg đưa ru

khái niệm “trí thông m inh thành công” (successful intelli­gence),” chúng ta m ới có thể tiếp cận vấn đề tri thông minh

m ột cách thông minh hơn Và từ đó khái niệm IQ cũng mất

dần uy tín chính vì sự phiến diện của nó Một trong những

lý do chính yếu có lẽ là sự kém hiểu biết về chức năng

và cấu trúc sinh-hóa của bộ não vì vào thời điểm này các nghiên cứu sơ khởi về não bộ vẫn chưa được hệ thống hóa

Và gần nửa thế kỷ sau Thế chiến thứ hai chúng ta mới chính thức công nhận sự tồn tại cùa khoa học nghiên cứu não bộ

ở m ột vài nước rất phát triển như Đ ức hay Hoa Kỳ

Các bài trắc nghiệm IQ chỉ ước định khoảng 25 phần trăm thành tích ở trường của học sinh và 75 phần trăm còn lại không được giải thích.38 Trí thông m inh được định nghĩa lại một cách toàn diện hơn Q ua đó, mỗi người thấy cần phải đặt ra chiến lược để khai thác tối đa trí thông minh của mình

Bảng tổng kết cách đo lư ờng trí thông minh

1905 Alfred B in d Bàng đánh giá sự phát triển tâm lỷ-xà hội của trẻ em đẩu tiẻn

1916 Lewis Terman, Báng đánh giá tri thông minh Stanford-Binet (iQ)

1950 J P Guilford Thuyết đa chiều, “C ấu tríic mô hinh trí tuệ”

1961 Torrance Loạt bài idem nghiệm tư duy sáng tạo

1982 Rimm Bàng đo lường sở thích cho học sinh

1983 Howard Gardner Thuyết Đa tri tuệ (M ỉ)

1993 Sternberg Bài trắc nghiệm khả nảng Sternberg

Chiến lược phái Irién con người 121

S ứ c mạnh của trí năng

Trước m ắt bạn giờ đây là những dòng chừ biểu đạt ỷ

tư ở ng của m ột công trình nghiên cứu tốn nhiều công sức

và thời gian Bên trong bộ não của bạn đang diễn ra các

h o ạ t động tư duy cùng những phản ứng xúc cảm Bạn đang cảm thấy dường như công việc đọc sách nặng nề và hao tốn năn g lượng N hưng không, bộ não của bạn đang chỉ dùng nguồn năng lượng 20w ,39 tương đư ơ ng với ngọn đèn nhỏ

v ừ a đủ sáng trong chiếc tủ lạnh của bạn Với chừng ấy năng lượ ng thôi nhưng sức m ạnh của não bộ vượt xa một chiếc

m áy tính thông m inh N ếu bạn m uốn thiết kế một người

m áy với trí thông m inh tương đư ơ ng một bộ não người bình thường, năng lượng tối thiểu bạn cần có là 10000 hay 20000w Trung bình mỗi phút, tiến sĩ D avid Sam uels thuộc

v iện W eizmann ước định có khoảng 100.000 đến 1.000.000 các phản ứng hóa học diễn ra trong não giúp các hoạt động suy nghĩ.40

Đ ộ nén thông tin trong não b ộ hiển thị m ột vẻ đẹp

k h á c C hiếc m áy vi tín h có thể nén 1.000.000 đơn vị (bits)

tr o n g l c m 3 tro n g khi n ã o ngưrri n é n đ ên 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

tro n g lc m 3 M ặc dù đ ộ nén c ủ a n ão bộ gấp m ười ngàn

lầ n m ột chiếc m áy vi tín h n h ư n g k ích thước lại nhỏ hom

rấ t nhiều N ó i cách k h ác, nếu m u ố n xử lý số lượng thông tin n h ư trong não, m áy vi tính sẽ phải lớn gấp m ười ngàn lần kích thướ c não bộ C ho d ù m áy vi tính có lợi thế tro n g tốc độ xử lý th ô n g tin n h ư n g trong nhiều vấn đề

q u a n trọng, não vẫn làm việc h iệ u q u ả tốt hơn m à không

phải thay đổi kích thước để trở thành những “ siêu m áy

vi tính.”

Các hoàng đế xa xưa tìm đủ mọi cách để tìm kiếm sự trường sinh từ thức ăn đến các phương pháp thần thông hay niềm tin mãnh liệt vào m ột vị thần nào đó Còn các khoa học gia thời nay nghĩ đến ý tường cấy bộ não của con người vào máy vi tính hay người máy để đảm bảo sự trường tồn của mình Rõ ràng, mong muốn tách rời cuộc sống và cái chết vẫn nguyên vẹn từ xưa đến nay Sự khác biệt nằm ở phương án Ý tirởng này đáng để chiêm ngưỡng, xét về khía cạnh sức mạnh của trí năng, mặc dù hiện tại đó chi là giấc mơ kết hợp ý tưởng và công nghệ thông minh nhân tạo chúng ta đang sở hữu Thế giới không “phẳng” như nhiều người vần nghĩ

Tuy vậy, chúng ta vẫn phải công nhận rằng sức mạnh tiềm tàng của con người đang nằm tại tiềm lực của bộ não huyền bí Chính bộ não là một trong những điều quyết định

sự khác biệt về chất giữa con người và các loài vật còn lại Câu chuyện của bộ não bắt đầu từ cách đây khoảng năm hay sáu triệu năm tại châu Phi khi duy nhất một chủng loại

“h o m o sap ien ” ch iếm n gự ch iếc ngai vàn g còn bỏ trống

của thế giới tự nhiên Công cụ thần kỳ quyết định sự thống trị không gì khác chính là bộ não N ói chính xác hơn là tri thông minh Nếu bộ não là phần cứng thì trí thông minh

là phần mềm Neu khoa học não bộ (neuroscience) nghiên cứu về cấu trúc và chức năng của bộ não thì trí thông minh

là đối tượng của tâm lý học Bộ não là cỗ m áy giúp tri thông minh hoạt động, nhưng trí thông minh không bị hạn

Đ iều thú vị nhất về não bộ của con người không nằm

ở kích thước não bộ m à chính ở sự kết nối của các nơ-ron thần kinh vốn tạo nên những vùng “chất xám ” Dù rằng

trong thực tế không ít người hiện đại vẫn giữ niềm tin sai

lạc rằng não con người hiện đại lớn hơn so với não của con người nguyên thủy C ó người còn ngộ nhận nguy hiểm rằng não càng lớn thì trí thông m inh càng cao trong khi những bằng chứng thu thập được đã từ lâu phá vỡ các quan niệm cám tính sai lạc đó M ột bằng chứng cụ thể là cách đây khoảng 20.000 hay 30.000 năm tại châu Phi, kích thước của não bộ giống người ở đây lớn gấp nhiều lần so với bộ não của chúng ta ngày nay (não bộ của người Boskops lớn hơn não con người thế kỷ 21 khoảng từ 25 đến 35 phần trăm ).42 N ghiên cứu kỹ hơn những gì thu thập được, các nhà khoa học phát hiện ràng các chức năng não bộ của người nguyên thủy và cùa người hiện đại là tương tự nhau

Sự tuyệt chủng của giống Boskop và sự tồn vinh của giống

I lo m o sap icn (n g h ĩa L atin là con người, loài khôn ngoan,

con người hiện đại chính là hậu duệ) vẫn còn là một bí mật lớn V ậy câu hỏi về m ối quan hệ giữa kích thước bộ não và trí thông m inh không giúp ích gì nhiều so với câu hỏi làm thế nào con người có thể thông minh hơn hiện tại Và liệu con người có sự đột phá nào về trí thông minh không nếu chúng ta tiếp tục khai thác tiềm năng gần như vô biên của

bộ não? Chiến lược cụ thể ra sao để chế ngự bộ não khiển

chúng giúp con người suy nghT và làm việc khôn ngoan hơn?

Sự khác biệt về trí năng không nằm ở kích thước lớn hay nhỏ của bộ não mà chính ở sự đơn giàn hay phức tạp của các vùng nổi kết giữa các tế bào thần kinh Sự khác biệt giữa những cá nhân không phải ở trí thông minh tự nhiên hay bẩm sinh mà chính là ở sự vận dụng não bộ vào công việc và cuộc sống Liệu ỷ tưởng trí thông minh thành công của Sternberg đáng để ứng dụng? Theo tôi, đó là khái niệm đáng trân trọng nếu chúng ta muốn phát triển một nền giáo dục vị nhân sinh và một quốc gia phồn vinh

M ột cách để chiêm ngưỡng sự thần diệu của năng lực năo bộ là tìm hiểu trí tuệ nhân tạo thể hiện qua chiếc máy

vi tính và những công nghệ thông minh Neu bạn phải reo lên sung sướng khi bắt gặp một sản phẩm công nghệ chỉ có trong các bộ phim khoa học viễn tường hay giả tường, thì bạn đã gặp chính sứ giả của thế giới não bộ huyền bí Có gì ngạc nhiên hơn khi biết rằng m ình có thể điều khiển hay sai khiến một cổ máy thông minh và có những năng lực tuyệt vời hơn khả năng cùa chính người tạo ra nó Đó chính là một phần sức m ạnh cùa não bộ vậy

Sơ lược về cấu trúc não bộ của con người

Cha đẻ của khoa học nghiên cứu não bộ hiện đại là Ra-

m ony Cajal Ồng đã bắt đầu công trình nghiên cứu não từ những năm cuối thế kỷ XVIII đầu XIX Tuy chỉ có những phát hiện rất cơ bàn về cách thức hoạt động và nối kết cùa các tế bào thần kinh nhưng các phát hiện đó đã thực sự có

giá trị M ột trong những thành tựu đáng kể của Hodgkin và Huxley, hai nhà khoa học đoạt giải N obel, vì đã xác định

cơ chế truyền tải xung thần kinh Đ ể có khối tri thức khổng

lồ đến từng chi tiết của não bộ như hiện nay, các nhà khoa học nghiên cứu bộ não từ những năm 1940 như Albring,

M ai, Brockhaus, Baumer, Herbel, W unscher, Hem pel đến những chuyên gia phân tích hoạt động não bộ dựa vào những công nghệ hiện đại hiện nay như Plom in, Haier, hay Jung đã đưa chúng ta đến khám phá những vùng đất

ly kỳ nhất N hưng rất nhiều bí ẩn chưa được khám phá của

bộ não vẫn thách thức những bộ óc thông m inh nhất của loài người hiện tại Sân chơi vẫn rộng m ở cho những con người tin vào sức m ạnh vô biên của bộ não và muốn tận dụng sức m ạnh đó

Bộ não con người có thể được chia thành hai bán cầu não phải và trái, về kích thước, bộ não trung bình của người hiện đại có thể tích khoảng 1316 cc.43 Thể tích này có thể khác nhau tùy vào nhiều yếu tố khác nhau Lưu ý rằng kích thước lớn hay nhỏ không quyết định trí thông m inh như đã trình bày ở phần trên Điều thú vị là đúng như nhận định cùa A ristotle, con người chúng ta sờ hữu bộ não lớn nhất

trong m ột c a thê nhò bé nêu so sánh vớ i tât cả những loài

động vật khác Trường hợp lớn bất thường của Johnathan Swift (1900 cc) không thể khiến chúng ta nhìn nhận sai lạc

về khía cạnh trí tuệ vì bộ não của thiên tài Einstein chỉ có 1230cc và A natole France còn nhỏ hơn với chỉ lOOOcc.44 Kích thước bán cầu não trái và bán cầu não phải là tương đương nhau theo số liệu chính thức là 171cc (trái) và 170

cc (phải) Chiều cao, chiều dài và chiều rộng cũng tương

xứng nhau cho thấy sự cân đối cùa vẻ bề ngoài Tuy nhiên những gì diễn ra ở bên trong hai bán cầu não này là hết sức thú vị Đe hình dung sơ bộ về hình dáng bộ não, bạn có thể xem hình chụp từ nhiều góc độ khác nhau ngay bên dưới

Bộ não được chia ra làm nhiều vùng điều khiển chức năng khác nhau

Hình chụp não bộ người

chiến lược p h á t triến con người 127

Bảng so sánh chức năng não trái và não phải

Não trái Não phải

Xứ lý thông tin theo trật tự

Có trí nhớ đặc biệt cho việc

nhận diện ngưừi, vậl và kinli

nghiệm

Não phải điều khiển phần bên trái cơ thể trong khi não trái điều khiển phần bên phải cơ thể Mỗi bán cầu não đàm nhận nhiều chức năng khác nhau Neu não phải chịu trách nhiệm về trí tưởng tượng, sự sáng tạo, màu sắc, âm thanh, giấc mơ, không gian và những điều tương tự thì bán cầu não trái lại điều khiển ngôn ngữ, khả năng tính toán, tư duy

lý luận, phân tích, v.v 45 Rõ ràng, một người bình thường với bộ não phát triển bình thường có thề phát đạt trí năng trên nhiều lĩnh vực hoạt động khác nhau theo nhiều hướng khác nhau Đây có lẽ là một trong những lý do khiến thuyết

Đa trí tuệ của G ardner trở nên được chấp nhận rộng rãi trong giới khoa học cũng như học thuật

Bộ não, nếu xét về phương thức hoạt động, được chia làm ba phần: não sau (hindbrain), não giữa (m idbrain) và não trước (forebrain) Hệ thần kinh trung ương hoạt động được là nhờ vào chính bộ não và khối các dây thần kinh nằm ngay trong tủy sống và xương sống chúng ta Nhìn sâu hem vào bên trong ba phần này, chúng ta có thể tìm lời giải cho nhiều câu hỏi nhu tại sao chúng ta biểu lộ xúc cảm trên nét mặt và phần này nằm chính xác trong phần nào của não Hay phần nào điều khiển sự vận động của cơ thể Nói S ÍT luợc, phần não sau điều khiển các chức năng

m ang tính bản năng, não giữa điều khiển sự vận động có liên quan đến thông tin cảm giác Não trước là phần rất lớn

so với hai phần kia và điều khiển phần lớn các hoạt động cao cấp của hệ thần kinh trung ương Việc thu nhận và xử

lý thông tin hay ghi nhớ thông tin cũng như việc nổi kết giữa hai bán cầu não được thực hiện tại phần não trước Việc phát triển m ạnh mẽ phần não trước và đặc biệt là phần

Chiến lược p h á t triến con ngitời 129

Vỏ não (cerebral cortex) cấu trúc nên trí năng và tài năng ở con người Bên cạnh hệ thần kinh trung ương, bộ não còn

có hệ thần kinh “phụ” được cấu tạo bởi các dây thần kinh chạy xuyên suốt cơ thể từ não và khối các dây thần kinh nằm trong tủy sống và xương sống Te bào thần kinh cấu thành nên hệ thần kinh Bạn có thể hiểu tế bào thần kinh qua hình rễ cây với các nhánh khác nhau ở hai đầu rễ Việc giao tiểp giữa các tế bào thần kinh thông qua một vùng khoảng không nằm giữa hai tế bào gọi là khớp thần kinh (synapse) N hững xung động thần kinh trong vùng khớp thần kinh này giúp nối kết các thông tin được mã hóa trong các tế bào thần kinh

Đề tài não bộ tuy phức tạp nhưng rất thú vị Bạn có thể nghiên cứu thêm ở những học giả chuyên ngành này Điều quan trọng ờ đây chính là niềm tin m ạnh mẽ rằng nếu đầu tư thích hợp chủng ta có thể biến tiềm năng vô tận của

bộ não con người thành sức mạnh để m ang lại thành công trong cuộc sống Trong khoa học trí năng, việc nhận biết vùng điều khiển xúc cảm và não trước là vô cùng quan trọng và giảm thiểu sự can thiệp bất hợp lý của xúc cảm giúp bạn sáng suốt trong các lựa chọn, quyết định để đạt

m ục đích

Bảng câu hỏi: Bạn là người đạt trí?

• Bạn có óc quan sát và thường quan sát thực tại thường

biến?

• Bạn có nắm rõ quy luật của tự nhiên?

• Bạn có biết rõ cách thức hoạt động của hệ thống?

• Bạn hiểu các nguyên tắc trong khoa học?

• Bạn biết lập kế hoạch để đạt được m ục đích cụ thể?

• Bạn luôn xét đến các điều kiện khách và chủ quan khi nghiên cứu?

• Bạn xác định mục đích rõ ràng cho cuộc sống?

• Bạn biết cách hệ thống hóa tri thức?

• Bạn cân nhắc trước khi chọn giải pháp tối ưu thực

hiện?

• Bạn biết cách thức và tiến trình giải quyết vấn đề?

• Bạn luôn rèn luyện các nhóm kỹ năng?

• Bạn luôn nâng cao trình độ chuyên môn?

• Bạn luòn cặp nhật kiến thức mới?

• Bạn biết đánh giá hay-dở, tốt-xấu, phải-trái?

Những sai lầm cổ điển

Những kết quả nghiên cứu gần đây trong ngành di truyền học và não bộ đã giúp chúng ta hiểu hơn về cách làm việc của não bộ và nhờ đó phát huy tối đa tiềm lực của nó Tuy nhiên, những tri thức mới này chưa được phổ biến nên những sai lầm trong cách hiểu về những vấn đề liên quan đến hoạt động và tiềm năng của nó vần thể hiện trong cách chúng ta giáo dục và phát triển con người Do tính chất tối quan trọng cùa trí não đối với hoạch định chiến lược để thành công trong cuộc sống, chúng ta cần tránh những sai lầm sau đây

Di truyền quyết định trí tuệ

Không ít các bậc cha mẹ tự hào m ình đã đóng góp rất lớn cho việc tạo ra các “thiên tài!” Điều đó thật dễ hiểu, nếu đứng từ góc độ các bậc cha mẹ Nhưng rõ ràng quan niệm theo kiểu di truyền quyết định trí tuệ hay tài năng này rất “khó hiểu” đối với các nhà khoa học hàng đầu hiện nay

D arw in chẳng bao giờ nghĩ m ình là thiên tài nhưng chắc chắn ông đã được xếp chung hàng với Einstein của thế kỷ

hai mươi Ké từ Darwin, tác giả cuốn sách Nguồn gốc của

loài rất giá trị, đến nay chúng ta vẫn chưa có kết luận về

“ trí tuệ” của các “hậu duệ” trực tiếp của Darwin Trường hợp của Enstein cũng vậy Gien thông m inh là một câu hỏi hơn là câu trà lời

T ính đến thời điểm giữa năm 2010, chúng ta có thể tạm chấp nhận sự thật là chẳng có gien nào m ang tên

thông m inh cả Chân lý là m ột chuyện, niềm tin lại là chuyện khác Bạn thử hòi những người xung quanh m ình

về niềm tin di truyền quyết định trí tuệ xem Câu trả lời sẽ không làm bạn ngạc nhiên đâu Họ sẽ bảo di truyền quyết định trí tuệ Nói cách khác, nếu cha m ẹ bạn là m ột nhà khoa học có tài, bạn nghiễm nhiên thừa hưởng gien thông

m inh này Có người thận trọng hơn nên có thể chỉ dừng lại ở “gien trội, gien lặn” hay láu lỉnh hơn bằng cách cộng thêm sự ảnh hưởng cùa giáo dục như các chính trị gia vẫn làm Bạn có thể không thừa nhận bất kỳ sai lầm loại nào uhưng iheo tôi, ít nhất khi có sai lầm về nhận thức tôi sẽ phải thừa nhận Có khả năng sửa được sai lầm lại còn tùy thuộc vào nhiều điều Đôi khi bạn thấy khó khăn khi từ

bỏ m ột tật xấu hay thói quen không m ong muốn nào đó Chính khiếu kém hài hước của não bộ đã góp phần ngăn cản bạn phát triển trí thông minh Bạn vẫn có thể hài hước hơn chính bộ não của mình N hư nhiều nhà khoa học hàng đầu (Sternberg, Bandura, H ilgard) đã tái khẳng định bản chất của trí tuệ không phải chi được thể hiện qua khả năng

tư duy hay tư chất di truyền m à còn phụ thuộc vào chiến lược nhận thức, trình độ học vấn, kinh nghiệm , tính cách, v.v

Niềm tin di truyền quyết định tri tuệ không chỉ sai lầm

vì phản khoa học mà sai lạc và nguy hiểm trong công cuộc phát triển con người Nó giống như dấu chấm hết cho các

nỗ lực vươn lên và thay đổi của chúng ta thông qua các kênh như giáo dục Nếu tò di truyền khiến bạn tin rằng dù

có cố gắng đến đâu thì các yếu tố vẫn không hề thay đổi, trong khi từ trí tuệ theo quan điểm khoa học đa ngành hiện

nay lại làm chúng ta hiểu là nó m ang tính thay đổi Nghĩa

là trí thông m inh có thể được cải thiện Tiềm năng của bộ não là siêu lớn và có thể được khám phá để tận dụng trong cuộc sống

T ư duy theo chiều ngang

Bạn sẽ không khỏi ngạc nhiên khi xung quanh mình luôn tồn tại những người nghĩ theo kiểu “nếu-thì” hay

“đúng-sai” hay “nhân-quả.” N hững kiểu tư duy trên và tương tự có thể dẫn bạn đi rất xa ngôi nhà chân lý Bản chất của cuộc sống không hề đơn giản như vậy mặc dù ai trong chúng ta cũng m uốn nó đơn giản Cách suy nghĩ này, tuy nhiên, vẫn có sức hút với nhiều người, kể cả những người

tự xếp m ình vào hàng ngũ “trí thức” hay “ lãnh đạo.” Bạn

sẽ bắt gặp vô số ví dụ m inh họa cho kiểu tư duy quá đom giàn này nếu bạn chịu khó quan sát m ột tí Quan sát chính những quyết định của bản thân cũng có thể giúp bạn ý thức hơn cách tư duy phiến diện và trong nhiều trường hợp gây hại này N hiều việc đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng hom là

m ột phán xét đơn thuần hoặc đúng hoặc sai, hay nếu không

có A thì không có B, hay không phải trắng thì cái còn lại phải là đen 46 Rạn không thể hảo rằng một phong tuc hay tập quán văn hóa nào đó cùa nước Lào là sai chi bởi vì bạn không có thiện cảm về nó vì lý do nào đó Bạn không thể đơn thuần chấp nhận m ột chân lý nào đó chỉ bời vì nghe

có vè hợp lý Suy nghĩ “hoặc-hoặc” sẽ rất không thích hợp trong m ôi trường đa văn hóa hiện nay Trong nhiều trường hợp, vấn đề không nằm ở chỗ đúng hay sai mà chi là “khác biệt.” Lựa chọn thứ ba cho thấy bạn là ngirời đã trưởng

thành về mặt nhận thức vì đã vượt qua cái nhìn hời hợt hay suy luận kiểu lô-gích thường thấy.

Đôi mắt nhận thức là chiếc m áy ảnh

Đôi m ắt là m ột trong những giác quan chúng ta dùng nhiều nhất trong quan sát và nhận thức N hững hình ảnh

m ắt thu vào sẽ được xử lý ữong não M ắt và chiếc máy ảnh làm việc theo hai cơ chế không giống nhau N ếu máy ảnh ghi lại hình dạng hai chiều của m ột vật gì đó cụ thể trong cự ly m à ống kính của m áy có thể chụp được và cho

ra bức ảnh chụp chi tiết, thì m ắt chỉ ghi lại những gì bạn thật sự chú ý và cho ra m ột hoặc nhiều sản phẩm nhận thức khác nhau Sự chú ý của con người không giống với

sự tập trung của ống kính m áy ảnh Sự chủ ý là m ột quá trình chọn lọc m ang tính cá nhân bị chi phối rất nhiều bởi kinh nghiệm , sờ thích, kiểu nhận thức, mục đích quan sát, v.v

Việc quan sát bằng m ắt chi chú trọng đến các chi tiết

có nghĩa với chủ thể quan sát Hom nữa, quá trình nhận thức không chỉ dừng lại ở những hình ảnh chứa thông tin mất ghi nhận được m à trong quá trình đó thông tin được thu thập và xử lý sẽ kết nổi với những tri thức khác đã sẵn có trong bộ nhớ lâu dài của bạn và sau đó trờ thành một phần kiến thức của riêng bạn N ếu kết quả nhận thức chi là hình chụp chính xác những gì trước mắt bạn thỉ rõ ràng não đã không thực hiện đúng các chức năng của nó và mọi người

sẽ cỏ ý kiến tương tự nhau về mọi chuyện Tuy nhiên, trong thực tế điều này đã không bao giờ xảy ra

Cliién lược ph át triên con người 135

Tích lũy thật nhiều tri thức

Kiến thức uyên bác là một trong những ước m ơ của nhiều người Biết nhiều điều tô điểm thêm cho ngôi nhà trí tuệ của bạn ít người có khả năng ghi nhớ những bách khoa thư khổng lồ Tuy nhiên, bạn đã bao giờ ngừng lại vài giây

để tự hỏi xem liệu việc tích lũy khối lượng kiến thức đồ sộ như vậy có ích hay không Dĩ nhiên, khối kiến thức bách khoa thích hợp nhất cho những cuộc thi m ang tính trình diễn như “Đ ường lên đinh O lym pia” đã từng được “ lăng- xê” ờ Việt Nam Nó có giúp bạn trở thành một chuyên gia không? N hiều người vẫn thấy lúng túng trước hai lựa chọn

tich lũy khối tri thức hay x ả y dựng hệ thống kiến thức cho

riêng m ình Sự khác biệt của việc xây dựng hệ thống kiến thức chính là sự phát đạt trí tuệ và tài năng Trong thời đại

mà nguồn tri thức và cách tiếp cận chúng không còn là vấn

đề khó khăn nhờ vào các phương tiện truyền thông, công nghệ và cách thức phổ biến tri thức, việc tích lũy tri thức trở nên kém quan trọng hom việc chọn lọc và xừ lý một cách chiến lược những tri thức cần thiết để phục vụ một mục đích cụ thể nào đó K.hả năng đánh giá và phân loại tri thức chuyên ngành trở thành một đòi hỏi cấp bách cho tất

cả n h ữ n g ai vẫn tin rang k iến thức là sứ c mạnh

ử n g dụng rập khuôn kỹ năng

Kỹ năng và kiến thức là hai công cụ không thể thiếu đối với m ột người thành đạt Thiếu một trong hai điều giống như m ất m ột trong các chi trên cơ thể bạn vậy N hưng bạn vẫn luôn có khả năng cập nhật thêm kiến thức và nâng cao các kỹ năng Sai lầm thường thấy ở nhiều người, bao gồm

cả những người ở cấp quản lý, là trình độ ứng dụng các kỹ năng chi dừng lại ở mức “rập khuôn.” Bạn hình dung điều này như là các bài tập trong trường Bạn học m ột bài mới

và áp dụng kỹ năng vừa học được vào thực hành kỹ năng

đó trong một bài tập tình huống tương tự có sự kiểm soát

và kết quả đã có sẵn N eu chi dừng lại ở đó, bạn chi hiểu đúng và dùng được kỹ năng đó ở m ức độ sơ cấp Bạn thậm chí không cần dùng đến các kỹ năng tư duy cao cấp hơn để hiểu vấn đề sâu hom Thói quen tư duy và làm việc này phổ biến với những người xem trọng “huấn luyện” hơn “giáo dục.” M ức độ áp dụng kỹ năng rập khuôn chi thích hợp với lao động phổ thông chứ không phù hợp với “dân chuyên.”

Nó thể hiện bản chất của huấn luyện chứ không phải mục đích của giáo dục Hãy nhớ rang tiềm năng của bộ não là

vô tận và bạn luôn luôn có khả năng làm tốt hơn là chỉ biết rập khuôn các kỹ năng

Tôn sùng lý thuyết

Cái bẫy của tri thức chính là vẻ đẹp thiếu mục đích của nó Đôi khi bạn ngỡ ngàng trước một lý thuyết vừa khám phá được Nó được xây dựng quá công phu và mọi thứ trong nó đều hoàn hảo Bạn tự nhiên thấy yêu cả ngiròri phôi thai ra nó Ket quả là bạn sẽ xếp cho nó m ột căn phòng thật rộng rãi trong não bộ và chăm chút nó thật kỹ lưỡng Bạn thăm nó thường xuyên và khoe nó mỗi khi có dịp Bạn tôn sùng nó đến độ không cần biết đến những lý thuyết khác đối nghịch nó ra sao Tình yêu làm mờ lý trí của bạn Bạn tin rằng con đường bạn đang đi được trải tấm thảm

đỏ nhưng không ngờ rằng cuối con đường có thể chi là

Chiên lược phát Iriên con người 137

Vực thăm “Căn bệnh” tôn sùng lý thuyết không chỉ có ờ những người “ham học hòi” mà còn là não trạng của những nhà lãnh đạo thiếu hiệu quả Nó là biểu hiện của não trạng thiên vị sự phát triển trí năng m à quên khía cạnh tâm năng

và tài năng N hững người tôn sùng lý thuyết xem thường việc xây dựng chiếc cầu nối giữa lý thuyết và thực tiễn và trong nhiều trường hợp, họ không thể bắt nhịp với hoạt động thực tế

Trí năng trong mô hình V -3T

Bất kỳ sự phát triển về chất nào trong các hoạt động của con người cũng phụ thuộc vào khả năng điều khiển và vận dụng trí năng của não bộ Đ iều này có nghĩa là mỗi người phải có nhiệm vụ bảo vệ bộ não an toàn và có chiến lược phát triển nó Trí tuệ m inh m ẫn không những giúp bạn thành công mà còn m ang lại tuổi thọ cùng sự viên m ãn trong cuộc sống Trong mô hình V-3T, trí năng được thể hiện cụ thể ở những m ặt sau: trí tuệ, tư duy, nhận thức, kiên thức, kĩ năng, học thức Đe phát đạt trí năng, mỗi người

phải tuân thủ các n g u y cn tăc h oạt đ ộ n g của não dựa trcn

những lời khuyên từ các chuyên gia nghiên cứu não bộ Vận dụng não bộ m ột cách thiếu hay phản khoa học sẽ không những làm thui chột tư chất tự nhiên mà còn tạo nên những cá nhân nguy hiểm cho xã hội Trí thông minh luôn luôn là con dao hai lưỡi Sự thần kỳ của não bộ có thể là một tai họa cho xã hội hay nhân loại Lịch sừ nhân loại đã chứng thực điều này Trong phần “ngư ờ i” luôn tồn tại phần

“con” nguy hiểm Trí năng, dù có sức mạnh và đóng góp lớn đến mức nào, thì vẫn là một phần trong tổng thể cuộc đời của mồi người Sự phát đạt trí năng không đảm bảo sự phát triển lành mạnh của con người toàn vẹn.

Ọ C T H Ứ i

N Ă N G

Nhận thức được mối quan hệ cần có giữa phát triển trí năng và tâm năng như vậy, mô hình chiến lược V-3T vừa

chủ trương nhấn m ạnh ch iến lược cụ the, riêng biệt đc phát

triển trí năng vừa lưu ý đến mối quan hệ thế chân vại giữa trí-tâm -tài, trong đó đặc biệt là nguyên tắc không thể tách rời giữa tri năng và tâm năng (trong khi phân biệt giữa lý trí

và xúc cảm là điều phải làm đối với người trường thành) Bất cứ sự thiên lệch trong quan niệm về tầm quan trọng của một trong các yếu tố này sẽ dẫn đến những kết cục tai hại, cho bản thân, gia đình và xã hội Voltaire đã từng lo ngại

ai trong chúng ta cũng m uốn thông minh hơn nữa Đôi khi thực tế không diễn đúng m ong ước chính đáng đó nhưng

nỗ lực đê thông m inh hơn là điều phải công nhận và phải được nuôi dưỡng khích lệ Sức hút của tri tuệ chính ờ sức

m ạnh bùng nổ của nó

Một khi bạn thông minh đủ, những chiến tích trong cuộc sống sẽ là những người thân yêu trong gia đình của chính bạn Mỗi người đều có thể tự hào m ình thông minh

C húng ta vẫn luôn có thể thành công hơn M ột lần nữa, đây chính là xác tín của V-3T và cũng là niềm tin m ạnh mẽ của các thiên tài hay chuyên gia hàng đầu thế giới trong tất cả các lĩnh vực Sở hữu trí tuệ chính là tài sản vô giá và sức

m ạnh vô biên để bạn có thể ghi tên mình vào sổ vàng của bất cứ kỷ lục nào bạn m uốn lập Neu bạn còn nghi ngờ trí tuệ của m ình, sẽ không ai tin vào trí thông minh của bạn

và bạn đã tự biến m ình thành kẻ thua cuộc ngay trước khi tham dự cuộc chơi

N hư đã trình bày ở trên, việc đo lường trí thông minh

là điều khó và phản ánh không chính xác hay phiến diện

về khả năng lẫn tiềm năng của cá nhân Chúng ta đều thay

đổi Trí thông minh cũng thay đổi Việc không ngừng nỗ lực tăng cuờng trí tuệ là nên làm, dù bạn ở bất cứ lứa tuổi nào hay cương vị gì Kè thù số một của tri tuệ chính là sự

tự mãn Kè thù số hai của trí thông minh là quan niệm sai lầm ràng trí tuệ m ang tính di truyền Nếu cha hay mẹ bạn

là thiên tài toán học, đừng đinh ninh rằng bạn cũng là một thiên tài Với quan niệm đó, bạn sẽ thấy không cần thiết phải tiến thêm một bước nào nữa trong đoạn đường phát triển tri năng vì bạn đã là đinh cao của trí tuệ rồi Bạn là chúa tể của các bậc thông thái Hãy thoát khỏi chiếc hộp nguy hại đó

Cách duy nhất để làm điều đó là trở nên thông minh hơn Nghĩa là bạn chứng tỏ rằng mình có những phẩm chất như óc hiếu kỳ, sự linh hoạt, tính lô-gích, tính khoa học Bằng cách nào ư? Hãy tạo công việc cho các tế bào thần kinh trong não của bạn Kéo dài tuổi thọ cho 90 phần trăm

số tế bào thần kinh còn lại Nuôi dưỡng não hợp lý trong

m ột thân thể tráng kiện Chăm chút các tế bào thần kinh Phát triển tư duy một cách chiến lược chú trọng đến các kỹ năng tư duy cao cấp Tối ưu hóa cách nhận thức Xây dựng

hệ thống kiến thức có mục đích Thành thạo với các nhóm

kỹ nãng thiết thực Nàng cao trình độ chuyên môn Danh sách có thể dài vô tận nhưng hãy nhớ rằng cuộc đời bạn là

có hạn Hãy sống khôn ngoan bằng cách phát triển trí tuệ một cách chiến lược Bạn có thể tiến hành các bước luyện trí ở phần tâm lược hay thuật luyện trí được trình bày trong chương này

Chiến tược phát triền con người 141

T ư duy

Nhiều người nghĩ kiw sinh ra họ đã biết cách tư duy Điều này rất không đúng Trẻ sơ sinh có thể có suy nghĩ nhưng biết cách điều khiển suy nghĩ theo hướng nào đó thì cần đến kỹ năng tư duy Bạn không tư duy, bạn vẫn có thể tồn tại N hưng để sống khỏe, m ạnh, và thành đạt, bạn phải học cách điều khiển suy nghĩ Điều kiện tiên quyết để rèn luyện tư duy chính là việc sở hữu một bộ não bình thường đầy đủ “ô-xy” nhờ vào lối sổng lành m ạnh và đầy đủ Bạn không thể phát triển tư duy cùng một cơ thể èo uột v ẻ đẹp của trí tuệ phàn ánh qua khả năng và phương pháp tư duy.Khi nào có được tư duy tốt? Đó là câu hòi m ang tính lịch sử và được các nhà khoa học cũng như triết học từ thời

A ristotle đặt ra và tìm câu trả lời Do vậy, có không ít các loại tư duy được đưa ra và trở nên hữu dụng nhờ vào tính ứng dụng cao của nó trong thực tiễn hoạt động Có thể kể

ra những loại tư duy như tư duy lô-gích, độc lập, sáng tạo, bằng hình ảnh, hệ thống, chiến lược, v.v Người biết tư duy không nhất thiết phải thành thạo tất cả những kiểu tư duy này

T uy nhiên, c à n g s ả hữu nhiều hạn càn g tiết k iệm đ ư ợ c

thời gian và công sức để đạt được mục đích và sống thành công Bạn sẽ thấy khó khăn khi muốn hiểu bức tranh toàn diện m ột vấn đề phức tạp nào đó nếu không biết tư duy hệ thống Khả năng nhận thức và ra quyết định nhanh chóng chứng tỏ phẩm chất hay năng lực tư duy Hãy hình dung tình huống bạn sắp phải chèo đò qua sông N ếu bạn không biết cách chèo, bạn sẽ m ất rất nhiều thời gian và tốn sức để

đến được bờ bên kia Tương tự, nếu thiếu kĩ năng tư duy thì bạn không thể nào diễn tốt khi cơ hội đến (Dewey, Norris, Stanovich).

M ột trong những cách tốt nhất giúp bạn đánh giá khả năng tư duy là dựa vào mô hình phân loại các kỹ năng tư duy của Bloom Bloom phân loại các kỹ năng tư duy thành sáu nhóm bao gồm (1) tri thức, (2) hiểu biết, (3) áp dụng, (4) phân tích, (5) tổng hợp và (6) đánh giá Sáu nhóm này được phân thành hai cấp độ tư duy sơ cấp (tri thức, hiểu biết, áp dụng) và tư duy cao cấp (phân tích, tổng hợp, đánh giá) Dĩ nhiên, có nhiều loại tư duy hơn như tư duy lô-gích,

tư duy sáng tạo, tư duy giải quyết vấn đề

Bảng phân loại kỹ năng tư duy của Bloom

(Đăng lại với sự cho phép của tác giả)

chiến lược phát triên con người 143

Nhận thức

Q uá trình tiếp nhận và xử lý thông tin, chủ yếu qua thị giác, đã từ lâu được nhìn nhận là yếu tố quan trọng hàng đầu trong việc phát triển trí tuệ Quan niệm “cặp m ắt là chiếc m áy ảnh chụp lại chính xác 100 phần trăm những gì nhìn thấy và lưu lại hình ảnh đó trong não để xử lý đã bị truất ngôi từ lâu T hay vào đó, nhận thức m ang tính chủ quan N ghĩa là, tôi chỉ nhận thức những gì tôi muốn Có sự chọn lọc diễn ra trong quá trình nhận thức Khả năng nhận thức có thể thay đổi qua học hỏi và kinh nghiệm Theo các nhà tâm lý học lứa tuổi như Piaget hay Vygotsky, trình độ nhận thức thay đồi cả về lượng và chất tương ứng với các lứa tuổi khác nhau

M ặc dù m ang tính chủ quan, nhim g nhận thức là hoạt động của não bộ N ói chính xác, hệ thần kinh trung ương

sẽ chi phối và điều khiển quá trình nhận thức Chính vì vậy, khi nói đến nhận thức, không thể không nói đến các quy tắc trong lý thuyết Gestalt Lý thuyết này phản ánh cách làm việc của não bộ N guyên tắc thứ nhất và quan trọng nhất chính là kinh nghiệm nhận thức phải m ang tính tổng thể bởi vì não bộ luôn xem các thông tin riêng rè như một

phân củ a hệ th ô n g c ó quan hộ chặt ch ẽ vớ i nhau N iể m tin

nền tảng của lý thuyết Gestalt là cải tổng thể khác và lớn

hom tổng các ph ầ n từ cộng lại Nói đơn giản, nhờ vào các

nguyên tắc (hay quy luật của việc tổ chức nhận thức, theo như các nhà tâm lý học Gestalt gọi) mà chúng ta biết được mối quan hệ giữa các phần tử trong một tập hợp và cách chúng tác động lẫn nhau Khi bạn quan sát m ột vật nào đó, các thông tin bên ngoài như hình dạng, kích thước, v.v sẽ

được thu thập và xử lý Giữa hai hoạt động đó sẽ diễn ra quá trình sẳp xếp có phản hồi của não bộ Hai người cùng xem một bức tranh nhưng có thể cho ra kết quả nhận thức rất khác nhau Hai người cùng học m ột bài học nhưng kiến thức thu hoạch dị biệt Hai thiên tài trong m ột lĩnh vực vẫn

có thể nhận thức không giống nhau hay trái ngược nhau

Đó chính là điều thú vị nhất của não bộ đã góp phần vào tính đặc trưng của cá thể Chúng ta sẽ không đi sâu tìm hiểu từng quy luật cụ thể ở đây

ứ n g dụng rộng rãi của lý thuyết Gestalt đã chứng tỏ

ưu thế của nó và giúp chúng ta nâng cao nhận thức nham phát triển tư duy và tài năng Hơn nữa, việc nhìn nhận mọi thứ có quan hệ với mọi thứ khác và cái tổng thể luôn lớn hơn các phần từ cộng lại giúp chúng ta sổng sâu sắc hơn Thật ra, nó rất gần với thế giới quan và nhân sinh quan

Đ ông phương Đặc biệt trong thế giới kết nối cao của thời hiện đại, sự đồng tồn tại và chấp nhận sự khác biệt trên rất nhiều phương diện từ văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo, lai lịch, chủng tộc, ngôn ngữ, quan điểm , khiến mọi người cảm thấy có ý thức vươn lên đóng góp vào cái tổng thể tốt đẹp và cao quỷ hơn

Khả năng nhận thức tốt thể hiện ở sự nhạy bén trong chọn lọc và tổ chức thông tin đầu vào, tinh tế hom trong hoạt động xử lý và giải quyết các vấn đề, quan sát nhanh nhạy các tình huống mới cũng như quen thuộc, có khả năng nắm bắt vấn đề nhanh chóng với độ chính xác cao, nhìn nhận vấn đề toàn diện m à không bỏ qua những chi tiết có ý nghĩa quan trọng Người nhận thức tốt luôn biết điều khiển

chiến lược phái triển con người 145

trí tưởng tượng theo hướ ng mình m uốn và linh hoạt trong cách xừ lý thông tin và các vấn đề Nếu thiếu khả năng nhận thức khoa học và chuyên nghiệp, sai lầm và kém hiệu quả chính là những điều có thể xảy ra

Trong hoạt động nhận thức, quá trình xử lý thông tin đóng vai trò then chốt C ơ bản chúng ta dùng hai cách xừ

lý Cách thứ nhất là từ dưới lên, nghĩa là bạn bắt đầu xử lý các thông tin riêng rẽ, nhỏ, cụ thể của tình huống bạn đang quan sát để tạo ra các khối thông tin hay bối cảnh lớn hơn Cách xừ lý thứ hai là từ trên xuống Theo cách này, bạn bắt đầu với những tập hợp thông tin lớn hơn, bao quát nhiều phần từ để nhận ra những phần n ỉ nhỏ và đơn lẻ Với cách thứ hai, các “mô hình” đã có sẵn trong bộ nhớ dài hạn sẽ giúp bạn xác định cái cụ thể Một đòi hỏi của cách xử lý thứ hai là bạn phải xây dựng và không ngừng nâng cấp nhũng

“m ô hỉnh” trong bộ nhớ để tránh sai lầm trong nhận thức

M ột hoạt động khác quan trọng không kém khiến chúng ta nhận thức khác nhau là sự chú ý Chúng ta bị thu hút bởi nhiều thứ khác nhau Sự chú ý đến các chi tiết khác nhau cùa sự vật mà bạn và tôi đang quan sát là điều đương nhiên vì chúng ta vốn khác nhau ờ rất nhiều phương diện, bao gồm cá học vấn và kinh nghiệm sống Sự chú ý đề cập đán quá trình nhận thức những thông tin cụ thể nào đó

“ Bạn là ai” quyết định “những gì bạn thấy.” Những gì bạn thấy sẽ phụ thuộc vào những gì bạn đã “thấy” tò trước đến nay N eu bạn lớn lên tại Việt Nam , bạn biết rằng màu trắng tượng trưng cho sự tang tóc Do vậy, khi bạn bắt gặp

m àu trang, hình ảnh đến với bạn đầu tiên không phải là

m àu trắng mà chính là m àu tang Tuy nhiên, bối cảnh hay ngữ cảnh cũng quyết định những gì bạn nhận thức Nói ngắn gọn, hoạt động nhận thức vừa m ang tính cá thể vừa có tính mục đích Và bạn luôn luôn có thể nâng cao hay thay đổi cách bạn nhận thức.

Kiến thức

Cuộc sống của chúng ta phụ thuộc rất nhiều vào kiến

thức Khái niệm kiến thức từ lâu đã là chủ đề bàn cãi cùa

vô số những nhà hiền triết và khoa học gia Nội dung kiến thức là câu hỏi được thảo luận kỹ lưỡng nhất nhưng câu trả lời vẫn mang tính cung ứng-cầu đáp N gay tại m ột quốc gia nhưng ý kiến về nội dung cũng có sự khác biệt không nhò Tuy không thống nhất về nội dung cụ thể của kiến thức, nhưng mỗi thời đại văn minh, con người đã hệ thống hóa

m ột số loại tri thức để áp dụng giáo dục con người trong môi trường học đường vì lợi ích chung của xã hội Cũng có

sự giao lưu giữa các nền văn hóa về các hệ thống kiến thức Tốc độ của cuộc giao lưu này gần đây đã được đẩy mạnh nhờ vào những thành tựu công nghệ và viễn thông

Nhiều người phân định giữa kiến thức và tri thức M ột

sổ cho rằng tri thức m ang tính khách quan trong khi kiến thức m ang tính chủ quan Nói cách khác, mọi người có thể tiếp cận nguồn tri thức giống hay tương tự nhau nhưng kết quả kiến thức thì khác nhau Lập luận này đồng tình với niềm tin rằng chính não bộ con người đã tạo nên sự khác biệt Ý thức quyết định vật chất Nhưng cũng có một

số ít người phản biện rằng chính tri thức hình thành nên kiến thức chúng ta Đó chính là sức m ạnh của tri thức Sức

chiến lược phái triên con người 147

m ạnh cải biến của nó có thề làm thay đổi nhận thức và cách tiếp thu kiến thức Đó cũng là một trong những tâm niệm của nhiều học viện giáo dục Theo họ, giáo dục chính quy nhắm vào thay đồi nhận thức con người cũng như cách hành động của họ trong cuộc sống N hững người có kiến thức có thể truyền đạt cho người khác để thay đổi nhận thức của họ Q uan niệm này thể hiện trong các mô hình giáo dục trọng nội dung chứ không trọng phương pháp giảng dạy Tri thức là m ục đích đến Tri thức được xem như một thứ bất biến và được dạy từ năm này sang năm khác, thế hệ này sang thế hệ khác Việc cập nhật kiến thức mới diễn ra chậm chạp vì bản thân người truyền đạt không làm mới kiến thức thường xuyên

Bên cạnh giáo dục chính quy, tri thức còn được truyền đạt và học hỏi qua kinh nghiệm bản thân và quá trình tự nghiên cứu sau khi thụ hường những điều căn bản trong học thuật K inh nghiệm sống không chì cung cấp cho chúng ta những kiến thức bổ ích m à còn giúp chúng ta gọt giũa khối tri thức đã được chứng m inh là chân lý N hưng kiến thức khác với kinh nghiệm Kinh nghiệm hữu ích nhưng đừng phụ thuộc vào kinh nghiệm Kinh nghiệm có thể sai lầm

N hiều điều nghe có vẻ hợp lý nhưng chưa chắc là chân lý

N gay cả chân lý cũng chưa chắc là chân lý duy nhất Chân

lý có khi vẫn bị phủ nhận và được thay thế bời m ột chân

lý khác Đó là bản chất của tò chân lý m à các khoa học gia

m uốn nói đến Rất nhiều lý thuyết hay tư tường vĩ đại và được m ột thời công nhận là chân lý nhưng sau đó đã không còn là chân lý nữa N goài kinh nghiệm , bạn có thể xây dựng hệ thống kiến thức cùa mình qua quá trình tự nghiên

cứu ĐÓ đôi khi là con đường nhanh nhất để dẫn đến tri thức bạn muốn và sáng tạo thêm tri thức mới Tuy nhiên, bạn phải học cách lựa chọn phương pháp nghiên cứu.Tri thức không thuộc riêng ai nhưng vấn đề là tri thức

có thể sai lầm Một trong những lý do của tri thức sai lầm chính vì nó được tạo ra bời con người mà con người dù có thông tuệ đến đâu cũng mắc sai lầm Không ai hoàn hảo cả, đặc biệt trong lĩnh vực tri thức và nhận thức thực tại Nhưng nhớ rằng cũng chính sai lầm khiến chúng ta điều chình vốn tri thức tốt hom và nhờ đó có thể hoàn chỉnh hệ thống kiến

thức mình mong muốn xây dựng Có sự khác biệt giữa tích

lũy tri thức và xây dựng kiến thức Bạn không thể nhồi nhét

cả thư viện tri thức khổng lồ của thế giới vào đầu và hy vọng sẽ có đủ kiến thức để thành công Nếu làm như vậy, tri

thức trờ nên quá nặng chứ không mạnh Do đó, kiến thức

gắn liền với sự lựa chọn của cá nhân Người khôn ngoan cân đối khối tri thức và giấc mơ Ké khờ quá chú trọng đến sức mạnh của tri thức và quên mất vẻ đẹp cùa thành công

trong cuộc sống Khái niệm trí thông minh thành công của

Sternberg chứng tỏ giá trị của nó ở đây C húng ta sẽ phải vạch ra chiến lược trong quá trình xây dựng hệ thống kiến thức của cá nhân Hệ thống kiến thức thành công gắn liền với mục đích cụ thể Học phải đi đôi với hành là thế Nếu không dùng được, sức mạnh của kiến thức ở đâu?

Kỹ năng

Kỹ năng, theo định nghĩa, là khả năng ứng dụng tri thức khoa học vào cuộc sống Kỹ năng không tự có mà phải qua học hỏi và rèn luyện Kỹ năng liên hệ m ật thiết với

Chtén lược phát trién con người 149

kiên thức nhưng không phải là kiến thức Kiến thức và kỹ năng đều là kết quả và mục đích hướng đến của quá trình tiếp nhận tri thức Neu kiến thức là kết quả của quá trình xây dựng tri thức có mục đích, thì kĩ năng là quá trình rèn luyện khả năng ứng dụng tri thức đó Mức độ thành thạo

m ột hay m ột nhóm kỹ năng phụ thuộc vào nhiều yếu tố như đối tượng tri thức, tình huống thực tiễn, thời gian đầu

tư và ngay cả trí tuệ cũng như tài năng của mồi người Đối với từng kỹ năng cụ thể, một người khó có thể hoàn thiện

kỹ năng C hẳng hạn, khi bạn học kỹ năng giao tiếp, bạn sẽ biết được các quy tắc trong giao tiếp, phương tiện giao tiếp, tình huống giao tiếp Bạn có thể áp dụng những tri thức này khi biến chủng thành kiến thức Bạn đạt kỹ năng này khi bạn có thể ít nhất dùng nó trong các tình huống giao tiếp

cụ thê hay mô phỏng N hưng lưu ý rằng kỳ năng giao tiếp

và tài giao tiếp là hai chuyện khác nhau M ột mặt, nó phản ánh sự khác biệt về mức độ thành thạo Mặt khác, nó thể hiện tài năng của mỗi người và chương Tài lược sẽ giúp bạn phân biệt rõ hơn hai khái niệm này

Có nhiều loại kỹ năng Nói chung, có thể chia ra làm hai loại căn bản: kỹ năng chung (yêu cầu đa số mọi người

trường thành đ cu phải có ) như tư duy, giuo ticp bằng lời và

phi lời nói, vân vân và kỷ năng chuyên ngành (các nhóm kỹ năng đặc thù của từng ngành cụ thể) như kỹ năng thương lượng, kỹ năng thuyết trình, kỹ năng nghiên cứu, v.v Có nhiều cách khác nhau để phân loại các kỹ năng Có thể chia thành kỹ năng cứng và mềm M ô hình V-3T chia ra ba nhóm kỹ năng: tư duy (cognitive), chuyên nghiệp (profes­sional) và chiến lược (strategic) Kỹ năng trong cả ba nhóm

CÓ thể được thêm vào Ở đây, chúng ta chỉ đề cập những

kỹ năng chính yếu của từng nhóm Nhóm kỹ năng tư duy bao gồm tập trung, thu thập, ghi nhớ, sắp xếp, phân tích, sáng tạo, tích hợp, và đánh giá Các kỹ năng tư duy thể hiện hoạt động tự nhiên của não bộ Hệ thần kinh trung ương điều khiển và giúp con người ngày càng nâng cao những

kỹ năng này Con người bình thường với não bộ phát triển bình thường (không khuyết tật) có khả năng tập trung trong

m ột khoảng thời gian tương đương nhau Sự chú ý là một phần cần thiết trong hoạt động nhận thức như đã trinh bày

ở trên N ếu bạn có kỹ năng tập trung tốt, bạn sẽ biết cách điều khiển sự chú ý khi quan sát để quá trình nhận thức diễn ra theo hướng mục đích mà bạn muốn

N hóm kỹnăng chuyên nghiệp và kỹ năng chiến lược

có mối quan hệ khắng khít nhau nhưng không đồng nhất xét

về phương diện cấp độ và mục đích Sự phân biệt này cũng quan trọng như sự khác biệt giữa thuật lãnh đạo và thuật quản lý Mới nhìn có người sẽ cho là chúng giống nhau hay

có thể nằm chung trong cùng một danh mục Nhưng không,

có sự khác biệt về cả cấp độ và mục đích trong hai nhóm

kỹ năng này

N ếu kỹ năng chuyên nghiệp là bắt buộc cho những cá nhân nào đến từ các môi trường giáo dục chuyên nghiệp như cao đẳng hay đại học, v.v , thì nhóm kỹ năng chiến lược là sự kết hợp có chủ đích các kỹ năng chuyên nghiệp

và kỹ năng tư duy của chủ thể sở hữu kỹ năng này Bạn

có thể học được kỹ năng trình bày hay thuyết trình (thuộc nhóm kỹ năng chuyên nghiệp) qua một khóa học hay một

chiến tược phát Iriên con người 151

cuốn sách hướng dẫn kỳ năng này nhưng rất khó để bạn học được cách ra quyết định (thuộc nhóm kỹ năng chiến lược) phù hợp cho mỗi tình huống trong cuộc sống chi cần thông qua một khóa học hay đọc m ột cuốn sách Lý do là

để sở hữu kỹ năng quyết định, bạn cần cả tri thức và cách thức của quá trình ra quyết định cùng khà năng tư duy sáng tạo sau quá trình đào luyện của cá nhân bạn Neu thiếu một trong hai điều trên, bạn sẽ khó có được một quyết định thành công

“trình độ chuyên m ôn.” Hệ thống giáo dục của chúng ta đã được phân ngành khá chi tiết, dựa trên kinh nghiệm nhập khẩu từ các nước phương Tây tiên tiến, v ấ n đề “chuyên

m ôn,” tuy chi dừng lại ờ “tri thức chuyên m ôn” đã phản ánh được “trình độ” nhận thức khoa học và giáo dục của chúng ta Khi quá chú trọng nội dung và việc truyền đạt nội dung theo kiểu “tiêm chích” trực tiếp từ trên (chuyên gia giáo dục) xuống (người học), những khía cạnh khác của giáo dục sẽ trờ thành thứ yếu, và tệ hơn có thể bị “thả nổi.”

D ĩ nhiên, đây không phải là vấn đề riêng của m ột quốc gia

N hiều nước khác vần chưa nhận ra sự khác biệt giữa trinh

độ chuyên môn và nội dung chuyên môn

Tri thức là m ột thế giới với những cánh cửa rộng mở Nếu bạn không tìm được đường vào hay nhìn thấy cánh cửa đóng trước mắt bạn, hãy tin rằng vẫn có m ột cánh cửa nào đó vẫn còn m ờ và con đường dẫn đến nó vẫn tồn tại đâu đó Có được nội dung nhưng không tạo được cơ chế và quy trình để đo lường kết quả xây dựng kiến thức thì không thể bàn đến vấn đề “trình độ chuyên m ôn” hay học thức

Chiến lược phát triển con người 153

Hiện tượng phô biến nhiều sinh viên tốt nghiệp một ngành cụ thể nhung không lý giải được câu hỏi “chuyên

m ôn” trong phạm trù của ngành đó đã được cảnh báo từ lâu N hiều sinh viên tốt nghiệp cùng ngành đưa ra câu trả lời rập khuôn như nhau cứ như thể vừa mới ra khỏi chiếc máy

in giấy hàng loạt Có người chẳng biết sự khác biệt giữa tri thức và kiến thức; cứ ngỡ mình là chiếc bình rồng tuếch trước khi vào trường và “no đầy” sau khi rời trường, c ầ m

m ành bằng trong tay là tự nhiên có “trình độ chuyên m ôn.”

K hông biết bao nhiêu người ngộ nhận trình độ chuyên môn với kết quả học lực được in trên tấm bằng Nếu bạn đạt loại giỏi về học lực, nghĩa là bạn có trình độ chuyên môn cao

K hông ít nhà tuyển dụng hay lãnh đạo vẫn xem đây là một tiêu chuẩn quan trọng để đánh giá trình độ chuyên môn của mỗi người

Sự khác biệt lớn nhất giữa trình độ chuyên m ôn và tri thức chuyên ngành chính nằm ờ đặc điểm tư duy Chúng ta không thể phủ nhận sự cần thiết của tri thức chuyên ngành

vì nó là m ột phần tất yếu của trình độ chuyên môn v ấ n

đề là chúng ta không thể chỉ dựa vào hay dừng lại ờ tri thức chuyên ngành Trình độ chuyên môn phản ánh cách

tư duy đặc trưng VC the g iớ i xu n g quanh.47 N g ư ờ i c ó trình

độ chuyên m ôn là chuyên gia của lĩnh vực cụ thể nào đó Chuyên gia không nhất thiết phải là m ột nhà khoa học thực thụ N hà khoa học quan sát thế giới, thu thập bằng chứng, phân loại dữ liệu, định nghĩa khái niệm , hệ thống hóa, lý thuyết hóa các ý tưởng để tìm đến bản chất của sự vật hiện tượng đang nghiên cứu, v.v Chuyên gia hay người có trình độ chuyên m ôn biết cách suy nghĩ khoa học và ứng

dụng khoa học vào thực tiễn để nâng cao trình độ chuyên

m ôn của bản thân Rõ ràng, trình độ chuyên môn không phải là số lượng tri thức chuyên m ôn bạn tiếp cận được qua các loại hình giáo dục và đào tạo

Bạn có chuyên môn lịch sử không đồng nghĩa với việc bạn là chuyên gia sử học và càng không thể là nhà sử học

N eu bạn chi nhắm vào các sự kiện lịch sử, biết thời gian và địa điểm, nêu tên được các nhân vật lịch sử, và những tri thức tương tự, mà không hiểu bản chất của môn học lịch

sử, mục đích của người viết sử, ý nghĩa của sự kiện trong bối cảnh liên quan rộng lớn hơn, không đặt câu hỏi về quan điểm người viết sử là gì, không đánh giá được tính chân lý của các sự kiện, thì bạn cần xem lại “trình độ chuyên m ôn”

vì đó không phải là “chuyên ngành” lịch sử đã được các nhà khoa học và chuyên gia quan niệm

M ột trong những hệ quả của giáo dục là thay đổi tư duy Bạn đừng mong sự thay đổi không gõ cửa ngôi nhà trí tuệ và nhân cách của bạn Neu bạn đã tích trữ một khối lượng tri thức chuyên môn khổng lồ m à chưa hình thành trình độ chuyên môn, cách suy nghĩ của bạn vẫn chưa có

gì thay đổi, nghĩa là nó vẫn chưa thấy được sự nối kết cần thiết giữa các tầng, lớp thòng tin và hoạt động tư duy cao cấp Thiếu điều đó đồng nghĩa với việc “chưa được giáo dục.”

Thuật luyện trí (Trí lược)

Sự hiểu biết không đồng nghĩa với thành công Đẻ thành công, sự hiểu biết chỉ là một điều kiện quan trọng

Đ iều quan trọng không kém khác chính là phương cách

để đạt đến m ục đích M ục đích đạt trí là đinh núi cao nhất

m à bất kỳ ai cũng m uốn chinh phục Đó là một quá trinh không chi cần đến trí tuệ hay kiến thức để đen đích Việc ý thức được tầm quan trọng của trí năng chỉ là bước khởi đầu trong cuộc chơi M ô hình V-3T giúp bạn hiểu rõ các khía cạnh của việc phát triển trí năng và giờ đây, chúng ta cùng xem xét những chiến lược cụ thể để thành công hơn trong công cuộc luyện trí cho đạt Lưu ỷ rằng, các chiến lược hay lời khuyên theo sau sẽ được bạn tối ưu hóa một cách chiến lược để phục vụ tốt nhất những mục đích trong cuộc sống cùa bản thân

Q uy trình luyện trí

1 Hiểu rõ bộ não và tiềm năng của nó: Hãy bắt đầu

v á i hộ não và hệ thân kinh tn in g ưcmg Tin răng tiềm

năng của nó là vô tận và bạn có thể điều khiển nó làm việc theo hướng bạn m uốn Bạn là người dẫn dắt; bạn phải hiểu rõ “người bạn đang dẫn dắt.” Neu hiểu sai cách thức hoạt động và chức năng của não bộ, bạn sẽ không thể phát huy vai trò siêu lớn của nó cũng như biến nó từ sức m ạnh thành “sức nặng” ngăn cản những bước tiến của cuộc đời bạn

2 H oàn thành bài trắc nghiệm trí năng: M ục tiêu của

bài trắc nghiệm trí nãng là giúp bạn có ý niệm chung chung về “hiện trạng” bức tranh tri năng của bạn cũng như đánh giá sơ bộ kết quả của chiến lược phát triển trí năng của bạn từ trước tới nay để xem chúng đã thực sự

“khơi dậy” tiềm năng khổng lồ của não bộ hay chưa

H oàn thành bài trắc nghiệm sẽ chuẩn bị tâm thế đề bạn bước vào một giai đoạn khác và cao hom trong quá trình phát triển trí năng Bạn có thể tự thêm vào những câu hỏi khác ưong bài trắc nghiệm để phản ánh đúng nhất bức tranh trí năng của bản thân

3 Định ra con số chính xác mục đích muốn thực hiện:

C uộc sống thành công đòi hỏi bạn phải xác định một

số lượng hữu hạn m ục đích m uốn đạt đến Khi mục đích không rõ ràng, chiến lược không giúp ích gì Do vậy, bạn cần xác định và ghi ra những m ục đích bạn

m uốn đạt trong phần đời còn lại Chẳng có chuyện gì

là quá m uộn nếu bạn thực sự bắt đầu ngay bây giờ

H ãy lưu ý sự khác biệt giữa m ục đích và m ục tiêu

C húng khác biệt ở cả phạm vi và thời hạn Nếu mục đích có phạm vi rộng và mang tính lâu dài thì m ục tiêu nhỏ hom và đòi hỏi ít thời gian thực hiện hom Nấu có nhiều m ục tiêu, hãy nhóm chúng lại và đặt dưới một

m ục đích lớn hơn N eu có nhiều m ục đích, hãy xếp thứ

tự ưu tiên và thực hiện từ trên xuống Hãy đề ra những

m ục đích khả thi nhưng không quên rằng bạn luôn là người hiện thực hóa các giấc mơ, cho dù chúng có vẻ vượt quá khả năng hiện tại