Chu de ca dao than than lớp 7

Những đặc điểm lịch sử, xã hội, văn hóa: + Thế kỉ XVII – XVIII là thời kì đất nước diễn ra các cuộc chiến tranh giữa các tập đoàn phong kiến Mạc – Trịnh, Trịnh – Nguyễn, xã hội rối ren,

Chủ đề: CA DAO THAN THÂN

Số tiết: 1 tiết

I Mục tiêu cần đạt

1 Kiến thức

- Nhận diện đặc trưng thể loại ca dao

- Nhận diện ca dao than thân theo công thức ngôn từ mở đầu “thân em”

- Phân tích đặc sắc nội dung, nghệ thuật của ca dao

2 Kỹ năng

- Kĩ năng đọc diễn cảm, đọc nghệ thuật ca dao

- So sánh giữa văn học dân gian và văn học viết để thấy được vai trò nền tảng của văn học dân gian đối với văn học các giai đoạn sau

3 Thái độ

- Trân trọng, yêu thương và đồng cảm với số phận của những con người nhỏ bé trong xã hội cũ

- Lên án, tố cáo, phê phán chế độ xã hội cũ đã chà đạp lên số phận con người đặc biệt thân phận người phụ nữ

4 Năng lực

- Năng lực cảm thụ

- Năng lực tự chủ và tự học

- Năng lực giao tiếp và hợp tác

- Năng lực ngôn ngữ

- Năng lực sáng tạo - Năng lực thẩm mỹ

II Bảng mô tả các năng lực cần phát triển

Nhận biết Thông hiểu Vận dụng thấp Vận dụng cao

- Trình bày kiến

thức về thể loại:

Khái niệm, đặc

điểm,

- Nhận diện: đề

tài, thể thơ, chủ

thể trữ tình

- Liệt kê các hình

ảnh, biện pháp

nghệ thuật

- Cắt nghĩa được hình ảnh

- Lí giải thế giới hình tượng

- Giải thích ý nghĩa, tác dụng của các biện pháp nghệ thuật

- Hiểu được nội dung phản ánh

- Lí giải tâm trạng, tình cảm của nhân vật trữ tình

- Sưu tầm những bài ca dao cùng chủ đề, các dị bản

- Đọc sáng tạo văn bản

- Phân tích, cảm nhận tâm trạng của nhân vật trữ tình theo đặc trưng thể loại

- Phân tích được các văn bản cùng chủ đề

- Bình luận, đánh giá được những ý kiến, nhận định về

ca dao

- Khái quát hóa đời sống tình cảm, phẩm chất tốt đẹp của nhân dân ta

- Rút ra được những giá trị sống

- Vận dụng kiến thức về thể thơ để sáng tác

IV Câu hỏi và bài tập kiểm tra đánh giá theo chủ đề

Nhận biết Thông hiểu Vận dụng thấp Vận dụng cao

- Ca dao là gì?

Ca dao được

chia làm mấy

loại? Nêu đặc

điểm của ca

- Em hiểu như thế nào về hình ảnh “củ ấu gai” (bài 1),

“tấm lụa đào”

- Thông qua hai bài ca dao, anh/chị có cảm nhận gì về tâm trạng của nhân vật

-Anh/ chị hãy phân tích tâm trạng của nhân vật trữ tình trong hai bài ca dao?

- Thân phận của người

- Theo em, ca

dao thường viết

về những đề tài

nào?

- Liệt kê các

hình ảnh được

sử dụng trong

hai bài ca dao

- Bài ca dao đã

sử dụng những

biện pháp nghệ

thuật nào?

(bài 2)?

- Những hình ảnh ấy trong 2 bài ca dao gợi cho em suy nghĩ gì?

- Những biện pháp nghệ thuật ấy có tác dụng gì?

- Thông qua hai bài ca dao trên, tác giả dân gian muốn nói điều gì?

trữ tình?

- Khái quát lại những đặc sắc về mặt nghệ thuật của tác phẩm?

- Anh/chị biết thêm những bài ca dao nào cùng chủ

đề than thân?

- Hãy thể hiện bài

ca dao bằng những hình thức khác nhau?

phụ nữ trong xã hội cũ qua một số bài ca dao than thân

- “Ca dao là cây đàn muôn điệu của đời sống tâm hồn quần chúng nhân dân”, anh/chị hiểu như thế nào về nhận định trên?

- Thông qua hai bài ca dao trên, anh/chị có cảm nhận như thế nào về tình cảm của nhân dân ta với

vẻ đẹp và phẩm chất của người phụ nữ?

- Từ những bài ca dao than thân, hãy phát biểu

ý kiến của anh/chị về phẩm chất của người phụ nữ trong thời đại mới?

- Theo anh/chị, có phải chỉ người phụ nữ trong

xã hội ngày xưa phụ thuộc mới khổ không? Chúng ta cần làm gì để cuộc sống của mình tốt đẹp?

- Anh/ chị hãy vận dụng kiến thức về thể thơ để sáng tác thơ lục bát

V Tiến trình dạy học

Hoạt động của giáo viên Hoạt động của Nội dung cần đạt

học sinh Hoạt động 1: Khởi động tạo

tâm thế tiếp nhận

-Gv hỏi: Trong chương trình

THCS các em đã được học

một số bài ca dao, em hãy

đọc lại một số bài ca dao em

đã được học trong chương

trình hoặc ngoài chương trình

mà em biết và cho biết những

bài em vừa nhắc đến viết về

đề tài gì?

- Gv dẫn: Như vậy có thể

thấy, mỗi đều ghi nhớ hoặc

ấn tượng với ít nhất một bài

ca dao Ca dao đã trở thành

một phần không thể thiếu

trong đời sống tinh thần của

mỗi chúng ta Đến với bài

học ngày hôm nay ta sẽ tiếp

tục tìm hiểu sâu hơn về ca

dao, đặc biệt là ca dao than

thân

-Hs suy nghĩ, tái hiện lại kiến thức đã được học

để trả lời câu hỏi

-Hs lắng nghe, chuẩn bị tâm thế vào bài mới

-Một số bài ca dao thuộc chủ

đề yêu thương tình nghĩa (tình cảm gia đình), chủ đề than thân, chủ đề châm biếm (hài hước)

Hoạt động 2: Tìm hiểu

chung về ca dao

-Gv hỏi: Dựa vào hoạt động

trên và thông tin trong sách

giáo khoa, em hãy cho biết ca

dao là gì?

-Gv hỏi: Ca dao thường viết

về những chủ đề nào? Hãy

nêu đặc điểm của ca dao

-Hs suy nghĩ trả lời

-Hs tìm hiểu thông tin sách giáo khoa và trả lời

I.Tìm hiểu chung

- Khái niệm: Ca dao là loại hình thơ ca dân gian có vần điệu, tồn tại dưới hình thức truyền miệng, thường phổ biến theo thể thơ lục bát -Ca dao thường viết về những chủ đề như: than thân, yêu thương tình nghĩa, hài hước, châm biếm,…

-Gv mở rộng: Ca dao xuất

hiện rất sớm từ thời nguyên

thủy, dạng thô sơ của nó là

những câu câu xuất hiện

trong các nghi lễ thờ cúng,

bài ca lao động, những bài

đồng dao …

- Ca dao phát triển nở rộ nhất

vào thế kỉ XVII – XVIII

Những đặc điểm lịch sử, xã

hội, văn hóa:

+ Thế kỉ XVII – XVIII là thời

kì đất nước diễn ra các cuộc

chiến tranh giữa các tập đoàn

phong kiến (Mạc – Trịnh,

Trịnh – Nguyễn), xã hội rối

ren, chế độ phong kiến suy

tàn,…

+ Văn học Hán suy giảm,

chịu ảnh hưởng của Nho giáo

+ Chữ Nôm dần phát triển

-Hs lắng nghe

-Đặc điểm:

+ Về nội dung: Ca dao diễn tả đời sống tâm hồn, tình cảm của nhân dân trong quan hệ lứa đôi, quê hương, đất nước,

… + Về nghệ thuật: Lời thơ thường ngắn, diễn đạt theo thể lục bát hoặc lục bát biến thể, ngôn ngữ giản dị, gần gũi, giàu hình ảnh, hay sử dụng so sánh ẩn dụ và một số công thức dân gian

vào thế kỉ XIII, đến giai đoạn

này phát triển cực thịnh lấn át

cả địa vị chữ Hán

Vai trò của văn học dân

gian được nâng cao, trước

đây bị cho là “nôm na mách

qué”, chỉ là văn chương tầm

thường  Ca dao phát triển

nhất vào thời kì này nhằm

phản ánh đời sống xã hội, đời

sống tình cảm…

Hoạt động 3: Đọc hiểu bài

ca dao than thân thứ nhất.

-Gv yêu cầu 1 học sinh đọc

diễn cảm bài ca dao

- Gv hỏi: Em nhận thấy cách

mở đầu bài ca dao có gì dặc

biệt? Cách mở đầu ấy có ý

nghĩa như thế nào?

-Gv hỏi: Em hãy chỉ ra hình

ảnh được nhắc đến trong bài

ca dao Hình ảnh gợi cho em

những suy nghĩ gì?

-Gv hỏi: Câu ca dao trên đã

sử dụng biện pháp nghệ thuật

gì? Biện pháp nghệ thuật ấy

có tác dụng gì? (Cách so sánh

này cho thấy người phụ nữ đã

-Hs đọc diễn cảm

- Hs suy nghĩ và trả lời

-Hs tìm hình ảnh trong bài, suy nghĩ trả lời câu hỏi

-Hs suy nghĩ và trả lời

II Đọc hiểu văn bản

1.Bài ca dao thứ nhất

- Học sinh đọc với giọng thiết tha, đồng cảm

-Bài ca dao mở đầu bằng cụm

từ “Thân em” Cụm từ này vừa gợi đến thân phận của người phụ nữ vừa thể hiện sự khiêm nhường, nhỏ bé, yếu ớt của họ

-Hình ảnh: + “tấm lụa đào”: gợi liên tưởng đến vẻ đẹp của người phụ nữ đó là vẻ đẹp mềm mại, nhẹ nhàng, dịu dàng của ngoại hình và vẻ trong sáng thuần khiết của tâm hồn

-Trong câu ca dao, tác giả dân gian đã sử dụng biện pháp so sánh: Thân em – Tấm

tự ý thức được điều gì?)

-Gv hỏi: (Nếu như ở câu thơ

trên nói về vẻ đẹp của người

phụ nữ trong xã hội cũ, đến

câu dưới lại đề cập đến thân

phận họ) Câu thơ tiếp theo

sử dụng nghệ thuật gì? Tác

dụng của nghệ thuật ấy là gì?

-Gv hỏi: Em hiểu thế nào về

câu thơ này? Tâm trạng của

nhân vật trữ tình được thể

hiện ra sao?

-Gv: Bài ca dao đã khái quát

được thân phận của người

phụ nữ trong xã hội xưa: Có

vẻ đẹp, tuổi thanh xuân

-Hs trả lời

-Hs trả lời

lụa đào

 Nhằm khẳng định vẻ đẹp của người phụ nữ Qua cách

so sánh này, ta thấy người phụ nữ trong xã hội xưa đã tự

ý thức được vẻ đẹp, giá trị của chính mình

-Nghệ thuật ẩn dụ: câu thơ gợi đến thân phận của những

“tấm lụa đào” hay cũng chính

là thân phận của người phụ

nữ trong xã hội xưa Họ mang

cả vẻ đẹp bên ngoài và tâm hồn nhưng họ hoàn toàn không được làm chủ số phận của mình

- Ý nghĩa câu thơ:

+ Phất phơ giữa chợ: Gợi thân phận bấp bênh, lận đận, thậm chí bị coi như một thứ hàng hóa

+ Biết vào tay ai: Câu hỏi tu

từ thể hiện sự băn khoăn hoài nghi về tương lai của chính mình vì họ không hề được làm chủ thân phận mình

Tâm trạng chua xót, nỗi lo

âu phấp phỏng của người phụ

nữ cho tương lai vô định của mình khi họ không có quyền

tự quyết định số phận mình

nhưng họ không được làm

chủ chính số phận của mình

Hoạt động 4: Tìm hiểu bài

ca dao thứ hai

-Gv yêu cầu một học sinh đọc

bài ca dao

- Gv hỏi: Em nhận thấy bài ca

dao này có điểm gì giống với

bài ca dao trên?

-Gv hỏi: Trong bài ca dao,

hình ảnh nào được nhắc đến?

Hình ảnh được miêu tả như

thể nào?

-Gv hỏi: Qua biện pháp nghệ

thuật so sánh: Thân em – củ

ấu gai, và qua cách miêu tả

như trên, tác giả dân gian

muốn khẳng định điều gì?

-Gv: Bài ca dao không chỉ

dừng lại ở việc nêu lên giá trị,

vẻ đẹp bên trong của người

phụ nữ, theo em, hai câu thơ

saunói lên điều gì?

-Hs đọc diễn cảm bài ca dao

-Hs trả lời

-Hs suy nghĩ trả lời

-Hs suy nghĩ và trả lời

-Hs suy nghĩ và

lí giải

2.Tìm hiểu bài ca dao thứ hai

-Hs đọc với giọng điệu tha thiết, da diết, đồng cảm

-Cả hai bài ca dao đều bắt đầu bằng cụm từ “Thân em”, qua đó gợi đến thân phận nhỏ

bé của người phụ

-Bài ca dao nhắc đến hình ảnh “củ ấu gai”, được miêu tả một cách chân thực nhất: bên ngoài đen, bên trong trắng  Hình thức bên ngoài không bắt mắt, nhưng phẩm chất bên trong lại đẹp

-Nghệ thuật so sánh đã khẳng định được vẻ đẹp bên trong của người phụ nữ, khẳng định giá trị thuần khiết của tâm hồn họ

-“Ai ơi nếm thử mà xem”: như một lời mời gọi táo bạo, đồng thời là khát khao mãnh liệt muốn được khẳng định vẻ đẹp của mình

-“Nếm ra mới biết rằng em ngọt bùi”: Là lời khẳng định lại về vẻ đẹp bên trong của

-Theo em, tại sao người phụ

nữ xưa lại khát khao khẳng

định vẻ đẹp một cách mãnh

liệt như vậy?

-Gv hỏi: Em cảm nhận như

thế nào về tâm trạng của nhân

vật trữ tình

-Hs trả lời

người phụ nữ, một vẻ đẹp không chỉ trong sáng mà còn

“ngọt bùi”

-Họ có khát khao mãnh liệt bởi họ ý thức được vẻ đẹp bên trong của mình Nhưng mặt khác vẻ đẹp ấy lại bị lãng quên vì nó bị che lấp bởi một

vẻ bề ngoài xấu xí

-Tâm trạng nhân vật trữ ở đây vẫn là một tâm trạng chua xót, ngậm ngùi vì thân phận

bị lãng quên, vẻ đẹp bên trong không được trân trọng

Hoạt động 5: Tiến hành

tổng kết mở rộng bài học

-Gv hỏi: Em nhận thấy ở hai

bài ca dao có điểm gì chung

về mặt hình thức?

- Gv hỏi: Em hãy đọc một số

bài ca dao bắt đầu bằng cụm

từ “Thân em” mà em biết

-Hs trả lời

-Hs suy nghĩ và trả lời

3 Mở rộng

- Điểm chung của hai bài ca dao về mặt hình thức: Công thức ngôn từ mở đầu “thân em”

Đây là công thức để nhận diện các bài ca dao than thân Đối tượng được lựa chọn để

so sánh có hai loại: Một loại

là thấp bé, nhỏ nhoi không đáng được quan tâm, một loại

là những cái tốt đẹp nhưng lại không được trân trọng

-VD:

-Gv mở rộng: Ngoài việc sử

dụng công thức ngôn từ mở

đầu là “thân em”, ca dao than

thân còn sử dụng một số

công thức ngôn từ khác như:

+Anh như…em như: “anh”

thường ứng với sự vật được

coi trọng, “em” được ví với

những sự vật nhỏ nhoi Qua

đó thể hiện sự bất bình đẳng

nam nữ trong xã hội

+ Đêm đêm, chiều chiều:

khoảng thời gian gợi nỗi

buồn

-Gv hỏi: Hãy chú vào những

gì chúng ta vừa tìm hiểu ở

trên, em hãy cho biết bài ca

dao còn có những đặc sắc

nghệ thuật nào? Em hãy khái

quát lại những đặc sắc ấy

- Gv hỏi: Em nhận thấy tâm

trạng của nhân vật trữ tình

trong hai bài ca dao có những

điểm gì chung?

-Gv hỏi: Theo em, thông qua

hai bài ca dao trên, tác giả

dân gian muốn nói lên điều

-Hs suy nghĩ và trả lời

-Hs trả lời

-Hs trình bày

-Những biện pháp nghệ thuật đặc sắc: Biện pháp so sánh,

ẩn dụ Giúp cho việc thể hiện được vẻ đẹp, thân phận người phụ nữ được sinh động hơn, chân thực và giàu hình ảnh hơn

-Điểm chung trong tâm trạng nhân vật trữ tình trong hai bài: tâm trạng đau khổ, chua xót, ngậm ngùi cho thân phận của mình

-Tác giả dân gian đã khẳng định vẻ đẹp của người phụ nữ trong xã hội xưa, khái quát được thân phận đầy đau khổ của họ: không có quyền tự

gì?

- Gv hỏi: Theo em có phải

người phụ nữ trong xã hội

xưa bị phụ thuộc mới chịu

nhiều đau khổ? Chúng ta cần

làm gì để cuộc sống của mình

tốt đẹp hơn

-Gv hỏi: Như vậy, thông qua

những gì chúng ta tìm hiểu về

hai bài ca dao trên và kiến

thức đã chuẩn bị ở nhà, em

hãy khái quát một số đặc

điểm về nội dung và hình

thức phổ biến của ca dao than

thân

-Hs suy nghĩ và trả lời

-Hs trình bày một số bài ca dao đã biết hoặc

đã chuẩn bị trước

quyết định cuộc đời, vẻ đẹp

bị lãng quên,…Tác giả muốn lên án, tố cáo chế độ xã hội

cũ đã chà đạp lên số phận con người, đặc biệt là người phụ

nữ, qua đó thể hiện sự đồng cảm, yêu thương với những thân phận nhỏ bé trong xã hội

-Hs trả lời và lí giải được những quan điểm suy, nghĩ của mình

-Về nội dung: Ca dao là lời than của những người phụ nữ, những người nông dân,… những người có số phận bất hạnh Những lời than được thể hiện bằng cảm xúc, sự cảm nhận mang tính khái quát

- Về hình thức: Ca dao than thân sử dụng những công thứ ngôn từ mang tín hiệu thẩm

mĩ nhất định như: Thân em,

em như, thân em – thân anh, chiều chiều, đêm đêm,…

Hoạt động 6: Tổng kết

-Gv hỏi: Em hãy khái quát lại -Hs trình bày

1.Nội dung

-Phản ánh số phận của người

một số nét đặc sắc trong nội

dung và nghệ thuật của hai

bài ca dao trên

phụ nữ trong xã hội xưa, họ

có vẻ đẹp nhưng cuộc đời bấp bênh, bất hạnh

-Lên án, tố cáo xã hội bất công, chà đạp lên quyền sống của con người, đặc biệt là người phụ nữ

2 Nghệ thuật

-Ngôn từ giản dị, giàu hình ảnh

-Nghệ thuật so sánh, ẩn dụ

- Sử dụng một số công thức ngôn từ

Hoạt động 7: Luyện tập

- Gv chọn một trong số

những bài ca dao học sinh

vừa đọc, yêu cầu học sinh

phân tích dựa trên đặc điểm

nội dung và hình thức của ca

dao than thân

(VD: Hãy phân tích bài ca

dao:

Thân em như giếng giữa

đàng

Người thanh rửa mặt, người

phàm rửa chân)

-Gv: Em hãy đọc một số dị

bản của hai bài ca dao trên

hoặc một số bài ca dao bắt

đầu bằng công thức ngôn từ

“thân em” mà em biết

-Hs trình bày

-Hs trình bày dựa vào phần chuẩn bị trước

IV Luyện tập

-Hs biết cách vận dụng đặc điểm về nội dung và nghệ thuật của ca dao than thân để phân tích

*Vấn đề dị bản: Ca dao

được sáng tác và lưu truyền dưới hình thức truyền miệng, bởi vậy, một bài ca dao có thể

có rất nhiều dị bản Cùng một nội dung bài ca dao những địa phương, vùng miền khác nhau lại có những văn bản khác nhau:

VD: Thân em như củ ấu