ỨNG DỤNG của HORMONE TRONG đời SỐNG SINH học

C.KẾT QUẢ TIỂU LUẬNI.Tổng quát về hormone1.Khái niệm về hormoneHormone là một chất hóa học được tiết ra bởi một hoặc nhiều tế bào và chúng tác động lên các tế bào trong các bộ phận khác nhau của sinh vật.2.Đặc điểm của hormoneHormone được bài tiết với một lượng rất nhỏ, nhưng có tác dụng sinh học cao, hormone đóng vai trò quan trọng trong xúc tác sinh học vả rất cần cho các hoạt động cơ thể. Hormone được tiết với lượng ổn định theo cơ chế điều hoà ngược (feedback mechanism), thiếu hoặc thừa hormone đều gây ra rối loạn, có khi còn nguy hiểm cho co thể. Mỗi hormone tác dụng đặc hiệu lên những cơ quan nhất định, những tế bào của cơ quan này đều có bộ phận tiếp nhận (receptor) đặc hiệu với từng loại hormone.3.Phân loại hormonea.Hormone tại chỗHormone tại chỗ là những hormone do một nhóm tế bào bài tiết vào máu và có tác dụng tại chỗ đặc hiệu trên các tế bào gần nơi bài tiết. Một số hormone tại chỗ như acetylcholine, secretin, cholecystokinin, histamine, prostaglandin. Ví dụ: Acetylcholine do đầu mút các thần kinh phó giao cảm hay thần kinh xương tiết ra. Cholecystokinin tiết từ ruột non và được vận chuyển vào túi mật làm co túi mật và đến tuyến tuỵ gây tăng tiết enzyme và hormone khác. Secretin do tế bào thành ruột tá bài tiết vào máu, kích thích tuyến tuỵ bài tiết dịch tuỵ. Histamin được bài tiết ở hầu hết các mô trong cơ thể đặc biệt mô phổi, ruột. Histamin có tác dụng làm dãn mạch và tăng tính thấm của mao mạch.b.Hormone luân chuyểnHormone luân chuyển là những hormone do tuyến nội tiết tiết ra và có tác dụng sinh lý trên các tế bào ở các tổ chức xa nơi bài tiết. Một số hormone có tác dụng lên hầu hết các tế bào của cơ thể như GH của tuyến yên, hormone tuyến giáp. Một số hormone chỉ có tác dụng đặc hiệu trên một số mô hoặc một cơ quan nào đó như ACTH, TSH, FSH, LH… của tuyến yên. Những mô hoặc cơ quan chịu tác dụng của các hormone này được gọi là mô đích hay cơ qua đích. Ví dụ: Hormone Estrogen do buồng trứng bài tiểt theo mấy đi khắp cơ thể động vật cái, nhưng chỉ có niêm mạc tử cung tiếp nhận do ở đó có chất thụ cảm đặc hiệu với Estrogen.Các hormone trong cơ thể thường có tác dụng qua lại với nhau, do hoạt động của các tuyến nội tiết luôn được điều hoà, bài tiết một cách hài hoà nhờ cơ chế thần kinh và thể dịch trong cơ thể,…Các hormone do các tuyến nội tiết bài tiết lại được phân thành hai loại khác nhau: Một số hormone có tác dụng lên hầu hết các mô ở trong cơ thể như hormone GH của tuyến yên, T3, T4 của tuyến giáp, cortisol của tuyến vỏ thượng thận, insulin của tuyến tụy nội tiết… Một số hormone chỉ có tác dụng đặc hiệu lên một mô hoặc một cơ quan nào đó như hormone ACTH, TSH, FSH, LH… của tuyến yên. Các mô hoặc cơ quan chịu tác dụng đặc hiệu của những hormone này được gọi là mô hoặc cơ quan đích.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HUẾ

KHOA SINH HỌC

TIỂU LUẬN ỨNG DỤNG CỦA HORMONE

TRONG ĐỜI SỐNG

Học phần: Sinh lý người và động vật

Giảng viên hướng dẫn: TS Trần Văn Giang

Sinh viên thực hiện: Huỳnh Thị Tuyết Nhi

Mã sinh viên: 16S3011026

Huế, tháng 5 năm 2019

MỤC LỤC

A MỞ ĐẦU 1

I Lý do chọn đề tài 1

II Mục đích nghiên cứu 1

III Giới hạn để tài 1

IV Ý nghĩa đề tài 1

B NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP 1

I Nội dung 1

II Phương pháp 1

C KẾT QUẢ TIỂU LUẬN 2

I Tổng quát về hormone 2

1 Khái niệm về hormone 2

2 Đặc điểm của hormone 2

3 Phân loại hormone 2

4 Bản chất hoá học các hormone 4

II Ứng dụng của hormone trong đời sống sinh học 4

1 Hormone vùng dưới đồi 4

2 Hormone thuỳ trước tuyến yên 7

3 Các hormone thuỳ sau tuyến yên (Neurohyprophysis) 11

4 Hormone tuyến giáp 12

5 Hormone tuyến cận giáp 14

6 Tuyến thượng thận 14

7 Tuyến tuỵ 15

8 Tinh hoàn và buồng trứng 16

D KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 18

I Kết luận 18

II Kiến nghị 18

TÀI LIỆU THAM KHẢO 19

A MỞ ĐẦU

I Lý do chọn đề tài

Hệ nội tiết trong cơ thể con người có chức năng cũng giống như chức năng của

hệ thần kinh đó là chức năng giao tiếp Trong khi hệ thần kinh thực hiện quá trình giao tiếp thông qua các nơron thần kinh và tín hiệu điện não, hệ nội tiết thực hiện quá trình này thông qua nồng độ các hóa chất hay còn gọi là hormone Các loại hormone do hệ nội tiết sản sinh ra kiểm soát phần lớn các chức năng quan trọng trong khắp cơ thể chúng ta, bao gồm: quá trình lớn lên, phát triển, quá trình chuyển hoá và chức năng của các mô tế bào Sự cân bằng của các hormon này giúp cơ thể duy trì hoạt động bình thường Các vùng sản sinh ra hormone bao gồm các vùng dưới đồi, tuyến yên, tuyến giáp và các cơ quan nội tạng khác như gan, tuỵ, thận mỗi cơ quan sản sinh ra một loại hormone khác nhau và không thể thay thế chức năng của nhau Vì vậy, hormone có vai trò rất quan trọng đến cơ thể con

người, nhờ thông qua tìm hiểu “Ứng dụng của hormone trong đời sống sinh học”

sẽ thấy được ý nghĩa thực tiễn và lợi ích thực tế của hormone đối vs đời sống con người

II Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu tổng quát về hormone

Ứng dụng của hormone

III Giới hạn để tài

Chỉ tìm hiểu về hormone của động vật và con người

Ứng dụng liên quan đến động vật và con người

IV Ý nghĩa đề tài

Tìm hiểu tổng quát về hormone giúp tổng hợp kiến thức, hình thành kiến thức sơ lược cho người đọc Quan trọng hơn, ứng dụng của hormone giúp nâng cao chất lượng đời sống của con người và sinh vật

B NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP

I Nội dung

Tổng quá về hormone

Ứng dụng của hormone

II Phương pháp

Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Phương pháp nghiên cứu và tổng hợp lý thuyết

Phương pháp kế thừa và tham khảo những tài liệu đã có liên quan đến nội dung nghiên cứu

Phương pháp sử dụng máy tính để soạn thảo văn bản

C KẾT QUẢ TIỂU LUẬN

I Tổng quát về hormone

1 Khái niệm về hormone

Hormone là một chất hóa học được tiết ra bởi một hoặc nhiều tế bào và chúng tác động lên các tế bào trong các bộ phận khác nhau của sinh vật

2 Đặc điểm của hormone

Hormone được bài tiết với một lượng rất nhỏ, nhưng có tác dụng sinh học cao, hormone đóng vai trò quan trọng trong xúc tác sinh học vả rất cần cho các hoạt động cơ thể Hormone được tiết với lượng ổn định theo cơ chế điều hoà ngược (feedback mechanism), thiếu hoặc thừa hormone đều gây ra rối loạn, có khi còn nguy hiểm cho co thể Mỗi hormone tác dụng đặc hiệu lên những cơ quan nhất định, những tế bào của cơ quan này đều có bộ phận tiếp nhận (receptor) đặc hiệu với từng loại hormone

3 Phân loại hormone

a Hormone tại chỗ

Hormone tại chỗ là những hormone do một nhóm tế bào bài tiết vào máu và có tác dụng tại chỗ đặc hiệu trên các tế bào gần nơi bài tiết Một số hormone tại chỗ như acetylcholine, secretin, cholecystokinin, histamine, prostaglandin

Ví dụ: Acetylcholine do đầu mút các thần kinh phó giao cảm hay thần kinh xương tiết ra Cholecystokinin tiết từ ruột non và được vận chuyển vào túi mật làm co túi mật và đến tuyến tuỵ gây tăng tiết enzyme và hormone khác Secretin do tế bào thành ruột tá bài tiết vào máu, kích thích tuyến tuỵ bài tiết dịch tuỵ Histamin được bài tiết ở hầu hết các mô trong

cơ thể đặc biệt mô phổi, ruột Histamin có tác dụng làm dãn mạch và tăng tính thấm của mao mạch

b Hormone luân chuyển

Hormone luân chuyển là những hormone do tuyến nội tiết tiết ra và có tác dụng sinh lý trên các tế bào ở các tổ chức xa nơi bài tiết Một số hormone có tác dụng lên hầu hết các tế bào của cơ thể như GH của tuyến yên, hormone tuyến giáp Một số hormone chỉ có tác dụng đặc hiệu trên một số mô hoặc một cơ quan nào đó như ACTH, TSH, FSH, LH… của tuyến yên Những mô hoặc cơ quan chịu tác dụng của các hormone này được gọi là mô đích hay cơ qua đích

Ví dụ: Hormone Estrogen do buồng trứng bài tiểt theo mấy đi khắp cơ thể động vật cái, nhưng chỉ có niêm mạc tử cung tiếp nhận do ở đó có chất thụ cảm đặc hiệu với Estrogen

Các hormone trong cơ thể thường có tác dụng qua lại với nhau, do hoạt động của các tuyến nội tiết luôn được điều hoà, bài tiết một cách hài hoà nhờ cơ chế thần kinh và thể dịch trong cơ thể,…

Các hormone do các tuyến nội tiết bài tiết lại được phân thành hai loại khác nhau:

- Một số hormone có tác dụng lên hầu hết các mô ở trong cơ thể như hormone GH của tuyến yên, T3, T4 của tuyến giáp, cortisol của tuyến vỏ thượng thận, insulin của tuyến tụy nội tiết…

- Một số hormone chỉ có tác dụng đặc hiệu lên một mô hoặc một cơ quan nào đó như hormone ACTH, TSH, FSH, LH… của tuyến yên Các mô hoặc cơ quan chịu tác dụng đặc hiệu của những hormone này được gọi là

mô hoặc cơ quan đích

Hình 1 Sơ đồ các tuyến trong cơ thể con người

Các hormon của tuyến nội tiết chính của cơ thể là:

- Vùng dưới đồi: Bài tiết các hormon giải phóng và ức chế, hai hormon khác được chứa ở thuỳ sau tuyến yên là ADH (vasopressin) và oxytocin

- Tuyến yên: Bài tiết GH, ACTH, TSH, FSH, LH, prolactin

- Tuyến giáp: Bài tiết T3, T4, Calcitonin

- Tuyến cận giáp: Bài tiết parathormon (PTH)

- Tuyến tuỵ nội tiết: Bài tiết insulin, glucagon

- Tuyến vỏ thượng thận: Bài tiết cortisol, aldosteron

- Tuyến tuỷ thượng thận: Bài tiết adrenalin, noradrenalin

- Tuyến buồng trứng: Bài tiết estrogen, progesteron

- Tuyến tinh hoàn: Bài tiết testosteron, inhibin

- Rau thai: Bài tiết hCG, estrogen, progesteron, HCS, relaxin

4 Bản chất hoá học các hormone

Trong cơ thể động vật và người, một số hormone được tiết ra đã ở dạng hoàn chỉnh về cấu trúc hoá học và đã có hoạt tính Một số được tiết ra còn ở các giai đoạn tiền hormone và phải trải qua quá trình hoạt hoá để trở thành dạng hoạt động

Ví dụ: Preproinsulin  proinsulin  insulin Các hormone đa dạng về cấu trúc hoá học và có nguồn gốc khác nhau Dựa vào bản chất của chúng, người ta chia ra hai nhóm:

 Hormone steroide: các hormone này có bản chất lipid, như hormone của phần vỏ tuyến thượng thận (cortison), tinh hoàn (testosterone), buồng trứng (estrogen)… thường các hormone này đều tan được trong lipid

 Các hormone có bản chất protein: trong nhóm này, theo mức dộ cấu trúc được chia thành: hormone là các acid amin như adrenalin, noradrenalin của phần tuỷ thượng thận và các sợi thần kinh giao cảm tiết ra; hormone là các chuỗi peptide ngắn như oxytocin, vasopressin; hormone là một protein, ví dụ hormone sinh trưởng (GH) của tuyến yên, có trọng lượng phân tử lớn, thay đổi tuỳ loài Các hormone này tan được trong nước

II Ứng dụng của hormone trong đời sống sinh học

1 Hormone vùng dưới đồi

Vùng dưới đồi tiết ra nhiều hormone quan trọng thuộc hai nhóm là RH (có tác dụng kích thích) và IH (có tác dụng kìm hãm hoạt động của tuyến yên)

Hình 2 Sơ đồ điều hoà bài tiết hormone vùng dưới đồi.

a Các hormone vùng dưới đồi

- Hormone GHRH (Growth hormone-releasing hormone)

- Hormone GHIH (Growth hormone inhibiting hormone)

- Hormone TRH (Thyroid – releasing hormone)

- Hormone CRH (Corticotropin – releasing hormone)

- Hormone GnRH (Gonadotropin – releasing hormone)

- Hormone PRH (Prolactin – releasing hormone)

- Hormone PIH (Prolactin – inhibiting hormone)

- Hormone ADH (Antidiuretic hormone)

- Hormone Oxytocin

b Vai trò

Vùng dưới đồi là một tổ chức thần kinh, về mặt giải phẫu, nó liên quan chặt chẽ với các phần khác của hệ thần kinh và đặc biệt có mối liên hệ mật thiết với tuyến yên, một tuyến nội tiết rất quan trọng Vì vậy, vùng dưới đồi đóng vai trò như cầu nối trung gian giữa hai hệ thống thần kinh và nội tiết đê thống nhất chúng thành một hệ thống điều hoà chung đối với cơ thể Vùng dưới đồi tiết ra một số hormone để kích thích các hormone của tuyến yên hoạt động

Hình 3 Sơ đồ mối quan hệ giữa thuỳ sau tuyến yên và vùng dưới đồi

2 Hormone thuỳ trước tuyến yên

a Các hormone thuỳ trước tuyến yên

- Hormone sinh trưởng (GH hay STH – Somato Trophin Hormone)

- Hormone kích thích tuyến giáp (TSH)

- Hormone kích thích tuyến thượng thận (ACTH)

- Hormone kích thích phát triển nang trứng (FSH)

- Hormone kích thích phát triển thể vàng (LH)

- Hormone tạo sữa (Prolactin)

- Hormone tạo sắc tố da (MSH – Melanocytes Stimulating Hormone)

b Ứng dụng

- Hormone kích thích tuyến giáp (TSH): TSH là một

glycoprotein có trọng lượng phân tử 28 000 dalton do thuỳ trước tuyến yên trước được tiết ra dưới sự kiểm soát của một hormone của vùng dưới đồi (TRH) Khi nồng độ hormone trong dòng tuần hoàn giảm xuống hay khi cơ thể phải đương đầu với tình trạng stress thực thể hay tâm thần vùng dưới đồi bị kích thích để giải phóng ra hormone gây ra giải phóng hormon hướng tuyến giáp (TRH) TRH sẽ kích thích thùy trước tuyến yên sản xuất hormon kích thích tuyến giáp (TSH) Sau đó TSH kích thích sản xuất và giải phóng Triiodothyroxine (T3) và Thyroxin (T4) TSH là một xét nghiệm rất có giá trị trong chẩn đoán và theo dõi bệnh lý tuyến giáp đặc biệt trong bệnh Basedow

Hình 4 Xét nghiệm TSH

Xét nghiệm TSH rất có giá trị để chẩn đoán các bệnh lý rối loạn chức năng tuyến giáp và nguồn gốc gây ra rối loạn này Còn là phương tiện giúp dự báo bệnh sẽ ổn định hay tái phát sau khi điều trị Nếu TSH

vẫn ở mức thấp kéo dài chứng tỏ bệnh không có đáp ứng tốt và sẽ dễ tái phát nếu ngưng thuốc Khi lâm sàng nghi ngờ có tình trạng rối loạn chức năng giáp, xét nghiệm định lượng nồng độ TSH là chỉ định đầu tiên

- Hormone kích thích tuyến thượng thận (ACTH): ACTH là tên viết tắt của hormone kích vỏ thượng thận (adrenocorticotropic hormone), còn gọi là corticotropin, là một hormone peptide gồm 39 acid amin, do thùy trước tuyến yên tiết ra dưới tác dụng kích thích của hormone giải phóng corticotrophin CRH (corticotropin releasing hormone) của vùng dưới đồi (hypothalamus) ACTH kích thích vỏ thượng thận bài tiết ra các glucocorticoid Nồng độ các glucocorticoid trong máu tăng lại ức chế sự bài tiết của CRH và ACTH theo cơ chế ức chế ngược (negative feedback mechanism) Do đó, mức độ ACTH trong máu được đo có thể giúp phát hiện, chẩn đoán và theo dõi các tình trạng bệnh lý liên quan với sự tăng hoặc giảm cortisol của cơ thể Những tình trạng bệnh lý này bao gồm: bệnh Cushing, hội chứng Cushing, bệnh Addison (suy thượng thận nguyên phát), suy thượng thận thứ phát (giảm sản xuất cortisol do rối loạn chức năng tuyến yên), suy tuyến yên,…

Hình 5 Sơ đồ điều hoà bài tiết ACTH trong cơ thể

Nhờ xét nghiệm định lượng ACTH máu, có thể phát hiện, chẩn đoán

và theo dõi các bệnh nhân có các triệu chứng liên quan với sự thừa

cortisol (gặp trong bệnh Cushing, hội chứng Cushing, hội chứng ACTH lạc chỗ) như: béo phì (chủ yếu là béo phân thân của cơ thể), mặt tròn, nhiều mụn trứng cá, da khô từng mảng, lông tóc phát triển, …, có thể kèm theo huyết áp cao, natri cao, kali hạ, glucose máu cao Hoặc là phát hiện, chẩn đoán và theo dõi các bệnh nhân có các triệu chứng liên quan với sự thiếu cortisol (gặp trong bệnh Addison, suy tuyến yên) như: yếu

cơ, mệt mỏi, ăn kém ngon, sút cân, sạm da, rụng tóc, mất kinh, teo tinh hoàn, vô sinh, …, có thể kèm theo huyết áp thấp, natri thấp, kali cao, glucose máu thấp

- Hormone kích thích phát triển nang trứng (FSH): FSH là một glycoprotein Ở nữ giới và động vật cái FSH gây kích thích sự phát triển của nang trứng và kích thích nang trứng tiết ra oestrogen, tác dụng này cũng phối hợp với LH Ở nam giới và động vật đực, kích thích sự phát triển ống sinh tinh, tăng trọng lượng tinh hoàn, duy trì sự sinh tinh trùng nhưng không kích thích làm tăng tiết hormone sinh dục đực Do vậy, người ta dựa vào các xét nghiệm để định lượng FSH, nhờ đó mà kiểm tra khả năng mang thai của phụ nữ Ngoài ra, FSH là hormone cần thiết cho sự phát triển nang trứng, là yêu cầu trong thụ tinh ống nghiệm

Hình 6 Gonal-F được chế tạo từ FSH

Vì vậy, người ta tạo ra FSH trong phòng thí nghiệm và là loại FSH ở con người FSH này có thể được sử dụng với liều lượng nhỏ hơn

để gây rụng trứng hoặc kích thích buồng trứng FSH là thuốc tiêm dưới

da, tiêm bằng kim tiêm Đó là bởi nó là một loại protein, nếu uống, nó

sẽ bị tiêu hóa ngay trong dạ dày Sử dụng FSH để gây rụng trứng để mang thai tự nhiên, trái ngược với phương pháp IVF, có thể là khó khăn

vì nguy cơ quá kích thích nang nhiều và có đa thai Đây là lý do tại sao phản ứng của cơ thể được giám sát chặt chẽ với các xét nghiệm máu và siêu âm

- Kích thích phát triển thể vàng (LH): LH là một glycoprotein

Ở nữ giới và động vật cái, LH cùng với FSH kích thích sự phát triển nang trứng, thúc dẩy sự chin cả bao noãn de Graaff và làm rụng trứng

LH còn có tác dụng duy trì thể vàng khi trứng được thụ tinh, làm tăng tiết progesterone Ở nam giới và động vật đực hormone này kích thích

sự phát triển ống sinh tinh, kích thích các tế bào Leydis phát triển làm tăng tiết testosterone LH là một hormone giúp đảm bảo an toàn cho hệ thống sinh sản của bạn: Cụ thể là buồng trứng ở nữ giới và tinh hoàn ở nam giới Nội tiết tố này được sản xuất trong tuyến yên, có kích thước bằng hạt đậu và nằm ngay sau mũi của bạn Những lý do chính mà bạn

có thể làm xét nghiệm LH là kiểm tra vô sinh cho nữ giới hoặc nam giới, kiểm tra vấn đề về tuyến yên

Hình 7 Kích thích của FSH và LH

Vai trò của hormone FSH và LH này làm cho trứng phát triển, thành thục, chín và rụng Bởi vậy, hai hormone này được sử dụng gây

động dục hàng loạt trong công nghiệp chăn nuôi Điều này được các nước phát triển ứng dụng vào trong quản lý đàn heo nái để giúp giảm chi phí và công lao động, tăng hiệu quả, năng suất đàn nái

3 Các hormone thuỳ sau tuyến yên (Neurohyprophysis)

a Các hormone thuỳ sau tuyến yên

- Hormone chống bài niệu (ADH hay Vasopressin)

- Hormone oxytocin

b Ứng dụng

- Hormone chống bào niệu ADH (Antidiuretic Hormone), còn

có tên là Arginine Vasopressin (AVP) hay Vasopressin, là hormone chống bài niệu của vùng dưới đồi Nếu không có mặt ADH, các ống thận hầu như mất tính thấm đối với nước dẫn đến giảm đột ngột khả năng tái hấp thu nước của các ống thận làm cho lượng nước tiểu tăng đột ngột Khi có mặt ADH, tính thấm của các ống thận tăng làm cho nước được tái hấp thu trở lại và lượng nước trong cơ thể tăng Nhờ vậy, khi tiêm một lượng rất nhỏ (2 millimicrogram) ADH đã có tác dụng chống bài tiết nước tiểu ở thận, vì vậy nên được chế tạo thành thuốc chống bài niệu

Hình 8 Thuốc chống bài niệu làm từ hormone ADH

- Hormone oxytocin có tác dụng gây co bóp tử cung và kích thích sự xuống sữa Oxytocin cũng làm co bớp cơ trơn tử cung gây hiện tượng thúc để Vì vậy nên được ứng dụng chế tạo thành thuốc trong chăn nuôi giúp gia tăng năng suất sinh sản của gia súc, gia tăng lợi nhuận cho người chăn nuôi Thuốc được sử dụng trong trường hợp:

Nái rặn đẻ yếu do tử cung mất trương lực, rút ngắn thời gian đẻ

Phòng băng huyết do tử cung không hồi phục sau khi đẻ

Kích thích tiết sữa cho nái nuôi con