Bài giảng Bài 2: Bản chất của Nhà nước

Bài giảng Bài 2: Bản chất của Nhà nước với mục đích tìm hiểu những phương tiện (những mặt) cơ bản quy định sự tồn tại, phát triển của nhà nước. Hy vọng tài liệu là nguồn thông tin hữu ích cho quá trình học tập và nghiên cứu của các bạn.

Giáo viên: ThS Lê Vi t Tu n

1 M C ÍCH, YÊU C U

- M c đích: tìm hi u nh ng ph ng di n (nh ng m t) c b n quy đ nh s t n t i, phát tri n c a nhà n c

- Yêu c u ng i h c c n n m đ c:

+ B n ch t nhà n c và n i dung tính giai c p và xã h i th hi n qua các ki u nhà

n c trong l ch s

+ M i quan h gi a tính giai c p và tính xã h i

+ D u hi u đ c tr ng c a Nhà n c

+ Vai trò c a nhà n c trong đ i s ng xã h i

2 TÀI LI U THAM KH O

- H Lu t Hà N i, Giáo trình Lý lu n v Nhà n c và Pháp lu t, NXB CAND, Hà N i

2004

- Khoa Lu t – H Qu c gia Hà N i, NXB HQGHN, Giáo trình Lý lu n chung v Nhà

n c và Pháp lu t, Hà N i 2005

- LeNin, Tác ph m “Bàn v nhà n c” (1917)

- PGS TS Tr n Phúc Th ng, Giai c p và đ u tranh giai c p – M t s v n đ lý lu n và

th c ti n, NXB Lý lu n chính tr , Hà N i 2005

- Ngân hàng th gi i, Nhà n c trong m t th gi i đang chuy n đ i, NXB CTQG, Hà

N i 1998

3.1 KHÁI NI M VÀ N I DUNG B N CH T C A NHÀ N C

- B n ch t là toàn b nh ng m i liên h , quan h sâu s c và nh ng quy lu t bên trong

quy t đ nh nh ng đ c đi m và khuynh h ng phát tri n c b n c a h th ng v t ch t

- Khái ni m b n ch t c a nhà n c: là t t c nh ng ph ng di n (nh ng m t) c b n

quy đ nh s t n t i và phát tri n c a Nhà n c, th hi n 2 ph ng di n giai c p và xã

h i quy đ nh s t n t i và phát tri n c a nhà n c

- Ý ngh a c a vi c nghiên c u b n ch t Nhà n c: c s lý gi i v các hi n t ng c a

nhà n c; hi u và n m b t đ c quy lu t v n đ ng c a Nhà n c; t vi c hi u đúng

b n ch t c a Nhà n c, đ có đ c đ nh ngh a đ y đ và bao quát nh t v Nhà n c

3.1.1 Tính giai c p

Nhà n c là m t b máy c ng ch đ c bi t c a giai c p c m quy n, là công c s c bén

nh t đ th c hi n s th ng tr giai c p, thi t l p và duy trì tr t t giai c p trong xã h i

- Giai c p: là t p đoàn ng i có s khác nhau v đ a v trong ch đ kinh t - xã h i, mà

trong đó c b n nh t là s khác nhau trong quan h s h u t li u s n xu t

- Chính tr : là nh ng ho t đ ng (m i quan h ) liên quan đ n l i ích c a các giai c p, các

đ ng phái, các dân t c, các qu c gia, các t ng l p mà v n đ quan tr ng nh t c a nó là

t ch c b máy nhà n c và n m gi quy n l c nhà n c

Nhà n c th hi n ý chí và b o v l i ích c a giai c p th ng tr N i dung tính giai c p

c a nhà n c th hi n :

- Nhà n c do giai c p nào t ch c nên;

- Quy n l c Nhà n c n m trong tay giai c p nào;

- Nhà n c b o v cho l i ích cho giai c p nào là ch y u

S th ng tr th hi n d i 3 m t:

- Th ng tr (quy n l c) kinh t : có vai trò quy t đ nh, t o ra s l thu c v m t kinh t

c a ng i b bóc l t đ i v i giai c p th ng tr

- Th ng tr (quy n l c) chính tr : có vai trò duy trì quan h bóc l t, là b o l c có t ch c

c a giai c p nh m đàn áp s ph n kháng c a giai c p b tr trong xã h i

- Th ng tr (quy n l c) t t ng: là s th ng tr v m t tinh th n, h t t ng c a giai

c p th ng tr đ c xây d ng và thông qua con đ ng nhà n c tr thành h t t ng

th ng tr trong toàn xã h i

3.1.2 Tính xã h i

Nhà n c còn th c hi n ch c n ng xã h i, ph i gi i quy t các v n đ khác trong xã h i Bên c nh tính giai c p, Nhà n c còn ph i ph n ánh l i ích c a các t ng l p, giai c p khác trong xã h i

N i dung tính xã h i c a nhà n c th hi n vi c:

- Nhà n c bao gi c ng là công c đ đ m b o nh ng đi u ki n cho quá trình s n xu t

c a xã h i;

- Nhà n c là công c đ m b o an ninh, tr t t an toàn xã h i;

- Nhà n c là công c ch y u gi i quy t các v n đ n y sinh t xã h i,…

Ngày nay, b n ch t nhà n c đã có nhi u s chuy n bi n tích c c, tính xã h i c a nhà

n c ngày càng đ c th hi n rõ nét, c th :

- Nhà n c đóng vai trò đi u ti t, “ng i c m lái” c a n n kinh t trên bình di n toàn xã

h i;

Giáo viên: ThS Lê Vi t Tu n

- Nhà n c có vai trò đi u ti t thu nh p trong toàn xã h i, xây d ng và phát tri n h

th ng an sinh xã h i;

- Nhà n c b o v s t do, công b ng và bình đ ng trong toàn xã h i,…

3.1.3 M i quan h gi a tính giai c p và tính xã h i

M i quan h gi a tính giai c p và tính xã h i th hi n s th ng nh t gi a các m t đ i

l p

M c đ th hi n tính giai c p và tính xã h i là khác nhau trong t ch c và ho t đ ng c a các nhà n c, đi u này ph thu c vào nhi u y u t , nh : l ch s truy n th ng dân t c, quan

đi m chính tr nhà c m quy n, m i t ng quan giai c p trong xã h i, b i c nh qu c t ,…

3.2 CÁC D U HI U C TR NG C A NHÀ N C

3.2.1 Nhà n c là t ch c quy n l c chính tr công c ng đ c bi t

- Nhà n c là t ch c quy n l c chính tr mang tính công c ng, không còn hoà nh p v i dân c n a;

- Nhà n c v i b máy th c hi n c ng ch và qu n lý đ i s ng toàn xã h i;

- B máy c ng ch v i quân đ i, c nh sát, nhà tù, toà án,…

3.2.2 Nhà n c có lãnh th và qu n lý dân c theo các đ n v hành chính lãnh th

- Lãnh th , dân c (cùng v i quy n l c t i cao) là nh ng y u t c u thành nên m t qu c gia

- Nhà n c th c hi n s qu n lý dân c theo lãnh th , theo các đ n v hành chính

- Ch đ nh qu c tích xác l p m i quan h gi a công dân và nhà n c

3.2.3 Nhà n c có ch quy n qu c gia

- Ch quy n qu c gia là quy n t i cao c a nhà n c v đ i n i và đ c l p v đ i ngo i

- Nhà n c là ng i đ i di n chính th c, đ i di n v m t pháp lý c a toàn xã h i

- V n đ ch quy n qu c gia đang có nh ng s chuy n bi n nh m phù h p v i b i c nh toàn c u hoá hi n nay

3.2.4 Ch Nhà n c đ c quy n ban hành pháp lu t và b o đ m s th c hi n pháp lu t

- Nhà n c gi quy n ban hành pháp lu t, qu n lý dân c và các ho t đ ng xã h i b ng pháp lu t

- Pháp lu t là nh ng quy t c x s mang tính b t bu c chung, đ c nhà n c b o đ m

th c hi n

3.2.5 Nhà n c qui đ nh và t ch c thu thu d i hình th c b t bu c

- Nhà n c ban hành và t ch c thu thu mang tính b t bu c

- Thu đ c s d ng nh m duy trì s t n t i c a b máy nhà n c

- Thu là ngu n thu giúp nhà n c th c hi n các ho t đ ng chung ph c v toàn xã h i,

là công c nh m đi u ti t thu nh p trong xã h i

nh ngh a nhà n c: Nhà n c là hình th c (ph ng th c) t ch c xã h i có giai

c p, là t ch c quy n l c chính tr công c ng đ c bi t, có ch c n ng qu n lý xã h i đ

ph c v l i ích tr c h t cho giai c p th ng tr và th c hi n nh ng ho t đ ng chung n y sinh t b n ch t c a xã h i

3.3 V TRÍ, VAI TRÒ C A NHÀ N C TRONG I S NG XÃ H I

3.3.1 V trí, vai trò c a Nhà n c trong xã h i có giai c p

Nhà n c và xã h i là hai hi n t ng không hoàn toàn đ ng nh t Trong m i quan h v i nhà n c, xã h i gi vai trò quy t đ nh Nhà n c có tính đ c l p t ng đ i đ i v i xã h i

- S tác đ ng tích c c c a nhà n c đ i v i xã h i

- S tác đ ng tiêu c c đ n s phát tri n c a xã h i

3.3.2 M i quan h gi a Nhà n c v i kinh t

Tính ch t c a m i quan h : gi a th ng t ng ki n trúc xã h i v i h t ng c s

- Vai trò c a kinh t đ i v i nhà n c, kinh t đóng vai trò quy t đ nh

- S tác đ ng tr l i c a nhà n c đ i v i kinh t

3.3.3 M i quan h gi a nhà n c v i chính tr , t ch c chính tr

Nhà n c và chính tr là các y u t thu c th ng t ng ki n trúc xã h i, có quan h bi n

ch ng, tác đ ng l n nhau

- Quan h gi a đ ng l i c a ng c m quy n và nhà n c, vai trò ch đ o v nguyên

t c đ i v i ho t đ ng c a nhà n c, ph ng h ng phát tri n c a nhà n c

- Nhà n c luôn ph i ghi nh n, tìm ki m s đ ng thu n c a các thi t ch xã h i

H th ng chính tr bao g m: nhà n c, các đ ng phái chính tr và các t ch c xã h i

- Nhà n c gi v trí trung tâm trong h th ng chính tr

- M i quan h gi a nhà n c và đ ng c m quy n, các đ ng phái chính tr và các t ch c

xã h i

- M i quan h gi a nhà n c v i các t ch c xã h i, vai trò c a nhà n c đ i v i các t

ch c xã h i và ng c l i

3.3.4 M i quan h gi a nhà n c và pháp lu t

Nhà n c và pháp lu t là hai hi n t ng xã h i đ c bi t có quan h bi n ch ng, không

th thi u nhau

Giáo viên: ThS Lê Vi t Tu n

- Tính ch t c a m i quan h này là s ph thu c, tác đ ng qua l i l n nhau

- V trí, n i dung m i quan h này trong các nhà n c khác nhau, các giai đo n khác nhau là khác nhau

3.4 B N CH T NHÀ N C QUA CÁC KI U NHÀ N C CH NÔ, PHONG

KI N VÀ T S N

- B n ch t nhà n c ch nô: là công c ch y u th c hi n quy n l c c a giai c p ch

nô, là b máy tr n áp c a giai c p ch nô (ch y u) đ i v i nô l đ duy trì s th ng tr

v m i m t

- B n ch t nhà n c phong ki n: xét v m t giai c p, nhà n c phong ki n là công c

chuyên chính ch y u c a giai c p đ a ch phong ki n đ i v i nông dân và nh ng

ng i lao đ ng khác nh m đ m b o s th ng tr v m i m t Nh ng đ ng th i, s xu t

hi n c a nhà n c phong ki n c ng đã đánh d u s phát tri n kinh t - xã h i và góp

ph n h ng đ n s gi i phóng con ng i

- B n ch t nhà n c t s n: là m t b ph n c a ki n trúc th ng t ng c a xã h i t s n,

là công c duy trì s th ng tr và b o v l i ích c a giai c p t s n, ch ng l i giai c p

vô s n và các t ng l p nhân dân lao đ ng khác Bên c nh đó, Nhà n c t s n đã t o

c s thu n l i và góp ph n to l n đ i v i s phát tri n c a kinh t - xã h i, s giàu có

c a loài ng i M t xã h i dân ch t s n ti n b h n các giai đo n tr c đó đã đ c hình thành và phát tri n

4 CÂU H I

4.1 Câu h i nh n đ nh

Hãy trình bày quan đi m riêng c a anh (ch ) v các nh n đ nh sau đây theo h ng đúng hay sai? Gi i thích t i sao?

17) Nhà n c là m t hi n t ng có tính giai c p có ngh a là Nhà n c ch thu c v m t giai c p ho c m t liên minh giai c p nh t đ nh trong xã h i

18) Nhà n c mang tính giai c p vì xét v ngu n g c Nhà n c, Nhà n c ra đ i khi mâu thu n giai c p gay g t đ n m c đ không th đi u hòa đ c

19) Quy n l c kinh t đóng vai trò quan tr ng nh t so v i quy n l c chính tr và t

t ng b i nó t o nên s l thu c c b n nh t gi a giai c p b tr đ i v i giai c p

th ng tr

20) Quy n l c chính tr là c b n và quan tr ng nh t so v i quy n l c kinh t và t

t ng vì đó là s b o đ m cai tr b ng c ng ch c a giai c p th ng tr đ i v i giai

c p b tr , là ph ng th c đ giành chính quy n v tay giai c p th ng tr

21) Quy n l c t t ng ch th hi n vai trò quan tr ng trong nh ng nhà n c quân ch mang n ng tính duy tâm

22) Quy n l c t t ng c a m t nhà n c th hi n s th ng tr và s cho phép t n t i duy nh t t t ng c a giai c p th ng tr trong xã h i

23) B n ch t c a Nhà n c mang tính xã h i vì nhà n c ch u s qui đ nh b i các đi u

ki n khách quan c a xã h i

24) B n ch t c a Nhà n c mang tính xã h i vì Nhà n c ch có th t n t i trong m t

xã h i có giai c p

25) Quan đi m c a ch ngh a Mác-LêNin cho r ng m i nhà n c đ u ph i mang tính giai c p nh ng không ph i nhà n c nào c ng mang tính xã h i

26) M i quan h gi a tính giai c p và tính xã h i c a nhà n c luôn luôn mâu thu n v i nhau

27) Không th t n t i tr ng h p th ng nh t gi a tính giai c p và tính xã h i c a Nhà

n c

28) M c đ th hi n tính giai c p và tính xã h i c a Nhà n c ch l thu c vào ý chí c a giai c p th ng tr , c a đ ng c m quy n

29) M c đ t ng quan gi a tính giai c p và tính xã h i c a nhà n c s ph n ánh m c

đ dân ch và ti n b c a m t nhà n c

30) Quy n l c công c ng đ c bi t là d u hi u c a nhà n c nh ng không ch có riêng

đ i v i nhà n c

Giáo viên: ThS Lê Vi t Tu n

31) Quy n l c công c ng đ c bi t là d u hi u đ c tr ng c a nhà n c và đ ng c m quy n trong xã h i

32) Không ch có nhà n c m i có b máy chuyên làm nhi m v c ng ch , đi u đó đã

t n t i ngay t xã h i công xã nguyên th y

33) Nhà n c trong xã h i có giai c p th c hi n s qu n lý dân c theo s phân chia khác bi t v chính tr và đ a v giai c p

34) Dân c và lãnh th là hai y u t h p thành m t qu c gia

35) Ch quy n qu c gia t o nên quy n quy t đ nh không có s gi i h n c a m t nhà

n c

36) M i quy t c x s t n t i trong xã h i có nhà n c đ u đ c xem là pháp lu t

37) Thu chính là bi u hi n s bóc l t c a giai c p th ng tr

38) Thu là công c giúp nhà n c qu n lý xã h i và đi u hòa l i ích giai c p

39) Xã h i và nhà n c là hai hi n t ng đ ng nh t v i nhau, vì không th có nhà n c

n u nh không có xã h i và ng c l i

40) Nhà n c gi v trí trung tâm trong xã h i vì ho t đ ng c a nhà n c có th làm

nh h ng đ n s thay đ i và phát tri n c a toàn xã h i

41) T ch c, ho t đ ng c a Nhà n c đ u ph i xu t phát t nhu c u th c t c a xã h i 42) Nhà n c luôn đóng vai trò tác đ ng tích c c đ i v i xã h i

43) M t chính sách đúng đ n, phù h p c a Nhà n c là đ đ tác đ ng tích c c đ n s phát tri n c a xã h i

44) B ng pháp lu t, chính sách và các công c khác nhà n c (y u t thu c th ng t ng

ki n trúc xã h i) có th đóng vai trò quy t đ nh đ i v i kinh t

45) Nhà n c luôn b o v l i ích c a giai c p th ng tr chi m thi u s trong xã h i, vì

v y nhà n c không th đóng vai trò tác đ ng tích c c đ i v i s phát tri n chung

c a n n kinh t

46) ng c m quy n đóng vai trò trung tâm c a h th ng chính tr , nhà n c là s n

ph m c a t ch c chính tr đó

47) ng c m quy n và nhà n c ch th hi n m i quan h ràng bu c gi a đ ng l i, chính sách c a đ ng c m quy n và ho t đ ng c a nhà n c

48) Ch có đ ng c m quy n m i có th tác đ ng đ n t ch c và ho t đ ng c a nhà n c 49) S phát tri n c a nhà n c s ti n đ n m t xã h i không c n đ n s đóng góp c a các t ch c xã h i, t ch c phi chính ph

50) Nhà n c luôn có khuynh h ng c n tr s phát tri n c a các t ch c xã h i vì s

th ng tr tuy t đ i c a mình trong xã h i

51) Nhà n c và các t ch c xã h i luôn th ng nh t v i nhau vì m c đích chung c a s phát tri n con ng i

4.2 Câu h i th o lu n

Anh (ch ) hãy trình bày quan đi m c a cá nhân mình theo h ng ng h ho c ph n đ i

đ i v i nh ng nh n đ nh, tình hu ng sau đây:

52) Có nh n đ nh cho r ng: “Vi c c m hàng rong là vi c làm đi ng c l i l i ích c a

ng i lao đ ng nghèo c a nhà n c”

53) Trong cu c b u c n m 2001 t i Thái Lan, đ có th giành đ c s ng h c a các

c tri mà đa s là ng i nghèo, ng c viên ch c Th t ng khi đó là Thaksin Shinawatra đã áp d ng chi n thu t r t “t phú” trong chi n d ch tranh c C th ông h a s giành cho xã nào b phi u cho mình 1 tri u b t đ phát tri n kinh t và

đ i s ng xã h i trong t ng s 70.000 xã và mi n thu trong 3 n m cho các h nông dân nghèo Trong khi đó, l c l ng đ i l p c ng ra s c dùng ti n đ mua phi u c a

c tri, c m i lá phi u ng h đ c mua v i giá 12usd Tính ra có đ n 460 tri u usd

đ c các đ i th huy đ ng cho các ho t đ ng mua bán c tri K t qu , đ ng “Thai Pak Thai” c a ông Thaksin cùng v i đ ng “New Aspiration” đã th ng c v i 320

gh trong Ngh vi n, Thaksin đã tr thành Th t ng Thái Lan n m 2001 (Ngu n: theo Nhà báo Lê Vinh trong quy n N m l n tháp tùng Th t ng đ c Nhà xu t

b n V n hoá thông tin phát hành n m 2005)

Qua đó, m t s ng i cho r ng “mua bán c tri” và tranh c nh v y dù sao c ng đã đem l i l i ích cho ng i nghèo Thái Lan, đi u đó còn t t h n r t nhi u so v i s gian l n trong b u c mà khi đó ng i nghèo ch ng có đ c chút l i ích gì

54) Hi n nay các nhà n c trên th gi i đang có vai trò h t s c quan tr ng trong quá

trình phát tri n cân b ng và b n v ng qu c gia, l i ích xã h i đang tr nên quan

tr ng h n lúc nào h t C th nh , nhà n c Philippin đang tìm cách gi i quy t th c

t m i n m vùng đ c đ m l y b phát quang 30.000ha đ làm n i nuôi tôm xu t

kh u, hay nhà n c Costa-Rica đang c g ng kh c ph c tình tr ng hu ho i các

th m r ng nhi t đ i do vi c xu t kh u th t bò c a h sang B c M , Malaixia thì nhà n c đang tìm cách ph xanh l i các cánh r ng v n đã là ngu n cung c p đ n

90% s n l ng g nh p kh u c a Nh t B n

các n c phát tri n, h th ng an sinh xã h i đã đem l i cu c s ng t t đ p cho

ng i lao đ ng và ng i nghèo trong xã h i, nhà n c đây đã tr thành ng i

đi u ti t thu nh p và đi u hoà l i ích xã h i C th , hàng tri u ng i M thu c

di n đ c h ng tr c p phúc l i, Hy L p nh ng ng i v h u có th nh n đ c 107% l ng, và 100% đ i v i ng i không có kh n ng lao đ ng c, B ào Nhà là 124% đ i v i ph n đang trong th i k sinh n , 97% đ i v i ng i tàn t t

B ,… (Ngu n: Ch ngh a t b n ngày nay: mâu thu n n i t i, xu th và tri n v ng

Giáo viên: ThS Lê Vi t Tu n

do PGS TS L c Di p làm ch biên, Nhà xu t b n Khoa h c xã h i, Hà N i 2003)

Qua s th hi n đó, có quan đi m cho r ng hi n nay khi đ nh ngh a nhà n c là m t

t ch c đ c bi t c a quy n l c chính tr và m t b máy chuyên làm nhi m v c ng

ch là không còn phù h p, mà c n ph i xem nhà n c là m t t ch c pháp lý c a quy n l c xã h i v i nhi m v ph n ánh, b o v và đáp ng các nhu c u, l i ích c a

xã h i

4.3 Câu h i ti u lu n, thuy t trình

55) Anh (ch ) hãy tóm t t n i dung và nêu quan đi m cá nhân c a mình v tác ph m

“Bàn v nhà n c” c a LeNin (1917)

56) B ng nh ng hi u bi t c a anh (ch ) v các d u hi u đ c tr ng c a nhà n c, hãy lý

gi i t i sao Liên minh Châu Âu – EU không ph i là m t nhà n c m c dù t n t i c a

m t b máy g m các c quan qu n lý nh : y ban Châu Âu, Ngh vi n Châu Âu,

H i đ ng Châu Âu, Tòa án công lý và Tòa ki m toán

57) B ng nh ng hi u bi t c a anh (ch ) v các d u hi u đ c tr ng c a nhà n c, hãy lý

gi i t i sao Thành Vatican (Tòa thánh Vatican) là m t t ch c tôn giáo nh ng đ c

g i là m t nhà n c

58) Ch quy n qu c gia, m t trong nh ng d u hi u đ c tr ng c a nhà n c, đã có

nh ng chuy n bi n nh th nào trong th gi i toàn c u hoá

59) Có nh n đ nh cho r ng: nhà n c là s n ph m c a giai c p th ng tr , là t ch c đ c

bi t c a quy n l c chính tr , là b máy chuyên làm nhi m v c ng ch vì v y

nh ng nhà n c hi n nay xét v b n ch t chính là “nh ng k b o v ” cho s bóc l t

và duy trì s nghèo đói trong xã h i

B ng th c ti n tìm hi u “ch ng đói nghèo và an sinh xã h i” Vi t Nam ho c/và

các n c trên th gi i, anh (ch ) hãy nêu quan đi m c a mình đ i v i nh n đ nh trên T đó, hãy đ a ra đ nh ngh a riêng c a mình v m t nhà n c c n ph i có trong xã h i hi n đ i

60) B ng hi u bi t c a mình v b n ch t giai c p, anh (ch ) có suy ngh gì khi nhìn vào

s ti n Qu tranh c c a các ng viên t i các đ ng trong Hành trình tìm T ng th ng

M th 44 đ c đ ng trên báo Thanh niên ngày 09/9/2008

(ng i h c tham kh o thông tin v tác ph m Bàn v nhà n c, Liên minh EU, Thành

Vatican, “ch ng đói nghèo và an sinh xã h i” và Hành trình tìm T ng th ng M th 44

trong tài li u giáo viên cung c p)

  