Bài giảng Lý luận nhà nước và pháp luật - Chương 3: Bản chất, các kiểu và các hình thức nhà nước

Bài giảng Lý luận nhà nước và pháp luật - Chương 3: Bản chất, các kiểu và các hình thức nhà nước bao gồm các nội dung: Khái niệm và nội dung bản chất của nhà nước, các dấu hiệu đặc trưng của nhà nước, khái niệm chức năng của nhà nước và bộ máy nhà nước, các kiểu nhà nước, hình thức nhà nước. Mời các bạn cùng tham khảo.

CH ƯƠ NG III

B N CH T, CÁC KI U VÀ CÁC  Ả Ấ Ể

HÌNH TH C NHÀ N Ứ ƯỚ C

1. KHÁI NI M VÀ N I DUNG B N CH T C A  Ệ Ộ Ả Ấ Ủ

NHÀ N ƯỚ C 

­      B n  ch t  ả ấ là  toàn  b   nh ng  m i  liên  h ,  ộ ữ ố ệ

quan  h   sâu  s c  và  nh ng  quy  lu t  bên  ệ ắ ữ ậ trong  quy t  đ nh  nh ng  đ c  đi m  và  ế ị ữ ặ ể khuynh  h ướ ng  phát  tri n  c   b n  c a  h   ể ơ ả ủ ệ

th ng v t ch t ố ậ ấ

­    Khái ni m b n ch t c a nhà n ệ ả ấ ủ ướ c: là t t  ấ

c   nh ng  ph ả ữ ươ ng  di n  c   b n  quy  đ nh  ệ ơ ả ị

s  t n t i và phát tri n c a Nhà n ự ồ ạ ể ủ ướ c, th   ể

hi n   2 ph ệ ở ươ ng di n tính  ệ giai c p ấ  và tính 

xã h i ộ

1.1. Tính giai c p ấ

  Nhà n ướ c là m t b  máy c ộ ộ ưỡ ng ch  đ c  ế ặ

bi t c a giai c p c m quy n, là công c  s c  ệ ủ ấ ầ ề ụ ắ bén nh t đ  th c hi n s  th ng tr  giai c p,  ấ ể ự ệ ự ố ị ấ thi t l p và duy trì tr t t  giai c p trong xã  ế ậ ậ ự ấ

h i ộ

Giai  c p ấ :  là  t p  đoàn  ng ậ ườ i  có  s   khác  ự nhau v  đ a v  trong ch  đ  kinh t  ­ xã h i,  ề ị ị ế ộ ế ộ

mà  trong  đó  c   b n  nh t  là  s   khác  nhau  ơ ả ấ ự trong quan h  s  h u t  li u s n xu t ệ ở ữ ư ệ ả ấ

Nhà  n ướ c  th   hi n  ý  chí  và  b o  v   l i  ích  ể ệ ả ệ ợ

c a giai c p th ng tr  N i dung tính giai c p  ủ ấ ố ị ộ ấ

c a nhà n ủ ướ c th  hi n  : ể ệ ở

­   Nhà n ướ c do giai c p nào t  ch c nên; ấ ổ ứ

­  Quy n l c Nhà n ề ự ướ c n m trong tay giai c p  ằ ấ nào;

­  Nhà n ướ c b o v  l i ích cho giai c p nào là  ả ệ ợ ấ

ch  y u ủ ế

S  th ng tr  th  hi n d ự ố ị ể ệ ướ i 3 quy n: ề

 ­      Quy n  l c  kinh  t ề ự ế :  có  vai  trò  quy t  đ nh, ế ị

t o ra s  l  thu c v  m t kinh t  c a ng ạ ự ệ ộ ề ặ ế ủ ườ i b   ị bóc l t đ i v i giai c p th ng tr ộ ố ớ ấ ố ị

­   Quy n l c chính tr ề ự ị:  có vai trò duy trì quan 

h  bóc l t, là b o l c có t  ch c c a giai c p  ệ ộ ạ ự ổ ứ ủ ấ

nh m đàn áp s  ph n kháng c a giai c p b  tr   ằ ự ả ủ ấ ị ị trong xã h i ộ

­  Quy n l c t  t ề ự ư ưở ng: là s  th ng tr  v  m t  ự ố ị ề ặ tinh  th n,  h   t   t ầ ệ ư ưở ng  c a  giai  c p  th ng  tr   ủ ấ ố ị

đ ượ c  xây  d ng  và  thông  qua  con  đ ự ườ ng  nhà 

n ướ c  tr   thành  h   t   t ở ệ ư ưở ng  th ng  tr   trong  ố ị toàn xã h i ộ

1.2.  Tính xã h i ộ

  Bên c nh tính giai c p, Nhà n ạ ấ ướ c còn ph i  ả

ph n  ánh  l i  ích  c a  các  t ng  l p,  giai  c p  ả ợ ủ ầ ớ ấ khác trong xã h i ộ

N i dung tính xã h i c a nhà n ộ ộ ủ ướ c th  hi n  ể ệ

 vi c:

ở ệ

 ­   Nhà n ướ c bao gi  cũng là công c  đ  đ m  ờ ụ ể ả

b o  nh ng  đi u  ki n  cho  quá  trình  s n  xu t  ả ữ ề ệ ả ấ

c a xã h i; ủ ộ

­   Nhà n ướ c là công c  đ m b o an ninh, tr t  ụ ả ả ậ

t  an toàn xã h i; ự ộ

-  Nhà  n ướ c  là  công  c   ch   y u  gi i  quy t  ụ ủ ế ả ế các v n đ  n y sinh t  xã h i,… ấ ề ả ừ ộ

-  Nhà  n ướ c  đóng  vai  trò  đi u  ti t,  “ng ề ế ườ i 

c m lái” c a n n kinh t  trên bình di n toàn  ầ ủ ề ế ệ

2.  CÁC  D U  HI U  Đ C  TR NG  C A  NHÀ  Ấ Ệ Ặ Ư Ủ

N ƯỚ C

 2.1. Nhà n ướ c là t  ch c quy n l c chính tr   ổ ứ ề ự ị công c ng đ c bi t ộ ặ ệ

 ­   Nhà n ướ c là t  ch c quy n l c chính tr   ổ ứ ề ự ị mang  tính  công  c ng,  không  còn  hoà  nh p  ộ ậ

v i dân c  n a; ớ ư ữ

­      Nhà  n ướ c  v i  b   máy  th c  hi n  c ớ ộ ự ệ ưỡ ng 

ch  và qu n lý đ i s ng toàn xã h i; ế ả ờ ố ộ

­      B   máy  c ộ ưỡ ng  ch   v i  quân  đ i,  c nh  ế ớ ộ ả sát, nhà tù, toà án,…

2.2. Nhà n ướ c có lãnh th  và qu n lý dân c   ổ ả ư theo các đ n v  hành chính lãnh th ơ ị ổ

 ­   Lãnh th , dân c  (cùng v i quy n l c t i  ổ ư ớ ề ự ố cao)  là  nh ng  y u  t   c u  thành  nên  m t  ữ ế ố ấ ộ

qu c gia ố

­      Nhà  n ướ c  th c  hi n  s   qu n  lý  dân  c   ự ệ ự ả ư theo lãnh th , theo các đ n v  hành chính ổ ơ ị

­   Ch  đ nh qu c t ch xác l p m i quan h   ế ị ố ị ậ ố ệ

gi a công dân và nhà n ữ ướ c.

2.3. Nhà n ướ c có ch  quy n qu c gia ủ ề ố

 ­   Ch  quy n qu c gia là quy n t i cao c a  ủ ề ố ề ố ủ nhà  n ướ c  v   đ i  n i  và  đ c  l p  v   đ i  ề ố ộ ộ ậ ề ố ngo i ạ

-Nhà n ướ c là ng ườ i đ i di n chính th c, đ i  ạ ệ ứ ạ

di n v  m t pháp lý c a toàn xã h i ệ ề ặ ủ ộ

2.4.  Ch   Nhà  n ỉ ướ c  đ ượ c  quy n  ban  hành  ề pháp  lu t  và  b o  đ m  s   th c  hi n  pháp  ậ ả ả ự ự ệ

2.5. Nhà n ướ c qui đ nh và t  ch c thu thu   ị ổ ứ ế

d ướ i hình th c b t bu c ứ ắ ộ

­  Nhà  n ướ c  ban  hành  và  t   ch c  thu  thu   ổ ứ ế mang tính b t bu c ắ ộ

­  Thu   đ ế ượ c  s   d ng  nh m  duy  trì  s   t n  ử ụ ằ ự ồ

t i c a b  máy nhà n ạ ủ ộ ướ c.

- Thu  là ngu n thu giúp nhà n ế ồ ướ c th c hi n  ự ệ các  ho t  đ ng  chung  ph c  v   toàn  xã  h i,  ạ ộ ụ ụ ộ

là công c  nh m đi u ti t thu nh p trong xã  ụ ằ ề ế ậ

h i ộ

Đ nh nghĩa nhà n ị ướ c : Nhà 

n ướ c  là  hình  th c  t   ch c  ứ ổ ứ

xã  h i  có  giai  c p,  là  t   ộ ấ ổ

ch c  quy n  l c  chính  tr   ứ ề ự ị công  c ng  đ c  bi t,  có  ộ ặ ệ

ch c  năng  qu n  lý  xã  h i  ứ ả ộ

đ   ph c  v   l i  ích  tr ể ụ ụ ợ ướ c 

h t cho giai c p th ng tr  và  ế ấ ố ị

th c hi n nh ng ho t đ ng  ự ệ ữ ạ ộ chung n y sinh t  b n ch t  ả ừ ả ấ

c a xã h i ủ ộ

3. KHÁI NI M CH C NĂNG C A NHÀ N Ệ Ứ Ủ ƯỚ C 

VÀ B  MÁY NHÀ N Ộ ƯỚ C

3.1 Ch c năng c a nhà n ứ ủ ướ c

Ch c  năng  c a  nhà  n ứ ủ ướ c  là  nh ng  ữ

ph ươ ng  di n,  lo i  ho t  đ ng  c   b n  c a  ệ ạ ạ ộ ơ ả ủ nhà n ướ c nh m th c hi n nh ng nhi m v   ằ ự ệ ữ ệ ụ

đ t ra tr ặ ướ c nhà n ướ c.

Nhi m  v   c a  nhà  n ệ ụ ủ ướ c  là  m c  tiêu  mà  ụ nhà n ướ c h ướ ng t i, là nh ng v n đ  đ t ra  ớ ữ ấ ề ặ

mà nhà n ướ c c n gi i quy t. Nhi m v  c a  ầ ả ế ệ ụ ủ nhà n ướ c tu  thu c vào b n ch t và vai trò  ỳ ộ ả ấ

xã h i c a nhà n ộ ủ ướ c, vào đi u ki n l ch s   ề ệ ị ử

c a m i qu c gia qua t ng giai đo n c  th ủ ỗ ố ừ ạ ụ ể

* P hân bi t gi a ch c năng c a nhà n ệ ữ ứ ủ ướ c 

và ch c năng c a c  quan nhà n ứ ủ ơ ướ c.

  Ch c  năng  c a  nhà  n ứ ủ ướ c  nh   đã  nêu,  là  ư

nh ng  ph ữ ươ ng  di n  ho t  đ ng  c   b n  c a  ệ ạ ộ ơ ả ủ nhà n ướ c mà m i c  quan nhà n ỗ ơ ướ c đ u ph i  ề ả tham  gia  th c  hi n    nh ng  m c  đ   khác  ự ệ ở ữ ứ ộ nhau. 

Ch c  năng  c a  c   quan  nhà  n ứ ủ ơ ướ c  ch   là  ỉ

nh ng  ph ữ ươ ng  di n  ho t  đ ng  c a  c   quan  ệ ạ ộ ủ ơ

đó  nh m  góp  ph n  th c  hi n  ch c  năng  ằ ầ ự ệ ứ chung c a nhà n ủ ướ c.

Ch c  năng  c a  nhà  n ứ ủ ướ c  đ ượ c  chia  thành 

ch c năng đ i n i và ch c năng đ i ngo i ứ ố ộ ứ ố ạ

Ch c  năng  đ i  n i  ứ ố ộ là  nh ng  ph ữ ươ ng  di n  ệ

ho t đ ng c  b n c a nhà n ạ ộ ơ ả ủ ướ c trong n i b   ộ ộ

c a đ t n ủ ấ ướ c.

Ch c  năng  đ i  ngo i  ứ ố ạ là  nh ng  ho t  đ ng  ữ ạ ộ

c   b n  c a  đ t  n ơ ả ủ ấ ướ c  v i  các  qu c  gia  khác,  ớ ố dân t c khác ộ

 Các  ph ươ ng  pháp  c   b n ơ ả   đ   th c  hi n  ể ự ệ

ch c năng c a nhà n ứ ủ ướ c là ph ươ ng pháp giáo 

d c, thuy t ph c và ph ụ ế ụ ươ ng pháp c ưỡ ng ch   ế

3.2. B  máy nhà n ộ ướ c

B   máy  nhà  n ộ ướ c  là  h   th ng  các  c   ệ ố ơ quan  nhà  n ướ c  t   trung  ừ ươ ng  xu ng  đ n  ố ế

đ a  ph ị ươ ng,  t   ch c  và  ho t  đ ng  trên  ổ ứ ạ ộ

nh ng  nguyên  t c  chung  th ng  nh t,  t o  ữ ắ ố ấ ạ thành m t c  ch  đ ng b  đ  th c hi n các  ộ ơ ế ồ ộ ể ự ệ

ch c năng và nhi m v  c a nhà n ứ ệ ụ ủ ướ c.

Các  y u  t   h p  thành  b   máy  nhà  n ế ố ợ ộ ướ c 

là c  quan nhà n ơ ướ c. Các c  quan nhà n ơ ướ c 

r t  đa  d ng.  Tuy  nhiên,  thông  th ấ ạ ườ ng  c   ơ quan nhà n ướ c bao g m 3 lo i:  ồ ạ c  quan l p  ơ ậ pháp,  c   quan  hành  pháp  và  c   quan  t   ơ ơ ư pháp

C  quan nhà n ơ ướ c là m t t  ch c có tính  ộ ổ ứ

đ c l p t ộ ậ ươ ng đ i v  m t t  ch c ­ c  c u,  ố ề ặ ổ ứ ơ ấ bao  g m  nh ng  cán  b ,  công  ch c  đ ồ ữ ộ ứ ượ c  giao  nh ng  quy n  h n  nh t  đ nh  đ   th c  ữ ề ạ ấ ị ể ự

hi n  ch c  năng  và  nhi m  v   c a  c   quan  ệ ứ ệ ụ ủ ơ

đó trong ph m vi do pháp lu t quy đ nh ạ ậ ị

C  quan nhà n ơ ướ c có các đ c đi m sau ặ ể :

- Là m t t  ch c công quy n, có tính đ c l p  ộ ổ ứ ề ộ ậ

t ươ ng đ i v i các c  quan nhà n ố ớ ơ ướ c khác.

- CQNN mang quy n l c nhà n ề ự ướ c

-  Th m  quy n  c a  CQNN  có  nh ng  gi i  h n  ẩ ề ủ ữ ớ ạ

v  không gian, th i gian và đ i t ề ờ ố ượ ng ch u s   ị ự tác đ ng ộ

-  M i  CQNN  có  hình  th c  và  ph ỗ ứ ươ ng  pháp 

ho t đ ng riêng do pháp lu t quy đ nh ạ ộ ậ ị

-  CQNN  ch   ho t  đ ng  trong  ph m  vi  th m  ỉ ạ ộ ạ ẩ quy n c a mình và trong ph m vi đó, nó ho t  ề ủ ạ ạ

đ ng đ c l p, ch  đ ng và ch u trách nhi m  ộ ộ ậ ủ ộ ị ệ

v  ho t đ ng c a mình ề ạ ộ ủ

­ Ki u nhà n ể ướ c ch  nô ủ

­ Ki u nhà n ể ướ c phong ki n ế

­ Ki u nhà n ể ướ c t  s n ư ả

­ Ki u nhà n ể ướ c xã h i ch  nghĩa ộ ủ

*  B n  ch t  nhà  n ả ấ ướ c  qua  các  ki u  nhà  n ể ướ c  ch   nô,  ủ phong ki n, t  s n: ế ư ả

­    B n ch t nhà n ả ấ ướ c ch  nô ủ : 

là công c  ch  y u th c hi n  ụ ủ ế ự ệ quy n  l c  c a  ề ự ủ giai  c p  ch   ấ ủ

nô, là b  máy tr n áp c a giai  ộ ấ ủ

c p ch  nô (ch  y u) đ i v i  ấ ủ ủ ế ố ớ

đ i  v i  ố ớ nông  dân  và  nh ng  ữ

ng ườ i  lao  đ ng  khác ộ  nh m  ằ

đ m b o s  th ng tr  v  m i  ả ả ự ố ị ề ọ

m t.  Nh ng  đ ng  th i,  s   ặ ư ồ ờ ự

xu t  hi n  c a  nhà  n ấ ệ ủ ướ c  phong ki n cũng đã đánh d u  ế ấ

s   phát  tri n  kinh  t   ­  xã  h i  ự ể ế ộ

và  góp  ph n  h ầ ướ ng  đ n  s   ế ự

gi i phóng con ng ả ườ i.

­   B n ch t nhà n ả ấ ướ c t  s n ư ả : là m t b  ph n  ộ ộ ậ

c a ki n trúc th ủ ế ượ ng t ng c a xã h i t  s n,  ầ ủ ộ ư ả

là  công  c   duy  trì  s   th ng  tr   và  b o  v   l i  ụ ự ố ị ả ệ ợ ích c a  ủ giai c p t  s n ấ ư ả , ch ng l i  ố ạ giai c p vô  ấ

s n và các t ng l p nhân dân lao đ ng khác ả ầ ớ ộ   Bên  c nh  đó,  Nhà  n ạ ướ c  t   s n  đã  t o  c   s   ư ả ạ ơ ở thu n  l i  và  góp  ph n  to  l n  đ i  v i  s   phát  ậ ợ ầ ớ ố ớ ự tri n c a kinh t  ­ xã h i, s  giàu có c a loài  ể ủ ế ộ ự ủ

ng ườ i. M t xã h i dân ch  t  s n ti n b  h n  ộ ộ ủ ư ả ế ộ ơ các giai đo n tr ạ ướ c đó đã đ ượ c hình thành và  phát tri n ể

5. Hình th c nhà n ứ ướ c

Hình  th c  nhà  n ứ ướ c  là  cách  th c  t   ch c  ứ ổ ứ quy n l c nhà n ề ự ướ c và nh ng bi n pháp đ  t   ữ ệ ể ổ

ch c và th c hi n quy n l c nhà n ứ ự ệ ề ự ướ c. 

Hình  th c  nhà  n ứ ướ c  đ ượ c  hình  thành  t   3  ừ

y u t : hình th c chính th , hình th c c u trúc  ế ố ứ ể ứ ấ nhà n ướ c và ch  đ  chính tr ế ộ ị

*)

5.3. Ch  đ  chính tr ế ộ ị

Chế độ chính trị (*)

Chế độ chính trị phản dân chủ (*) Chế độ chính trị

dân chủ (*)