Ebook Nước Nhật và người Nhật: Phần 1

Cuốn sách Nước Nhật và người Nhật giới thiệu cho bạn đọc góc nhìn tổng quan về nước Nhật và con người Nhật Bản thông qua các chủ đề trong sách: Địa lý lịch sử, Chính trị, Gia đình, Văn hóa và các vấn đề hiện tại khác. Nội dung phần 1 của cuốn sách trình bày 2 chương đó là Địa lý và lịch sử, Chính trị. Mời các bạn cùng tham khảo.

THE ASS(ICIATION F(lR OUERSEAS TECHNICAL SCHI)LARSHIP M()TS]

NGtIdI NHAT

A

AOTS

H6#ffif

(^t l- iAFE)

M(IC LUC

Phong thd Bdn mria Giao thdng Lich sfi DAn tQc vd ng6n ngrl CHIJdNG II CHfI\H TRI

Hidn phrip

HQ thdng chfnh quydn trung trdng

HQ thdng chinh quydn dia phtrong Chinh ddng

Tham gia chfnh tri CHT'dNG III GIA DiNH

Crr trri Kinh td gia clinh Srl dgng thi gid nhAn r6i Girio duc

CHIJdNG Tv vA.N H6A

Khudn m6u hdnh dQng cria ngUdi Nhat Quan Hdn Tang Td

ViQc 5n udng T6n girio

SqI tidn thAn trong xa hQi ctia ngrrdi phq n[

Xe hQi cao ni6n h6a Qudc td h6a

1 4 6 8 I

1 1

L 2

t 2 L4

1 5

L7 20 22 24

2 7 30 32 34

37 38 39

m

PHoNG rnd

T\iOn tich cira Nhat b6n ld 377.600km, (kd cd diQn tich 4.966km2 cfra t-r 16nh thd phia g6c) Qudn cl6o Nhat bdn duoc tao thdnh gdm 4 d6o ldn ld Hokkaido, Honshyu, Kyushyu, Shikoku vd chirng 4.000 d6o nh6 khdc Til Nam chi Bdc ddi chtrng 3.000km vdi nhfrng d6y ntii trdi ddi 6 chinh gifra, til dAy ph6t xudt nhrlng gibng sOng ngfn chdy sidt dd nddc ra bidn c6 chung quanh

Vdi chtrng 70Vo diQn tich ld ndi cldi, phAn cl6ng dAn sd sdng t4p

trung tai mQt sd ving ddng bhng ven sOng vd binh nguyOn duy6n hdi gidi h4n NhQt B6n c6 nrii lfia vd rdt thudng dQng ildt \n nhidu nrii md lai it ddng bbng n6n ky thuat ddo dudng hdm, kf thuft n6ng nghiQp (ky thuat dat thAu hoach cao vdi di6n tich canh t6c hep) vd ki thuat thriy loi dtroc ph6t tridn C6 chitng 80 nggn nfi lfia tai Nhat b6n, ngon nrii cao nhdt ld Fuji (Phri si 3.776m) cfrng ld n(ri l&a

DAn sd vudt qua mtc 124 triQu trong t16 c6 11 thdnh phd ldn vdi dAn sd tr6n l- triQu md phAn ldn t{p trung d vDng bd bidn ThAi binh

drrong

Vd hanh chdnh Nhat b6n duoc chia thdnh 47 d6, d4o phti, tinh (To,

Do, Fu, Ken = Tinh), vd drrdi d6 la thdnh phd, qu{n, khu, x6, th6n

Nhin quanh Nhat bin dAu cfrng ld bidn, khdng c6 nhfng dudng bi6n gidi nhu ddt lidn Vi lf do tl6 tU xa xda ngudi Nhat b6n ala thudng it khi tidp xfc vdi ngrrdi ngoai qudc Hon nfra vi tU xa xua chi trdng cQy vdo ngudn h6i sdn ild ldy chdt dam n6n k! thuAt ngtr nghiOp cfrng rdt phat tridn

Okinawa dd drroc hodn tr6 lai vdo ndm t972 sau 27 ndm bi Hoa kj' chidm d6ng khi thd chidn kdt thfic Ngodi ra virng cldt phia B6c cfrng bi LiOn sO (tOn goi vdo thdi cl6) chidm d6ng cho ddn ngdy nay Til d6 ildn nay chinh phfi Nhat bdn v6n tidp tuc chfr truong virng ddt phia Bdc ln lSnh thd cd htru cfra Nhdt b6n

dNG

1

Linh thd phia Bfc

Vtng Hokkaldo (Virnq B{c hli dao)

ffi

t \ P - - - "

S ^ a

BIEN NHAT BAN

(Uing lrung bQ) ving Hokuriku (ving B{c l1;c)

Ving Tohoku (ving 00ng b5c)

)

Ving Chugoku

(ving Trung quOc)

o l

Ving Kyushu (ving Cttu chiu)

Y

(vins0uandons)

r a i \

l h i i ) \

Utng Kanlo

THAI BiNH DUdNG

(ving Cin ki' haY Quan tdY) Ving Shlkoku

(ving Tf qu0c)

-)

DiQn tich

Hokkaido (kd cl ldnh thd phia Bf c) 83.408 km'?

230.964 km2

1 8 7 9 6 k m z 44.410 km2

2 2 , 1 % 61,11o

5 , 0 %

1 1 , 8 %

Honshu Shikoku Kyushu

B0 Noi vu

T 0 n c 6 c 0 0 , 0 a 0 , P h i , t i n h Din sd (ngudi) Tda hdnh ch6nh tinh ilfl t4i 0?n sd(ngrtUi)

lHokkaidol V i n g H o k k a i d o

lHonshul Ving Tohoku

3 Tinh Akita

4 Tinh lwate

5 Tinh Yamagata

6 Tlnh Miyagi

7 Tinh Fukushima

1 2 2 7 4 7 8

1 4 1 6 9 2 8

1 2 5 8 3 9 0 2.248.558

2 1 0 4 0 5 8

Thanh Dhd Akita Thinh phO Morioka Thdnh phd Yamagata Thinh nhd Sendai Thinh ohd Fukushima

s02.899 278.177 247.204 923.1 't0 280.069 Vung Kanlo

8 Tinh lbaraki

9 Tinh Tochigi

10 Tinh Gunma

11 Tinh Saitama

12 Tht d0 Tokyo

13 Tinh Kanagawa

14 Tinh Chiba

2.845.382

1 9 3 5 1 6 8

1 9 6 6 2 6 5

6 4 0 5 3 1 9

1 1 8 5 5 5 6 3 7.980.391

5 5 5 5 4 2 9

Thdnh phO Mito Thdnh phO utsunomiya Thinh phO Maebashi Thinh phO Urawa

23 0u0n Thinh phd Yokohama

T h i n h p h O C h i b a

244.434 429.514 286.931 430.672 7.989.687 3.?54.594

8 3 1 6 4 5 vlng Ghubu

15 Tinn Yamanashi

16 Tlnh Niigata

17 Tinh Nagano

18 Tinh Toyama

'19 Tlnh Gifu

20 Tinh lshikawa

2'1 finh Fukui

22 Tnh Shizuoka

23 Tinh Aichi

24 Tinh Mie

852.966 2.474.583 2.'t56.627

1 1 2 0 1 6 1 2.066.569

1 ' t 6 4 6 2 8

8 2 3 5 8 5 3.670.840 6.690.603 1.792.514

Thanh pno Kotu Thenh ph6 Niigata Thinh phO Nagano Thinh phdToyama Thanh phd Gifu Thinh phd Kanazawa Thinh phd Fukui Thinh phd Shizuoka Thinh phO.Nagoya

I n a n n D n o t s u

1 9 9 1 9 / 480.079 350.593 320.305 406.697 432.542 251.876 472.573 2.107.370

1 5 8 1 6 7 Vung Kinki

25 Tinh Shi0a

26 Tinh Nara

27 Phtr Kyoto

28 Ph[r Osaka

29 Tlnh Wakayama

30 Tinh

32 Tinh Okayama

33 Tinh Shimane

34 Tinh Hiroshima

35 Tinh Yamaguchi

1 2 2 2 4 1 1

1 3 7 5 4 8 1 2.602.460

8 7 3 4 5 1 6 1.074.325 5.405.040

1.925.877 781.021 2.849.847

1 5 7 2 6 1 6

263.4/6 352.358 1.404.548 2.506.678

4 0 1 3 8 3 1.469.643'

5 9 5 1 2 9 142.534

1 0 7 5 1 0 4 127.826

Tnanh pho 0tsu Thdnh phd Nara Thirnh phd Kyoto Thinh phO Osaka Thinh phd Wakayama Thdnh phO Kobe

Thinh phtlOkayama Thinh ph6 Matsue Thinh ohd Hiroshima Thinh ph6 Yamaguchi

37 Tinh Tokushima

38 Tinh Ehime

39 Tinh Kochi

831 598

1 51 5025 825034

Thinh phd Tokushima 2 6 1 8 3 5

453.754

3 1 6 5 9 1

Thinh phO Matsuyama Thinh phd Kochi lKyushul Vtng Kyushu

41 Tinh 0ita

42 Tinh Miyazaki

43 Tlnh Saga

44 Tinh Nagasaki

45 Tinh Kumamoto

1.236.942

1 1 6 8 9 0 7 877.851

1 5 6 2 9 5 9

1 8 4 0 3 2 6

Thinh phO Oita Thinh phO Miyazaki Thinh phO Saga Thinh phO Nagasaki Thinh phd Kumamoto

4 1 2 6 6 0 292.035 168.244

4 4 3 0 1 9 627.011 535.279 306.364

46 Tinh Kagoshima 1.797 824 Thdnh phO Kagoshima

47 Tnh 0kinawa 1.222.398 Thenh Dhd Naha

Tdng cOng gdm 1 D0 1 Oao 2 Phir 43 tlnh (didu tra dan sd 1992)

BON MUA

Duqc phAn ldm XuAn, H?, Thu, D0ng mQt cSch 16 rOt, c6 mua quanh ndm

nhtrng lugng mrra nhidu nhdt ld vdo dAu Hb vd mria Thu QuAn d6o Nhat

b6n hdu nhu nhm trong khu vttc 0n ddi thich hop vdi viQc trdng hia Vi

ddt nr-idc ch?y dai til Nam chi Bdc nhu thd nOn khi hdu Nam vdi B6c hoirn

todn khric bi6t

Dic sdc cfia bdn mira

Xudn: Hoa c6 vd cAy cdi bdt dAu xanh trroi MDa hoa Anh dio nd

b6o hiQu XuAn vd

Mtia mrfa: Mua li0n tuc ti/ trung tuAn thdng 6 ctdn trung tuAn

th6ng 7 ngo4i trtl virng Hokkaido Nhirng cdn mua qui b6u ndy

khOng thd thidu cho vi6c trdng l6a

Hq: Ap sudt kh6ng khi cao tr6n virng bidn phia Nam ldm n6n

nht(ng ngdy ndng tdt nhttng n6ng brlc li6n tuc Bai bidn vi hd tdm

hic nho cfrng n6o nhiQt

Bio: 86o ph6t sinh d vilng bidn gAn Phi luAt TAn til trung tudn

thdng 7 ddn trung tudn thdng 10, mang ddn NhAt b6n nhtrng cdn

mtra to gi6 ldn gAy nhidu thiet hai to tdt tai nhidu noi

Thu: L6 cdy b6t tlAu nhudm mdu d6 ho[c mdu vdng

Ddng: Nhltng cdn gi6 mia til phia Bdc ldm phia bidn NhQt bin c6

tuydt to, trong khi phia Thdi binh Duong thi khOng khi kh6 r5o vir

trdi luOn sring stia

)

)

@

4

KHi HAu va sdN nnue

lKhi hfu vi lrrOng nr/dc mr/al (Tokyo)

I n a n g I Ihdng 2 I nano \) Thiing 4 Thrinq 5 Ihing 6 I nanq / Thins 8 Thrinq 9 Ihrinq 1 0 I n a n o | | r n a n o t z

5 2 " C 5 6 8 5 t q I 1 8 6 2 1 7 25.2 2 7 1 I J L 1 7 6 1 2 6 7 9

N h i O t t linh qud

) 1 5 , 6 " C

h i n g n d )

4 5 m m 6 0 1 0 0 1 2 5 1 3 8 1 8 5 1 2 6 1 4 8 r 8 0 1 6 4 8 9 4 6

T S U nuoc r

4 0 6 m

ua trongl

[Ni0n bidu khoa hgc 1992: Binh quan til nam .1961 ddn nim 1990]

r ' l - J

<-1J

Giao thdng

M6y bay

C6c tuydn tludng bay nQi dia ndi lidn c6c thdnh phd quan trong nhrr

Sap-poro, Tokyo, Osaka, Fukuoka, Naha v.v TrOn tohn nddc Nhat c6 79 phi

trUdng vd c6 7 cdng ty hdng khdng hoat dQng vdi 163 tuydn dudng bay

Dudng sdt

Tdng sd chidu dii c6c tuydn drrdng sdt tr6n Nhat b6n ld 27.000km (Cdc

d6o Honshu, Hokkaido, Shikoku, Kyushu dugc ndi lidn vdi nhau bhng hQ

thdng cAu hodc dudng hdm drrdi c16y bidn) Sd lttong hdnh kh6ch sfi dr;ng

m6i n[m l6n ddn 20,7 t9 ngudi DAy ln phuong ti6n ti6n loi, hiQu qu6 vd

an tohn nhdt HAu nhu c6c thdnh phd cldu drroc ndi lidn bhng hO thdng

tuydn dudng JR, cdc thinh phd ld'n vi cdc khu du lich thi c6 cdc hQ thdng

tuydn tludng tu nhAn hoat dOng song song hod.c phu trd cho tuydn JR

JR: Kd tU khi tuydn dudng sdt dAu ti6n ctia Nhat bdn ndi lidn

Shinbashi vd Yokohama ra ddi nam L872, JNR (CUc tlrrdng s6t qudc gia

Nhat) d6ng vai trb cdt loi v6 dudng sdt cfra Nhat bin sudt 1L4 nd.m cho

t6i khi n6 duoc trr nhAn h6a vd phAn chia thdnh 6 c0ng ty trl nhdn vd

dudng sdt chuydn ch& hdnh kh6ch tr6n tohn qudc nhrl c6ng ty JR

Higashi-Nihon, cOng ty JR Nishi-Nihon v.v vi c5.c c6ng ty dudng sdt

chuy6n chd hdng h6a vho th6ng 4 ndm 1987 JR hoat dQng tr6n tuydn

drrdng dai 20.000km vdi hon 25.000 chuydn tdu m6i ngay (kd cd tuydn

cao tdc Shinkansen) Tai c6c ving thdnh phd ldn, hO thdng tQp trung

phUc vu rdt hoirn chinh thi du nhtr tuydn Yamanote; tuydn Chuo tai

Tokyo, chuydn Osaka Kanjo tai Osaka v.v

Shinkansen: B6t dAu hoat ttQng tir nim 1964 vdi chi ti6u chuyOn ch6

tl6ng dAo hdnh kh6ch bhng mQt v4n tdc cao dn dinh nhung an tohn

HiQn tai Shinkansen chAy v6i vAn tdc cao nhdt ld 270km/g, vir nhlrng

cuQc thi nghiQm dd vd dang dtroc x0c tidn dd ndi lidn Tokyo vh Osaka

trong vdng 1 gid tldng hd

) , '

)

6

Drrdng sdt trr nhAn: HiQn tai c6 132 cOng ty drrdng sdt cirng vdi JR tao thdnh h0 thdng m?ng ludi tr6n todn qudc Cde c6ng ty drrdng sdt chfi ydu gdm c6:

Tokyo

Tobu Tetsudo, Seibu Tetsudo, Keisei Tetsudo, Keio Teito Dentetsu, Odakyu Dentetsu, Tokyu Dentetsu, Keihin Kyuko

Nagoya

Nagoya Tetsudo

Kyoto, Osaka, Kobe

Kinki Nippon Tetsudo, Nankai Denki Tetsudo, Keihan Denki

Tetsudo, Hankyu Denki Tetsudo, Hanshin Denki Tetsudo

Kyushu

Nishi Nihon Tetsudo

Dr/dng xe diQn ngdm: Hoat ilQng t4i 9 thdnh phd ldn li Tokyo,

Osaka, Nagoya, Yokohama, Kobe, Kyoto, Sapporo, Fukuoka, Sendai ld mdt trong nhfrng phrrong ti6n giao thdng chinh, 16 tidn tld tli ldm vd ili

h g c

Drt'dng xd vdr xe hoi

Todn thd hC thdng dudng xd t4i Nhat b6n ddi 1.12 tri6u km (kd cd

4.560km tltrdng cao tdc) trong d6 70Vo dd cluoc tr6ng nhua Nhat bdn c6 58.600.000 chidc xe hoi drlng h4ng nhi sau Hoa kj' tuy nhi6n mat d0 xe hoi so vdi diQn tich lai drlng hdng ttdu thd gi6i vi thd n4n ket xe, tai nan giao thdng, khi thei, tidng dn v.v trd thdnh nhlrng vdn dd xe hQi

Tai nan giao th6ng: Qua sr,f phd c{p cfra xe hdi, ndm 1970 sd ngudi chdt

vi tai nan giao thdng l6n ddn cao clidm le 16.765 ngtrdi, nhung tir cldy c6 khuynh hrrdng srit gi6m Tuy nhi6n kd ti/ khodng ndm 1985 lai gia tdng vd nim 1990 con sd nb.y vtfdt tr6n 11.000 ngUdi Nhdt ld nhf,ng tai nan chdt ngttdi do tdi xd ld thdnh phdn tr6 thudng hay xAy ra

Ch6nh phfi vd cdc nhd s6n xudt n6 luc itdi ph6 vdi vdn dd ndy qua vi6c bdt bugc mang d6y dai an todn, hodc viQc trang bi gdi hoi, hQ thdng ngila trtr{t b6nh khi th6ng (ABS), ldm cfia xe crlng c6p thdm v.v tuy nhi6n didu quan trong nhdt ld t6c phong dqo drlc cria ngudi cAm tay l6i v6n cdn nhidu thidu s6t

7

Lich sfi

Nhat b6n tirng ndi lidn vdi luc dia A chAu, nhung tr6i qua nhfing bidn

tlOng cfia ldp v6 dia cdu vd hoat dQng cria nfi lita n6 cld t6ch rdi kh6i luc

dia vd mang hinh th6i gidng nhu ngdy h6m nay t<d tU chrlng 10.000 nim

tnJdc

Thdi dai nguy6n thrfry (8.000 ndm trd6c Thi6n ch(ra - thd ki thrl 3)

Con ngrrdi sinh hoat chinh ydu dua trOn viQc sin bdn vd g6p nhat Tdi

khoAng thd ki thf 3 vi6c tr6ng lfra duoc truydn sang tit lqc dia

Thdi cd aqi (thd ki tlrlt 4 - thd k9 12)

Vdn h6a luc dia drroc du nhap vdo vd ndn tAng dd thdnh hinh mQt qudc

gia d5 vllng chdi, viQc phAn dinh giai cdp dd trd n6n 16 rdng Trdng hia

rt6 trd thdnh c6ng viQc chinh vd ddi sdng dinh cd dd duoc hinh thdnh

Quydn ltrc ni.m trong tay Thi6n hodng vd giai cdp quf tQc

Thdi trung cd (tfrd ki 13 - thd ki 19)

Giai cdp vfr si thay thd giai cdp qui tQc ndm quydn luc Thi6n chfa gi6o vd

sdng h6a mai duoc truydn vho tit' gifra thd ki 16 TiJ dAu thd kjr 17 viQc

thdng thuong vDr giao thi6p vdi ngoai qudc bi cdm trrf mQt sd khu vrlc gi6i

han Tir thd ki 17 ddn thd ki 19 la mQt thdi dai vO cirng dn dinh

Thdi cin dai (thd ki 19 - trudc thd chidn thrr 2)

Do 6p luc cria Hoa kj', Nhat bdn phii md crla vd Thi6n hodng lai duoc

khdi phuc quy6n luc Sau khi md cfia nhhm theo kip c6c qudc gia khdc,

Nhat b6n d6 khuydn khich chfnh srich cOng k! nghQ md cdt l6i la cdng

nghiQp, nhtrng qua cuQc khring ho6ng kinh td thd gi6i Nhat b6n budc vdo

con dudng cria chri nghia quAn phiQt

Thdi hiQn d4i (Hau chiSn)

Chidn tranh chdm dft ndm 1.945 sau khi hai qu6 bom nguy6n trl th6

xudng Hiroshima vit Nagasaki Sau thd chidn Nhat b6n ddc tod.n luc qudc

gia Cld phUc hrrng xrir s6, xAy dtrng lai mQt qudc gia hoh binh Nuong theo

ndn kinh td tdng tnldng cao, Nhflt bAn cle vddt qua duoc 2 lAn bidn dQng

dAu ho6 dd trd thdnh mQt trong nhdng cudng qudc kinh td trOn thd gidi

)

) r

8

DAn tQc vi ngdn ngfi

Ngudn gdc cria ngudi Nhat c6 nhidu thuydt nhu Id ttl phia Bdc, tit Nam A ChAu, ttr cric d6o d phrrong Nam tuy nhiOn chua c6 thuydt ndo vlrng ci C6 thuydt cho rXng ngudi Nhat ngay h6m nay ld do sr1 pha m6u cfra c6c dAn tQc tr6n

C6 thuydt thi cho rhng Nhat b6n ld mQt qudc gia chi c6 1 dAn tQc, tuy nhi6n x6t cho k! n6 ld su thdnh hinh crja nhidu dAn tOc nhu ngtrdi Nhat, ngudi Ainu (Hokkaido), ngrJdi Dai hAn, ngudi Tridu ti6n, ngt/di Trung qudc sdng tai NhQt GAn dAy sd ngudi ngoai qudc crl tni tai Nhat b6n cfrng c6 gia tang

Con ngtrdi d6 sinh sdng tai qudn d6o Nhat b6n til trdn 10000 nim trddc Tidng n6i thi chi c6 tidng Nhat nhung c6 nhidu thd dm (Hogen), thd

Am Tohoku vh Kyushu rdt kh6 Tuy nhi6n vdi tidng ti6u chudn c6 thd truydn dgt ttr td&ng ddy dri dugc

Ngddi Nhat sft dung chrl vidt gdm c6 H6n tu vd b0 chfr Kana H6n trr duoc luu truydn tr} Trung qudc cbn bQ chlt Kana (gdm Hiragana vd Katakana) dtlgc chd bidn tir H6n trJ BO chfr Katakana thtrdng dnng dd vidt c6c ttt ngfr du nhAp tU tidng nddc ngohi

Hiragana vi Katakana lrtqc ctre UiCh til Hiin t{

.t

b

.t

h

( a )

X

.t

vl

,t

t\

( i )

hiragana

F

J 6

,t

\

) ( u )

,t F t

7

( a )

.t

4

.t

4

( i )

katakana

F

.t

')-.t

v (u)

9

C H

CHINH TRI

ff ia" phrip cia nudc Nhat dugc c6ng bd vdo ngey 3 th6ng 11 ndm

I I L946, dugc thi hdnh tir ngdy 3 th6ng 5 ndm 1947 Hai ngdy ndy trd thdnh 2 ngiry 16 at6 lDr "Ngdy VEn ho6" vDr "Ngdy ki niQm Hidn ph6p"

Ba c16c trtrng chinh

Chri quyin t4i d6n - Chir quyAn d noi qudc d6n Trong hidn ph6p trttdc ddy n6 nim trong tay Thi6n hodng

Chri nghia Hoi binh - Td b6 chidn tranh, cdm chi quydn giao chidn, khOng c6 nghla vu quAn dich

Tdn trong nhdn quy6n cIn bAn - Quydn loi cd hfru cfra con ngudi c6 til khi mdi sanh ra

Thi6n hodng (Nhat Hodng) ld bidu trrQng cho qudc dAn tuyQt ddi khOng c6 mQt quydn han chinh tri ndo c6 Chi cfi hinh mOt sd nghi thrlc qudc gia theo f kidn vd srJ thila nh{n cria nQi c6c Ching hAn nhtr thila nhfn viQc triQu tQp qudc hQi, tidp nh4n viQc bd nhiQm chrlc vu Thfi trJdng

do qudc hQi chi dinh, chudn nhfn cdc hiQp rrdc, tidp nhQn riy nhiQm thrr c$a c6.c Dai sr1, Cdng sfi, tidp rudc Qudc khdch

Thi0n hodng hi6n tai cfra Nhat b6n ld vi Thi0n hodng ddi thf L25 t6n ld Akihito Ni6n hiQu ld "Heisei" drrgc sfi dqng chung v6i Dtrong lich Thi6n hodng (Tenno) kh6ng c6 ho, sau khi bdng hd s6 clrroc ggi bhng ni6n hiQu cira minh thi dg OO Tenno

UdNG

2

1 l