Động mạch quay là một trong hai đường phổ biến được chọn lựa trong kỹ thuật thông tim. Ngoài ra, động mạch quay còn là động mạch nguồn dùng làm mạch ghép trong phẫu thuật bắc cầu động mạch vành. Sự thay đổi về giải phẫu động mạch quay là rất quan trọng trên lâm sàng. Do đó, nghiên cứu về giải phẫu động mạch quay là rất cần thiết.
Trang 1NGHIÊN CỨU GIẢI PHẪU ĐỘNG MẠCH QUAY
Nguyễn Hoàng Vũ*
TÓM TẮT
Đặt vấn đề: Động mạch quay là một trong hai đường phổ biến được chọn lựa trong kỹ thuật thông tim
Ngoài ra, động mạch quay còn là động mạch nguồn dùng làm mạch ghép trong phẫu thuật bắc cầu động mạch vành Sự thay đổi về giải phẫu động mạch quay là rất quan trọng trên lâm sàng Do đó, nghiên cứu về giải phẫu
động mạch quay là rất cần thiết
Mục tiêu: Khảo sát các đặc điểm giải phẫu động mạch quay
Đối tượng và phương pháp nghiên cứu: 100 mẫu động mạch quay lấy từ 51 xác ướp tại bộ môn Giải phẫu
học, Đại học Y Dược TPHCM
Kết quả: 99 (99%) trường hợp động mạch quay xuất phát từ động mạch cánh tay, 1(1%) trường hợp xuất
phát từ động mạch nách 96% trường hợp xuất phát dưới đường liên lồi cầu xương cánh tay, 4% xuất phát trên đường liên lồi cầu Đường kính trung bình động mạch quay là 2,82 ± 0,55mm, nhỏ hơn động mạch trụ (3,40 ± 0,51mm) Không có sự khác biệt về đường kính giữa động mạch quay bên phải và bên trái Động mạch quặt ngược quay xuất phát dưới đường liên lồi cầu 33,30 ± 7,55mm Có 21% trường hợp không có nhánh gan cổ tay, 2% trường hợp không có nhánh động mạch ngón cái chính
Kết luận: Động mạch quay xuất phát từ động mạch cánh tay ở dưới đường liên lồi cầu xương cánh tay
nhưng có thể xuất phát cao hơn Đường kính động mạch quay nhỏ hơn động mạch trụ Các nhánh của động mạch quay có thể không có như nhánh gan cổ tay, động mạch ngón cái chính
Từ khóa: động mạch quay, động mạch quặt ngược quay, động mạch ngón cái chính, xuất phát cao
ABSTRACT
A STUDY ON ANATOMY OF RADIAL ARTERY
Nguyen Hoang Vu
* Ho Chi Minh City Journal of Medicine * Supplement of Vol 23 - No 2- 2019: 119-124
Background: Radial artery is one of the two common ways for cardiac catheterization In additions, radial
artery is used for coronary arteries bypass sugery Variations of anatomy of radial artery are clinically important Therefore, it is essential to study on anatomy of radial artery
Objectives: To survey the anatomical characteristics of radial artery
Materials and methods: 100 radial arteries of 51 embalmed cadavers at Anatomy Department, University
of Medicine and Pharmacy at Ho Chi Minh city
Results: The radial artery originated from brachial artery in 99 specimens (99%), from the axillary artery in
1 specimen (1%) The radial artery originated below the intercodylar line in 96%, and above this line in 4% The average diameter of radial artery was 2.82 ± 0.55mm, smaller than that of the ulnar artery (3.40 ± 0.51mm) There was no difference in the mean diameter beween the right and the left radial artery The radial recurrent artery originated from 33.30 ± 7.55mm below the intercondylar line The palmar carpal branch was absent in 21%, the princeps pollicis artery was absent in 2%
Conclusion: The radial artery originated from the brachial artery below the intercondylar line but might
* Bộ môn Giải phẫu học, ĐH Y Dược TP Hồ Chí Minh
Tác giả liên lạc: TS Nguyễn Hoàng Vũ ĐT: 0903 86 32 52 Email: vunguyen@ump.edu.vn
Trang 2originate from a higher possition The diameter of the radial artery was smaller the ulnar artery The branhes of the radial artery might be absent, such as the palmar carpal branch, the princeps pollicis artery
Keywords: radial artery, radial recurrent artery, princeps pollicis artery, high origin
ĐẶT VẤN ĐỀ
Cùng với động mạch trụ, động mạch quay
xuất phát từ động mạch cánh tay ở hố khuỷu và
cấp máu cho vùng cẳng tay và bàn tay
Các phẫu thuật vùng cẳng tay, bàn tay vốn là
những phẫu thuật phổ biến Ngày nay, trong kỹ
thuật thông tim, thì đường thông qua động
mạch quay thường được chọn do ít xảy ra biến
chứng hơn so với đường qua động mạch đùi(2,8)
Mặt khác, động mạch quay là một trong những
động mạch dùng làm mạch ghép trong phẫu
thuật bắc cầu động mạch vành, một phẫu thuật
khá phổ biến hiện nay(3) Do đó, sự thay đổi về
giải phẫu động mạch quay rất có ý nghĩa trên
lâm sàng
Trên thế giới cũng đã có những nghiên cứu
về giải phẫu động mạch quay nhưng đó là
những nghiên cứu tiến hành trên người nước
ngoài Trái lại, các nghiên cứu giải phẫu động
mạch quay trên người Việt Nam còn khiêm tốn
Đặc điểm hình thái nói chung và đặc điểm về
giải phẫu nói riêng ở người Việt Nam không
giống với người nước ngoài Vì vậy chúng tôi
tiến hành nghiên cứu này nhằm khảo sát các đặc
điểm giải phẫu động mạch quay trên người Việt
Nam Qua nghiên cứu này, chúng tôi mong
muốn đưa ra các số liệu để giúp các bác sĩ lâm
sàng có thêm thông tin cần thiết để tham khảo,
đồng thời góp phần bổ sung vào hằng số hình
thái học người Việt Nam
ĐỐI TƯỢNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
100 mẫu động mạch quay lấy trên 51 xác
người Việt Nam, gồm 30 nam, 21 nữ, tuổi từ 40
đến 88, trung bình là 66,78 tuổi Xác đã được ướp
formol và lưu trữ tại bộ môn Giải phẫu học, Đại
học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh
Phương pháp nghiên cứu
Mô tả cắt ngang
Tiêu chuẩn chọn mẫu
Mẫu được chọn thuận tiện, là những xác được sử dụng để phục vụ giảng dạy sinh viên các năm học 2016 – 2017 và năm học 2017 – 2018
Tiêu chuẩn loại trừ
Xác có vết thương, có sẹo mổ vùng cẳng tay hay bàn tay
Các trường hợp không tìm được động mạch quay
Phương pháp phẫu tích
Xác được đặt nằm ngửa, hai bàn tay ngửa Tiến hành mổ vào mặt trước vùng khuỷu và mặt trước cẳng tay đến gan tay Đường mổ bắt đầu từ 3cm phía trên nếp khuỷu, kéo dài xuống dưới đến nếp xa cổ tay
Ở gan tay, đường mổ đi theo đường dọc giữa gan bàn tay và một đường ngang phần xa gan tay, gần gốc các ngón tay
Tách cơ cánh tay quay, bóc tách động mạch quay Ghi nhận, đo đạc các chỉ số vào phiếu thu thập số liệu:
Nguyên ủy động mạch quay
Vị trí nguyên ủy động mạch quay so với đường thẳng ngang qua hai lồi cầu xương cánh tay
Đường kính động mạch quay tại nguyên ủy Đường kính động trụ tại nguyên ủy
Khoảng cách từ nguyên ủy động mạch quặt ngược quay đến đường liên lồi cầu xương cánh tay
Xác định sự hiện diện của động mạch ngón cái chính, nhánh mu cổ tay, nhánh gan cổ tay, nhánh gan tay nông
Số liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS
KẾT QUẢ
Đặc điểm mẫu nghiên cứu
Nghiên cứu được thực hiện trên 51 xác ướp gồm 30 nam và 21 nữ Tuổi của mẫu nghiên cứu
Trang 3từ 40 đến 88 tuổi, trung bình là 66,78
Trong quá trình phẫu tích lấy mẫu, có một
xác chỉ khảo sát được động mạch quay bên phải
và một xác chỉ khảo sát được động mạch quay
bên trái Vì vậy, cuối cùng chúng tôi chọn được
100 mẫu động mạch quay gồm 50 mẫu bên phải
và 50 mẫu bên trái đưa vào nghiên cứu
Nguyên ủy động mạch quay
99% trường hợp động mạch quay xuất phát
từ động mạch cánh tay, 1% trường hợp xuất
phát từ động mạch nách
Về vị trí xuất phát của động mạch quay so
với đường liên lồi cầu xương cánh tay (Bảng 1)
Bảng 1: Vị trí nguyên ủy ĐM quay so với đường liên
lồi cầu xương cánh tay
Vị trí nguyên ủy ĐM quay so với
đường liên lồi cầu
Trên Dưới
Số trường hợp 4 96
Tỷ lệ % 4% 96%
Khoảng cách từ nguyên ủy động mạch quay
đối với đường liên lồi cầu
96 trường hợp điểm xuất phát của động
mạch quay ở phía dưới đường liên lồi cầu và
dưới đường này một khoảng là 29,87 ± 7,49mm
04 trường hợp động mạch quay xuất phát
cao, phía trên đường liên lồi cầu xương cánh tay
và trên đường này một khoảng là 149,83 ±
7,66mm
Đường kính động mạch quay
Đường kính trung bình động mạch quay bên
phải, bên trái và chung cho toàn bộ mẫu nghiên
cứu được trinh bày ở Bảng 2
Bảng 2: Đường kính động mạch quay
Động mạch (ĐM) Số mẫu Đường kính trung bình
(mm)
ĐM quay trái 50 2,74 ± 0,57
ĐM quay phải 50 2,90 ± 0,53 Chung hai bên 100 2,82 ± 0,55
Không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về đường kính trung bình của động mạch quay bên phải và bên trái
Đường kính động mạch quay theo giới
Đường kính động mạch quay ở nam là 2,95±0,54mm, ở nữ là 2,64±0,52mm
Đường kính động mạch quay ở nam lớn hơn
ở nữ, sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với p<0,05
So sánh đường kính động mạch quay và động mạch trụ
Chúng tôi đo đường kính động mạch trụ tại nguyên ủy để so sánh đường kính động mạch quay và động mạch trụ Kết quả là đường kính động mạch trụ lớn hơn đường kính động mạch quay, sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với
p<0,01 Kết quả được biểu thị ở Bảng 3, Hình 1
Bảng 3: Đường kính động mạch quay và động mạch trụ
Động mạch (ĐM) Số mẫu Đường kính
trung bình (mm)
ĐM quay 100 2,82 ± 0,55
ĐM trụ 100 3,40 ± 0,51
Hình 1 Động mạch (ĐM) quay và ĐM trụ xuất phát từ ĐM cánh
ĐM cánh tay
ĐM quay
ĐM trụ
Trang 4Vị trí xuất phát của động mạch quặt ngược
quay
Động mạch quặt ngược quay xuất phát từ
động mạch quay, phía dưới đường liên lồi cầu
xương cánh tay một khoảng từ 10,05 đến
48,32mm, trung bình là 33,30 ± 7,55mm
Nhánh gan cổ tay và nhánh mu cổ tay
Nhánh gan cổ tay: 79 (79%) trường hợp có
nhánh gan cổ tay, 21 (21%) trường hợp không có
nhánh gan cổ tay
Nhánh mu cổ tay: 100% trường hợp động
mạch quay cho nhánh mu cổ tay
Động mạch ngón cái chính
98 trường hợp (98%) có động mạch ngón cái
chính; 2 trường hợp (2%) không có nhánh động
mạch ngón cái chính Đường kính trung bình
của động mạch ngón cái chính là 1,45 ± 0,38mm
(từ 0,69mm đến 2,92mm)
BÀN LUẬN
Về đặc điểm mẫu nghiên cứu
Cho đến nay, xác vẫn là phương tiện nghiên
cứu giải phẫu tốt nhất vì cho các chi tiết giải
phẫu rất cụ thể Tuy nhiên, nghiên cứu này thực
hiện trên xác ướp, các kết quả về nguyên ủy
động mạch, vị trí xuất phát của các nhánh, sự
hiện diện của nhánh bên sẽ không bị ảnh hưởng
và sẽ giống như trên người sống Trái lại, kết quả
về đường kính động mạch có thể sẽ thay đổi do
thành mạch giảm tính đàn hồi, vì vậy kết quả có
thể khác với kết quả khi đo trên phương tiện
chẩn đoán hình ảnh và trên người sống
Vị trí xuất phát của động mạch quay
Bình thường, động mạch quay xuất phát
ngang hoặc dưới đường liên lồi cầu xương
cánh tay Nghiên cứu này gặp 3 trường hợp
(3%) động mạch quay xuất phát từ động mạch
cánh tay nhưng ở vị trí cao, cách đường liên lồi
cầu 14,17cm đến 15,68cm và 01 trường hợp
động mạch quay xuất phát từ động mạch
nách Theo Lê Văn Cường(6) nghiên cứa trên
người Việt Nam, tỷ lệ động mạch quay xuất
phát cao gặp trong 4% trường hợp Các nghiên
cứu trên thế giới cũng ghi nhận tỷ lệ động mạch quay xuất phát cao từ 4,1% đến 15,6%(5,7,8,9) Năm 2006, khi phẫu tích xác tại khoa Giải phẫu của đại học Baskent, Thỗ Nhĩ
Kỳ, Pelin C(10) gặp một trường hợp động mạch quay xuất phát từ động mạch cánh tay, phía trên đường liên lồi cầu xương cánh tay một khoảng 12cm Tương tự, năm 2014, Aparna(1)
báo cáo một trường hợp động mạch quay xuất phát từ động mạch nách khi phẫu tích xác tại khoa Giải phẫu trường NRI Medical College, Chinnakakani, Ấn Độ
Trường hợp động mạch quay xuất phát cao rất có ý nghĩa lâm sàng Trong kỹ thuật thông tim, động mạch quay thường được chọn hơn động mạch đùi vì cấu trúc giải phẫu quanh động mạch quay ít phức tạp hơn so với động mạch đùi(4) Tuy nhiên, khi có bất thường giải phẫu như khi động mạch quay xuất phát cao lại là một trong những nguyên nhân gây thất bại của thủ thuật và có thể dễ có biến chứng như co thắt mạch hoặc tắc mạch do huyết khối(4,10,11,12) Vì vậy, phát hiện những bất thường này trước khi tiến hành thủ thuật là điều rất quan trọng và rất
cần thiết (Hình 2)
Đường kính động mạch quay
Đường kính động mạch quay trong nghiên cứu này tại nguyên ủy là 2,82 ± 0,55mm, tương đương với nghiên cứu của tác giả Lê Văn Cường(6) là 2,8mm
Về so sánh đường kính động mạch quay bên phải và bên trái, kết quả nghiên cứu này là không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê Cho đến thời điểm nghiên cứu, chúng tôi chưa tìm được tài liệu hoặc nghiên cứu nào so sánh đường kính trung bình động mạch quay bên phải và bên trái
Đường kính động mạch quay theo giới
Bảng 4: So sánh đường kính động mạch quay giữa nam và nữ
Đường kính ĐM quay theo giới Nam Nữ
Nasr AY 3,30 ± 0,72 3,20±0,76 Chúng tôi 2,95 ± 0,54 2,64 ± 0,52
Trang 5Tác giả Nasr(7) nghiên cứu trên 50 xác ướp
gồm 30 nam và 20 nữ cho thấy đường kính
trung bình động mạch quay ở nam lớn hơn ở nữ
có ý nghĩa thống kê
Nghiên cứu của chúng tôi cũng cho kết kính động mạch quay ở nam lớn hơn ở nữ
So sánh đường kính động mạch quay và động
mạch trụ
Động mạch quay và động mạch trụ là hai
nhánh tận của động mạch cánh tay Nghiên cứu
này cho kết quả là động mạch trụ lớn hơn động
mạch quay Trong các tài liệu về giải phẫu học
đều mô tả động mạch trụ lớn hơn động mạch
quay nhưng không đưa ra số đo cụ thể(7,10) Điều
này có thể giải thích là vì động mạch trụ không
chỉ có vai trò cung cấp máu cho các cơ vùng
cẳng tay trước như động mạch quay mà còn
cung cấp máu cho các cơ vùng cẳng tay sau qua
động mạch gian cốt sau
Về các nhánh chính của động mạch quay
Nghiên cứu của chúng tôi khảo sát các
nhánh chính của động mạch quay như động
mạch quặt ngược quay, nhánh mu cổ tay, nhánh
gan cổ tay, động mạch ngón cái chính để góp
phần tìm hiểu các số liệu hình thái của người
Việt Nam Các chỉ số này cũng chưa được
nghiên cứu trước đây nên chúng tôi chưa có cơ
sở so sánh
KẾT LUẬN
Cùng với động mạch trụ, động mạch quay
xuất phát từ động mạch cánh tay ở vị trí dưới
đường liên lồi cầu xương cánh tay Tuy nhiên, có 4% trường hợp động mạch quay xuất phát cao, trong đó có 1 trường hợp động mạch quay xuất phát từ động mạch nách Điều này có ý nghĩa quan trọng trong lâm sàng, là một trong những nguyên nhân gây khó khăn trong kỹ thuật thông tim
Đường kính động mạch quay nhỏ hơn đường kính động mạch trụ Đường kính động mạch quay bên phải và bên trái thì không có
sự khác biệt
Động mạch quay cho nhánh đầu tiên là động mạch quặt ngược quay, góp phần tạo nên mạng mạch quanh khớp khuỷu Động mạch quặt ngược quay thường xuất phát phía dưới đường liên lồi cầu xương cánh tay khoảng 33,30mm
Có 2% trường hợp động mạch quay không cho nhánh động mạch ngón cái chính
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Aparna G, Sarada DSS (2014) Superficial radial artery – a case
report Int J Res Dev Health, 2(1): 48-51
2 Brueck M, Bandorski D, Kramer W et al (2009) A Randomized comparision of Transradial versus Transfemoral approach for
Coronary Angiography and Angioplasty JAAC: Cardiovascular Interventions, 2(11): 1047-1054
cơ ngưc lớn (đã cắt)
ĐM quay
ĐM nách
ĐM trụ
Hình 2 ĐM quay (và cả ĐM trụ) xuất phát từ ĐM nách
Trang 63 Desai ND, Cohen EA, Naylor D, et al (2004) A Randomized
comparision of radial artery and saphenous vein coronary
bypass grafts The New England Journal of Medicine, 351:2302-2309
4 Gourassas J, Albedd U, Papadopoulos CE et al (2003)
Anomalous Origin of Right Radial Artery as a cause of Radial
Approach Failure of Coronary Angiography Hellenic J Cardiol,
44: 226-229
5 Keller FS, Rosch J, Dotter CT et al (1980) Proxial Origin of
Radial Artery: Potental Pitfall in Hand Angiography AJR, 134:
160-170
6 Lê Văn Cường (2012) Các dạng và kích thước động mạch ở
người Việt Nam Nhà xuất bản Y học TP Hồ Chí Minh, pp.193-2017
7 Nasr AY (2012) The Radial artery and its variation: anatomy
study and implication Folia Morphol, 74(4): 252-262
8 Natsis K, Papadopoulou AL, Papathnasiou E et al (2009) Study
of two cases of high-origin radial artery on humans Eur J Anat,
13(2): 97-103
9 Ostojic Z, Bulum J, Ernst A et al (2015) Frequency of radial artery anatomic variations in patients undergoing transradial
heart catheterization Acta Clin Croat, 54: 65-72
10 Pelin C, Zagyapan R, Mas N et al (2006) An unusual course of
the radial artery Folia Morphol., 65(4): 410-413
11 Singh R, Tubb RS (2015) Abnormal superficial radial artery and
related vessels Basic Sciences of Medicine, 4(1): 1-4
12 Swaroop N, Daksayani KR (2011) The high origin of radial
artery and its significance Anatomica Karnataca, 5(2): 32-35
Ngày phản biện nhận xét bài báo: 07/12/2018 Ngày bài báo được đăng: 10/03/2019