Đài quan thời Lê sơ

Bài viết nhằm khảo sát số lượng biên chế, quyền hạn, chức trách và số phận của các Đài quan thời Lê sơ. Qua đó thấy được những đóng góp cũng như hạn chế của họ trong tiến trình phát triển lịch sử thời kỳ này.

DAI ouAN rmii m stf

DAO TO UY£N*

PHAN NGOC HUY^N*

Trong he tho'ng cic cd quan thanh

tra, giam s i t thdi Le sd, Ngfl sii dii

cd vi tri die biet quan trgng Cic quan lai d

Ngfl sii dai (thfldng ggi t i t la Dii quan) (1)

gifl vai trd ri't ldn trong viec giup vua gifl

gin phap do, chi'n chinh ky cfldng trieu

dinh Bii viet n i y n h i m khld sat sd' Ifldng

bien che, quyen han, chflc t r i c h va so' p h i n

cua cic D i i quan thdi Le sd Qua dd de

thi'y dfldc nhflng ddng gdp cung nhfl han

che cua hg trong tien trinh p h i t trien lich

sv( thdi ky niy

1 Tieu chuan t u y e n chon va bien che

Trong h i n g ngfl cic quan lai dfldc phep

b i n viec trieu chinh, cic quan d Ngfl sii dii

dfldc xep d vi tri diu Thing 11 n i m 1487,

vua Le T h i n h Tdng d i ndi ro ve quy dinh

thfl tfl cac trieu t h i n ban viec nhfl sau:

"Khi ndo cd sdc chi nhd vua truyin hoi viec

gi, thi trUdc het cdc quan d Luc Khoa vd

Ngu sU ddi, tha den cdc quan trong Luc bd,

Luc tu, lgi tha niia den cdc quan dUOc

phong tUdc cdng, tudc hau, tudc bd vd dd

ddc trong ngd phd Cdc vien chac ketrcn ca

theo tha tu md bdn ludn, cdt lam the ndo

cho ldi bdn ludn dugc ro rdng, khdng ai

dugc phu hga theo dudi y nghla cdu ndi ciia

ngUdi khdc, hogc ngdm mieng khdng bdn ludn gi " (2)

Vdi vi tri quan trgng nhfl vay, khong phai ca nhan n i o cung de dang trd thanh Dii quan Mat k h i c , ngfldi l i m quan d Ngfl

sii d i i thong thfldng phai trai qua viec

tuyen chgn k h i ky Ifldng vdi yeu cau k h i cao ve tieu chuan: khdng chi cd hgc vi'n, t i i

n i n g ndi bat, pham hanh thanh liem m i cdn phai l i ngfldi cd ban linh, cfldng trflc Trdng dd, viec chgn Ifla chflc quan Ngfl sii co't yeu nha't la phai lay dfldc ngfldi ngay thing, khdng sd quyen the, khdng ne t h i n quen, d i m ban d i m ndi (3) Trieu dinh Le

sd da nhieu lan ban hanh cic quy dinh cu

the ve viec tuyen chgn chflc quan b Ngfl sii

dai tfl k h i u de bat den k h i u s i t hach sau

bd nhiem Vi du: t h i n g 3 n i m 1497, vua Le Hien Tdng da ra sic lenh cho tuyen nhflng tien si n i o cd thanh tich ve chinh tri de bd

gifl chflc d Ngfl sii dii, sic lenh neu ro: "Tii

nay, Cdp sU trung trong Luc khoa vd Gidm sdt ngu sit, neu cd khuyet nggch, thi bg Lgi chgn cdc quan trong kinh sU, ngodi cdc dgo ngUdi ndo do tien si xuat thdn md la ngUdi liem khiet, cdn mdn, cing rdn, ngay thdng,

cd thdnh tich ve chinh tri, thi cat nhdc lUa

bd NgUdi dy gia chac du mgt ndm se do Dd

^^PGS.TS Khoa Lich sii - Trfldng Dai hgc Sfl pham H i Noi

" Th.S Khoa Lich sfl - Trfldng Dai hoc Sfl pham Ha Noi

Bai quan (hdi Le so 35

ngu sa ddi xet nghiem vi sU trgng dd ldm,

rdi tdu bdy ddy du Neu xet ra ngUdi ndo cd

the diing dUOc se cho giU chac nhU cii,

ngUdi ndo khdng the diing dUOc se ddi sang

giu chac khdc" (4)

Dai quan thdi Le sd trai qua cic giai

ddan khic nhau, cd sfl thay doi ve chflc

danh v i pham t r i t D i u thdi Le sd, td chflc

bg miy nha nfldc va quan che ve cd ban v i n

gio'ng nhfl thdi T r i n - Hd nen chflc quan

Ngfl sii dii cung dfldc dat nhfl dfldi thdi

Tran Lich triiu hien chU&ng logi chi ciia

Phan Huy Chfl viet: "Ddi Le sa, Thdi To

diing nUdc, theo quan che cu ciia nhd Trdn,

vdn ddt NgU sa ddi cd cdc chac Thi ngii sa,

Trung thaa, Phd Trung thia, Gidm sdt ngii

sa, Chu bg" (5) Rieng chflc Giam s i t ngfl

trfldng hdp Phan Thien Tfldc, Nguyin Vinh Tich, Dinh Canh An, Lflu Phuc Khiem) Giim s i t ngfl sii (nhfl trfldng hdp Nguyen Chieu Phu, Cao Md, Nguyen Cfl Dao, Pham Duy Ninh, Nguyen Nhfl Do, LflOng Nhfl Hoc, D i n Phuc Ll),,,

Sau cuoc cai each h i n h chinh ciia Le Thanh Tdng, cic chflc quan thugc Ngfl sii dai dfldc che dat ro rang hdn ve ca chflc vu, pham t r i t v i so' Ifldng bien che, Thdng qua

viec siia dinh quan che thdi Hdng Dflc cd

the hinh dung cd ci'u td chflc cua Ngfl sii dai tfl thdi vua Le Thanh Tdng trd di nhfl bang 1

Bang 1 cho thi'y, tfl thdi Hdng Dflc trieu

Le, cd ci'u td chflc ciia Ngfl sii dii d i trd

Bang 1: Cd cau to chufc cua Ngijf sii dai thdi vua Le

Chi/c d a n h

P h a m tr^t

B i e n c h e

(ngUoli)

Do n ^ sii

C h a n h

tam ph6ra

01

Pho Do ngU sii

Chanh tii ph&m

01

Thiem Do ngU sO(

Chanh ngii pham

01

Chieu

ma

Tong

b a t ph&m

01

De h i n h Giam s a t

ng\i 8\i

C h a n h thfi't ph&ra

02

T h a n h Tong

Giam sat ngvl svf 13 dao

C h a n h tha't

p h a m

26

Ngvc thiia Sb

an ngyc Ng\f

8\1 dai

C h a n h ciiu pham

01

Nguon: Thien Nam dU ha tap (tap X, phdn Quan ch& vd Le trieu quan che (6)

sii thi tuy deu t i p trung d kinh dd, song

mdi ngfldi cd nhiem vu phai giam sat cac

quan d tflng dao cua minh Bi'y gid cd Giim

sat ngfl sii cua n i m dao bao gdm T i y dao

Ngfl sii dii, Ddng dao Ngfl sii dai, Bic dao

Ngfl sii dai, Nam dao Ngfl sv( dai va Hai

tay dao Ngfl sii dii

Tfl thdi Le Thai To den Le Nghi Dan

(1428-1460), cic chflc danh Ngfl SL( dii

dfldc sii cu nhic den bao gdm: Ngfl sii

Trung thfla (nhfl trfldng hdp Pham Du),

Ngfl sii Phd Trung thfla (nhfl trfldng hdp

Nguyin Thien Hflu), Thi ngfl sii (nhfl

nen k h i hoin hi, cic chflc Dii quan dflgc che dat v i quy dinh k h i rd r i n g trong bg miy quan lai trieu dinh ndi chung Vay nhflng vi Dai quan n i y cd chflc trich va quyen han gi?

2 Quyen han, chijtc t r a c h va n g h i a vu

Lich triiu hien chiicfng logi chi da viet ve

quyen han cua Ngfl sii dai nhfl sau: "Ddn

hgc cdc quan, ndi bdn ve chinh sii hien thdi Phdm cdc quan ldm trdi phep, chinh sU hien thdi cd thieu sdt, diu dugc xet hgc trinh bdy, ciing la xet bdn ve thdnh tich cua cdc nha mdn Di llnh, Phu dodn, Trdn thu,

35 Rghien ciJru Lich sit s6' 10.2010

LUu thit, Thaa ty vd xet hdi cdc vu kien vi

ngUdi quyen quy d kinh ac hiep, vi ngiidi

cai qudn hd Igm" (7) Theo k h a o s i t cua

ngfldi viet t h i Dai q u a n thdi Le sd cd nhflng

chflc t r a c h va quyen h a n cu t h e dfldi d i y :

2.1 Chiic trdch vd quyen han chinh

Gop y vd can gidn vua siia sang chinh

lenh

Tfl thdi Le T h i i To, n h a vua da cho p h e p

c i c q u a n gifl chflc "ngon q u a n " dfldc p h e p

ti'u b i y , gdp y n e u "thd'y trdm cd chinh lenh

hd khdc, thue md ndng ni, hgi cho lUcfng

ddn, thudng cdng phgt tdi khdng dung,

khdng theo phep xUa " (8) V u a T h a i Tong

cung chieu du cho ba q u a n n e u tha'y viec

lam cua m i n h c6 gi ldi l i m thi dfldc p h e p

"can gidn ro rdng, giup chd thieu sot" (9)

T h i n g 5 n a m 1456, v u a Le N h a n Tdng tiep

tuc b a n chieu r i n day t r a m q u a n p h a i can

t h a n lam t r e n chflc vu ciia minh, t r o n g dd

yeu c i u : "Cdc quan d NgU sa ddi thi nen

giiip vua saa dieu ldi, chQa diiu ldm, tra bo

dieu dc, bieu dUcfng dieu thien " (10)

Thflc te cho tha'y cac Dai q u a n ngfl sii la

nhflng ngfldi d i u tien gifl t r g n g t r i c h gdp y,

k h u y e n can vua neu thi'y b a n t h a n n h a

vua ndi r i e n g va viec t r i e u chinh ndi c h u n g

cd viec gi t h i e u sdt O phfldng dien nay, cac

Dai q u a n thdi Le da lam k h a td't chflc t r i c h

cua ngfldi gifl chflc p h i n "ngon quan"

T h i n g gieng n i m 1435, n h a n t h a y v u a

T h i i Tdng co p h i n m a i chdi, chfla c h i m chi

hgc h a n h , p h o n g t h i i t h i e t t r i e u chfla

n g h i e m chinh, c i c ngon q u a n l i P h a n

Thien Tich, Lfldng T h i e m Phflc, N g u y e n

Chieu Phii d i chi r a 6 dieu khdng n e n cua

n h a v u a va k h u y e n v u a n e n "ldy dung nghi

nghiem chinh cua thien ta md kinh ngUdi

dgi thdn, chgn ngUdi cd cdng, nghe ldi can

thdng" (11), Tuy n h i e n , v u a T h i i Tdng bi'y

gid cdn d tudi h a m chdi n e n cd p h i n v i n Id

la viec hgc, h a n g n g a y thfldng cflng vdi bgn

h i u can chdi dfla d t r o n g cung, V u a lai yeu dflng bgn h o a n q u a n Q u a n Dai tfl dd Le

S i t xin giet di, v u a k h d n g n g h e n e n c i o d'm

k h d n g v i o c h a u D a i q u a n P h a n T h i e n

Tfldc t i u r i n g : "Cdc de vUdng xUa sd dl

thdnh dae ngdy mgt them len, chUa cd bdc ndo Id khdng do hgc vd'n Huong chi be hg du&ng luc tre, tri dgo cua ddi xUa nay chUa biet dii het, bgn Dgi tU dd Le Sdt chgn lay nho thdn vdo hau ben cgnh vi cd y mudn be

hg dugc nhu vua Nghieu, vua Thuan md thdi, sao be hg lgi khdng nghi den tdng mieu xd tdc md trdi long trung thdnh ciia

hg, de cho hg lo nghi md khdng vdo chdu"

(12) Nhflng ldi t a u cua c i c D i i q u a n cd t h e dfldc v u a n g h e theo, c u n g cd t h e vua khdng

n g h e nhflng da la ngdn q u a n thi khdng t h e

k h o n g lam t r d n n g h i a v u ciia bac be tdi "giU

chdc dn ndi" Ckc Dai q u a n thdi Le sd

thfldng cd ldi can g i i n v u a t r o n g h a i trfldng

hdp: Mgt Id, gdp y vdi v u a k h i b a n t h i n n h a

vua cd nhflng k h i e m k h u y e t (trong thdi

quen, p h o n g t h i i va c i c h h i n h xii); Hai Id,

gdp y vdi v u a n e u c i c quyet s i c h cua vua chfla dfldc c h u a n mflc (trong c i c h dflng ngfldi, c i c h thfldng p h a t t r i e u t h i n ) Vdi chflc t r i c h nhfl vay, cac D i i q u a n thdi Le sd

ve cd b a n ludn t i n t i m p h u n g sfl giup chd cac H o i n g de n h a n r a h a n che cua m i n h de

t u t h a n , t r i qud'c,

Ddn hgc (13) sai phgm cua quan lgi

T r o n g s i c du h i e u d i n h q u a n che ngay

26 t h i n g 9 n a m 1471 da ndi ro chflc t r i c h

cua Ngfl sv( d i i l i "chdn chinh mgi sai

phgm cua bdch quan, ldm ro mgi dn tinh cita bdch tinh" (14) Phfldng dien bad q u i t

thugc chflc t r i c h n i y cua D i i q u a n k h i rdng, t r o n g k h u o n k h d b i i viet nhd n i y , ngfldi viet chi n e u ma'y phfldng dien ndi b i t

s a u d i y :

•t- Hgc tgi cdc quan lgi ldm trdi phong

Bai quan thdi Le so 37

hoa vd cdc quy dinh cua trieu dinh

Thing 12 n i m 1434, Ngdn quan l i Phan

Thien Tfldc ding sd hac tgi Tien tdng quan

Le Thu ve cic viec: dang cd quoc tang m i

li'y vd, lim nha ciia to, sai ngfldi nha ra cdi

ngoai mua b i n rieng vdi ngfldi nfldc ngdii

Sau khi sai dieu tra xet hdi them, vua ne

Thu l i bic H u i n t h i n nen tha cic tgi khic

cho Thu, "chi tich thu so' 15 Igng vdng, 100

lang bgc mua rieng thdi vd sdc cho ngUdi

thiep cua Thu Id Trinh Thi phdi rut khdi

hd tich cho chudc lgi ldm ngUdi ngodi" (15),

Mgt vi du khic: t h i n g gieng nam 1449,

quan Dien trung Thi ngfl sii da h i e tau

tham sfl trieu chinh Le Bi t i p nghi thflc

t r i i ll, Thie'u bao Le Sao li'n vfldt mi't thfl

tfl, Ll bg Thfldng thfl Dio Cdng Soan

khdng biet x6t t i u len, deu phai phat tien

theo cic thfl bic khic nhau (16), Cic d i n

chflng n i y cho thay thflc te vai trd "giU gin

phdp do" ciia cic Dii quan thdi Le sd,

+ Hgc tgi cdc quan lgi lUdi bieng, tham

quyin cd'vi

Thing 11 n i m 1489, vua sai De hinh

Giim s i t ngfl sii k h i m xdt quan lai Bg

Hinh, ngfldi n i o Ifldi bieng gian tham, tha

hay hoan tu tgi thi l i m ban tau len, theo

l u i t tri tgi Khdng chi dd x6t cic quan lai

dfldng chflc Ifldi bieng viec cong, cic Dii

quan cdn hie tgi mgt so' dai t h i n tudi da

gia nhflng cdn tham quyen cd' vi, khong

chiu tri si (nghi hflu) m i v i n gifl chflc,

khdng giup dfldc ich gi cho trieu dinh Dgi

Viet sa ky todn thU ghi lai sfl kien t h i n g 4

n i m 1449, Ddng tham nghi chinh sfl la Cao

Doan Cung, Trinh HoIng Nghi, Nguyen B i

Thanh, Mai Tfl Kiet cung nghi viec

Nguyen do l i bdi: "Ddi quan LUu Thue

Khiem vd Nguyin Cu Dgo, Hgc Dodn Cung

vd Hdng Nghi d chac chinh vien dgi thdn

md chi gia chac ldm vi dn khdng, khdng

giup ich gi, tudi qud 70, mdt Ida, tai diec

con tham Igc vi, khdng cd liem xi, hgi den phong hda nen diu bdt vi, cdc dgi thdn phdi ciing nhau xin ta chac vd dUOc vua phe chudn" (17)

-I- Hgc tgi cdc quan lgi tham d, long

quyin, ket be ddng

Cd nhieu d i n chflng cho thi'y tinh trang quan lai long quyen, ket be dang dfldi thdi

Le sd khong phai l i chuyen hi hflu, Trong

dd, tieu bieu nhi't l i trfldng hdp ciia Le Sat, Bi'y gid, Le Sat la quan Dai tfl dd, mgi viec

lim deu td rd sfl ldng quyen cua minh "tU

chuyen gia quyin binh, ghet ngUdi hiin, ghen ngUdi tdi, giet Nhdn Chu de ra oai minh, trud't Trinh Khd de ngUdi ta phuc, bdi chac tudc cda Lf Ddi khien trieu dinh khdng ai ddm ndi, dudi Cdm Ho ra ncfi bien thiiy khien gidn quan diu phdi cdm mdm"

H i n h vi cua Le Sat da hi Dii quan Dinh ,

Canh An v i Le Vinh Tich h i e ring: "Le Sdt

cd chieu mudn chuyen quyen, tgi dy khd dung tha dUc/c" (18) Ldi h i e ciia cac Dai

quan da dfldc vua phe chuan Thing 6 n i m

1437, vua T h i i Tdng xud'ng chieu bii bd chflc tfldc cua Dai tfl dd Le Sit Mgt t h i n g sau vua lai xud'ng chieu b i t Le S i t phai tfl tii d n h i vdi tgi danh ci'u ket be dang

"ngdm nudi bgn si ta, mUu hgi ngUdi trung lugng, mUu kehiem gido, ddu tich gian phi ngdy mgt Id ro" Keo theo dd, mgt loat cac

quan chflc than thich dfldc coi la be dang cua Le S i t nhfl Duy Ding Die, Le Van Linh, Le Linh, Le Thu, Le E, Le Hieu, Le Bing, deu bi tri tgi Trong vu an Le Sit, cic Dii quan d i cd cdng khong nhd trong viec dung cam di'u tranh vdi thdi long quyen, keo be ket dang cua cic te t h i n

n h i m lung doan trieu dinh

Ben canh dd, cic quan Ngfl sii dii thdi

Le sd cung di'u tranh ri't quyet liet vdi hien tfldng tham nhung trong trieu dinh Cic vua thdi Le die biet dfldi thdi Le T h i n h

3a Rghien ciru Lich sit, s610.2010

Tdng da ban nhieu sic du ve viec giao

quyen cho cac Dai quan, Giim s i t ngfl sii

trong viec phat hien va cio giic nhflng

trfldng hdp tham nhung Thing 5 n i m

1481, vua Le Thanh Tdng ha lenh cho cac

quan dia phfldng khad xet: "NgUdi ndo

trUdc kia cd nhiing Igm, tuy khdng cd hinh

tich thiic nhUng ai ai cdng biet, ciing Id

ngitdi liem khiet khdng ldm thdi tham 6, ke

ra tUng logi tdu lin cd, giao cho Gidm sdt

ngii sd cdc dgo xet lgi dung thiic ldm bdn

tdu len, se khu xa de khuyen rdn" (19),

Thing 5, n i m 1484, vua Thanh Tdng lai cd

sic chi cho cac quan dd ddc phu, quan 3 ty

Do - Thfla - Hien trong vdng 3 t h i n g phai

ke khai ro ngfldi nao thanh liem, ke nao

tham nhung de giii len cho Ngfl svt dii xet

lai m i thi hanh khu xii,

Ngay ca d giai doan cud! trieu Le sd

(thing 7 n i m 1501), vua Hien Tdng v i n

ban sic du rang "quan lgi cd ngUdi ndo qud

Id tham d nhung nhieu, gian trd lUdi bieng,

tham tang cd bdng chdng dich thiic thi gai

cho bg lgi xet thiic nhU le tri tgi Quan thda

hien ngUdi ndo qud vi dn odn dut lot md ke

tail khong cdng de den ndi thien dc ldn ldn,

cdng tgi khdng dung sU thiic thi cdc quan

khoa, ddi xet thiic tdu hgc ten, se giao xet

hdi" (20), Vdi chflc trach dan h i e tgi tham

nhflng cua cic quan da dfldc trieu dinh quy

dinh rd nhfl vay, cac Dai quan thdi Le sd da

thu thap b i n g chflng va dfla ra i n h s i n g

nhieu hien tfldng quan lai tham d, ldi dung

chflc quyen de tfl ldi, Ddn cii vi du sau:

Thing 5 n i m 1456, Ngfl sii Trung thfla

Pham Du, Phd Trung thfla Trinh V i n Huy,

Giim s i t ngfl sii l i bgn Trinh Xic, Bui Hflu

hac tau quan linh quan nghia vu ve l i

Nguyin Nghien Thdng trong ky t i p quin

n i m nay sai quan nhan lam viec tfl, cdn thi

cho ve n h i de li'y tien cho minh, xin tri tgi

de r i n ngfldi khic (21)

Viec p h i t giic v i to' cio kip thdi cac hien tfldng tham d cu the nhfl vay cho tha'y cic Dai quan thdi n i y da k h i tich cflc trong viec p h i t huy vai trd cua minh trong cic cd quan thanh tra, giim sat quan lai thdi Le

2.2 ChUa trdch vd nghia vu khdc

Thdm xet hinh dn vd "cdng ddng" thu li xadn

Trong cic cdng viec thanh tra, giim s i t ndi chung thi viec t h i m xet hinh i n (d ci'p trung fldng) cflng l i chflc trich khong kem phan quan trgng ciia cic quan Ngfl s'li dii

N i m 1437, vua T h i i Tdng d i cd chi du

ring: "Phdm ngUdi xet dn cd theo diiu

chinh trong lugt md xd dn, dieu lugt vd tdi danh phdi ldy d hinh lugt, rdi trinh len cdc quan dgi thdn, thdi gidm, ddi quan vd ndm dgo cdng dong xem qua, cdc quan dy cho Id phdi thi sau mdi xi dodn" (22) Chi du tren

da xic dinh Ngfl sif dai quan l i mgt bg phan cd yeu cflng vdi cic cd quan, bg phin khic cung cd trach nhiem t h i m x6t hinh

i n Dieu n i y giup tranh dfldc cic vu xii kien hi oan uong do mgt vii ci n h i n dim

li'y sfl thien tfl m i xet xii Vdi chflc ning

tham xet hinh i n nhfl vay, cic Dii quan gdp phan khong nhd vio viec cho'ng hien

tfldng xii i n bfla bai, giy oan uong cho

n h i n dan Ben canh do, cac Dii quan ngfl

sii cdn cd nghia vu phoi hdp vdi cic cd quan

chflc n i n g k h i c kiem tra tien trinh x^ i n xem cd dflng ky han hay khong, Nim 1498, vua Hien Tong ra sic du quy dinh ring: Cac viec kien dfl khd xet thi bg Hinh, ty Dinh fly va cac quan xet kien vin phai cd ging theo dung ky han ma xet xii cho xong,

ai d i m de chim qua ky han thi cudi n i m cic quan phu trach cflng De hinh giim s i t ngfl sii tau h i e len de tri tgi, Trfldng hdp cac quan lai nay lai vi tinh rieng dung tflng thi cho dfldng quan Ngfl sii dii va The s i t

xa nhan tiep tuc lam ban t i u len de tri tgi

Bai quantticfiLeso 39

nhfl l u i t (23) Mat khac, neu tren thflc te cd

nhieu vu i n hi bd dgng do Hinh quan l i m

khdng xue thi trieu dinh se chia bdt cho

Dii quan va cic bg p h i n khic cung nhau

x6t x^, giai quyet Vi du, tfl n i m Nham Ty

(1445) den nam Dinh Mao (1447) d Ngu

hinh vien da cd 125 i n tdn dgng chfla dfldc

xet xii Thflc te i'y buoc cic dai t h i n phai

bin chia sd i n bd dgng i'y cho cac quan d

Ngfl sii dii v i Ngu hinh vien cflng cdng

ddng ddi chieu x6t xii cho chdng xong (24)

Nhfl vay, Dii quan lai phai ganh vie chflc

trich kiem nhiem nhfl l i mgt Hinh quan

Chflc trich niy gdp p h i n lam t i n g them vi

tri quan trgng cua cic Dii quan ngfl sii

trong cong viec trieu chinh thdi Le sd

Gidm sdt viec tuyen chgn, khdo hgch

quan lgi

Viec x6t bd, tuyen thai quan lai thdi Le

sd die biet dfldi thdi Le Thinh Tdng do

nhieu cd quan cflng phd'i hdp va chiu trach

nhiem nhfl cic ty Thfla - Hien d dia

phfldng, Luc bg, Luc khoa, Ngfl sii dai

Trong dd, Ngfl sii dii l i mgt trong cic cd

quan gifl vai trd quan trgng trong viec giim

s i t qua trinh tuyen chgn quan lai d ci'p

trung fldng Nha nfldc thdi Le da nhieu l i n

ban chi du quy dinh ro trich nhiem niy

Thing 9 n i m 1478, trong ba dieu ve "dinh

lenh Ilia thdi quan vien" thi dieu thfl 3 quy

dinh ring: Neu trUdng quan cdc nha mdn

xet ngUdi hay dd khdng dung thiic thi sdu khoa, NgU su: ddi vd Hien ty kiem xet tdu len tri tgi (25) Thing gieng n i m 1489, vua

T h i n h Tdng lai ra sic chi ring: Viec bao cii quan ty d bg Hinh thi do Luc bg, hai ty Thfla - Hien cflng "cdng ddng bao cii" ma dfla len, nhflng neu ngfldi nao dim vi tinh

rieng hay tien bac ma bao cii ngfldi khdng

td't thi Luc khoa va Giim s i t ngfl sii dd xet dfldc sfl thflc t i u h i e len, se theo luat tri tgi (26) Dae biet, do! vdi cic quan Thfla - Hien

d dia phfldng, Dai quan ngfl sii cd hai chflc trich song song: 1 Trflc tiep tham gia khao khda cic quan Thfla - Hien cic dao; 2 Kiem tra giim s i t cong viec khao khda cua quan Thfla - Hien ddi vdi cic quan phu huyen d ci'p dfldi (27) Dieu n i y mgt lin nfla cho thi'y trong cac ca'p thanh tra, giim

s i t quan lai dfldi thdi Le, cic Dai quan ngfl sii Cd chflc n i n g giim s i t tdi cao,

Ldm gidm khdo cdc cudc thi Dinh vd di

sa khi dugc phdn cdng

Ngoii chflc n i n g chinh la ngon quan gifl vai trd thanh tra, giim s i t quan lai, cic

quan Ngfl sii dii cdn dfldc chi dinh lam cic

cdng viec kiem nhiem khi n h i vua yeu ciu, Hau het trong so' cic cuoc thi Dinh (Dien

Bang 2: Sii gop mat cua cac quan Ngii sii dai trong cac lan thi Dinh

Ddi v u a

Le T h a n h Tong

Le T h a n h Tong

Le T h a n h Tong

Le T h a n h Tong

Le T h a n h Tong

Le HiS'n Tong

Le Tiidng D\fc

Ky t h i n&ra Binh Tua't (1466)

A t M i l i ( 1 4 7 5 ) Canh Tua't (1490) Quy Siiu (1443)

Binh Thin (1490)

N h a m Tua't (1502) Tan M i i (1511)

D a i q u a n A\i<fc cvi p h y t r A c h

Do ngu sil Trin B i n

Do ngi,t sii T r i n Phong

Pho Do ngu s\i Quach HQu Nghiem Pho Do ng^ sii Quach Hi3u Nghiem Pho Do ng\f sil Dam Van Le

Do ng\f sii Quach HQu Nghiem Pho Do ngu sii Dam Van L&

Thiem Do ng\f ail BCii XUdng Tr^ch

Do ngU sii Nguyen Thi U n g

T r o n g t r a c h dUdc p h a n c o n g Giam thi

(Dong) Giam t h i Giam thi (Dong) D l di?u Giam thi (Dong) D l di$u (Dong) Giam thi Giam t h i Doc quydn

Nguon: Dpi Vi^t sCt ky todn thii, T^p 2, Nxb Van hoa thong tin Ha Noi, 2004 (28)

40 Rghien cuu Lich sit s610.2010

thi) thdi Le sd deu cd sfl tham gia cua cic

Dii quan d cac trgng trich khic nhau do

n h i vua chi dinh (nhfl De dieu, tflc Chanh

chu khao, Giim thi tflc Phd chu khao hay

Dgc quyen, tflc Giim khao dgc quyen) Qua

Dgi viet si ki todn thU, ngfldi viet bfldc dau

tho'ng ke sfl gop m i t cua cac quan Ngfl sii

dii trong cac lan thi Dinh nhfl bang 2

Ben canh viec dam nhiem cic trgng

trich trong ky thi Dinh, cac Dii quan thdi

Le cdn dfldc giao nhiem vu di sfl nha Minh

ri't nhieu lin, Cic Dii quan dfldc p h i n

cong nhiem vu cua doin di sfl chu yeu d cic

m i t sau: 1 - Mang dd vat sang tien cd'ng

(nhfl cic chuyen di ciia Thi ngfl sii Nguyin

Thien Tich n i m 1438, cua Ngfl sv( Trung

thfla Ha Phu nam 1447, cua Giim s i t ngfl

sii Hoing Nhac nam 1507, cua Phd Dd ngfl

sii Do Ly Khiem va De hinh Giim s i t ngfl

sii Nguyin Dflc Quang n i m 1510); 2 - Sang

ta dn vua Minh d i sich phong va ban vdc

lua cho cic vua Le (nhfl cic chuyen di ciia

Thi ngfl sii Le Chuyen n i m 1452, ciia Giim

s i t ngfl sii T r i n Xic n i m 1457, cua Do ngfl

sii Quich Hflu Nghiem va Giim s i t ngfl sii

Nguyin Binh Hoa n i m 1502, cua Giim s i t

ngfl sii Le Hieu n i m 1527); 3 - Thay mat

n h i Le sang thfldng thao viec lien quan

den cic dia phfldng (nhfl chuyen di ciia

Trung thfla Bfli Cam Ho, cua Thi ngfl sii

Trieu Thii n i m 1442, cua Dien trung Thi

ngfl sii Trinh Ngfl n i m 1447) Mgt so Dii

quan khi l i m nhiem vu di sfl nha Minh da

td ro tai n i n g an ndi khdn kheo ciia minh,

dfldc vua Minh khen ngdi va ban thfldng

nhieu do v i t quy, trong dd tieu bieu l i

trfldng hdp ciia Thii thfldng tfl khanh Dd

ngfl sii Quach HQu Nghiem trong chuyen

di sfl vao nam N h i m Tui't (1502) (29)

Nhflng cfl lieu tren cho thi'y quan Ngfl

sii dii thdi Le sd d i dam nhiem dfldc nhieu

nhiem vu tren nhieu cfldng vi khic nhau

khi dfldc trieu dinh giao phd Dd cung l i cd

sd de higu them vai trd quan trgng khdng the thie'u cua hg trong bg m i y trieu t h i n thdi ky nay

3 Thdfi c u o c v a so' p h a n ciia Dai q u a n Khich quan m i ndi thi nhflng vinh nhuc cua chdn quan trfldng ma cic Dii quan ngfl svt thdi Le sd tiing nem trai cd le deu xui't

p h i t tfl chinh chflc trich ciia hg: dfldc ne

trgng bdi l i ngfldi "gia gin phong hda phdp

do" trdng trieu dinh v i bi giing bai ciing bdi

sfl cfldng trflc ciia ngfldi "gia ldi ndi thdng"

Sii cu CO ghi lai, tuy khdng nhieu ve mgt

vii Dai quan dfldc nha vua khich le, khen thfldng nhd l i m to't vai trd ngdn quan cua minh m i Nguyin Thieu la mgt trfldng hdp nhfl the N i m 1464, vua Le T h i n h Tdng cd ldi du Thiem dd ngfl sii Nguyen Thieu

ring: "NgUcfi ldm bi tdi cua ta, het ldng

thdnh lo viec nUdc, kinh cdn trdch nhiem, thudng ddng ldi ndi hay, trdm hogc cd khi

ra oai, ngUc/i chUa tang chiu nhut bdt Tuy cdng viec chUa sdng td dUc/c gi, ke gian ninh chUa tdu hgc dUcfc het nhUng dgi khdi cung

du ddng khen Ddc biet sai TU le gidm dem sdc den du vd thudng cho bgc Igng Mong ngUOi cd gang han naa" (30) Cflng cd

trfldng hdp quan Ngfl sii can giin dung nhflng lai bi vua trach m i n g sau dd vua mdi nhan minh da t r i c h sai m i vo ve, an

ui N i m 1467, n h i n viec x6t hdi tgi cua Tong binh Bic Binh l i Le Hdi, Do ngfl sii

T r i n Xic vi thi'y Hd'i cd cong nen giao Ho'i

cho P h i p ty xet xii theo l u i t B i t nghi Vua

T h i n h Tdng cho ring, cich ndi cua T r i n

Xic chi l i du thuyet Qi'y tai mdm m€p m i

bien luan), d i n g phai tri tgi Nhflng khdng

l i u sau, n h i vua lai du T r i n Xic ring:

"Trdm ndi vu cho ngUcfi la ke du thuyet, dd

la Id ldi NgUdi cd miiu md gi hay nen ca vdo ndi, ngd hau nhU mUa mdt ndm dgi hgn, nhu thuyin cheo de qua sdng Phdi

Bai quan thai Le so 41

kinh theo day" (31)

Ti't nhien, nhflng trfldng hdp vua biet

nhin sai ma tran trgng y kien cua Dii quan

khdng nhieu m i ngfldc lai, nhieu ldi hac ta'u

cua quan Ngfl sii d i khong dfldc ngfldi dflng

diu trieu dinh nghe thee Vi du, ldi ti'u cua

Thi ngfl sii Dinh Canh An vdi vua Thii Tdng

(nim 1437) ve viec khdng nen thing chflc

cho Nguyen Nhfl Soan vi con ngfldi n i y vd'n

"tham d, ba ldn phgm phdp" d i khdng dfldc

vua nghe thee hay ldi can giin ciia Gian

quan Ddng Hanh P h i t vdi vua N h i n Tdng

nim 1449 ve viec khdng nen cho Thflc Hue

-mgt ke chuyen dflng chinh lenh ha khic,

dung ke Ifla do'i de chay tgi lam chflc Mdn ha

hflu nap ngon cung khong dfldc Thii h i u

(bi'y gid thay vua Nhiep chinh) nghe thee

(32) Nhflng d i n chflng nhfl tren cho thi'y

ring, Dai quan cd lam dfldc het chflc trich

ciia minh hay khong cdn phu thugc vio sfl

anh minh cua vua khi m i nhflng y kien dfla

ra ciia quan Ngfl sii cd the dung nhflng

khdng dfldc chi'p nhin

Thdi the v i vai trd cua ngfldi dflng dau

trieu dinh cd the coi l i hai yeu to quan trgng

quyet dinh so' p h i n cua Dii quan Ngfl sii

Mgt khi y kien cua Dii quan v i chu trfldng

cua vua v i cic te t h i n khdng trflng nhau thi

ri't c6 the cic Dii quan se phai tra gii vi

dim "ndi thdng, ndi that" Nhieu trfldng hdp

Dii quan hi giing chflc hdic dieu chuyen di

cong tic d ndi khic chi vi d i m dgng cham

den nhflng khdi quyen Iflc cao nhi't trong

trieu dinh Ngfl sit Bui Cim Hd l i mgt vi du

Thing 9 n i m 1434, vi dim hie tgi v i cho'ng

ddi lai quan Tfl dd Le S i t nen Bui Cam Ho

da bi Le S i t duoi ra lim An phu sfl tri'n

Lang Sdn, thflc cha't l i de "khien gidm quan

phdi cdm mom" (33) Mgt trfldng hdp khic,

Giam s i t ngfl sii Nam dao l i Le Ba Tu n i m

1467 vi "ddng sd ndi riet vi thieu sdt sai

ldm cua chinh sU bdy gid, trdi y vua" nen bi

dieu di l i m Tri c h i u d phu Bic Binh (nay thugc tinh Cao Bing) (34)

Thuyen chuyen cdng t i c cd le l i mgt bien p h i p ma nhflng ngfldi dflng dau trieu dinh n h i m han che sfl phien phflc vdi sfl can giin ciia cic Dai quan Ben canh do, viec tao i p Iflc de huge Dii quan phai tfl chflc vi d i m ti'u h i e trai y minh cflng la cich m i vua thfldng lim Cdn dfldng hdan

lg cua Dii quan vi the ma cung chiu sfl

t h i n g giang thi't thfldng theo y cua vua Sii

cu da ghi lai khdng it nhflng trfldng hdp nhfl vay N i m 1434, Ngfl sii Phd tfldng Trung thfla la Nguyin Thien Hflu vi ndi viec t r i i y vua nen phai trut mu quan tfl

chflc; N i m 1448, Giim s i t ngfl sii l i Cao

Md hi miin chflc v i phai trd ve lim thugc vien d Trung thfl nhfl cu chi vi d i m ding sd can ngin t r i i y T h i i h i u (35)

Khong chi bi biem, giing chflc hay bii chflc, nhieu Dai quan thdi Le sd con bi td'ng giam hay mi't ca mang sd'ng ciia minh chi

vi qui cfldng trflc, khong chiu khui't phuc trfldc cfldng quyen T h i n g 6 n i m 1506, Dd ngfl sii dii Nguyen Quang B i t cung vdi Thfldng thfl L l bg D i m V i n L l da hi vua

Uy Muc dieu vao Quang Nam rdi sai ngfldi dudi theo b i t phai t r i m minh tfl tii vi trfldc

dd khdng chiu giup vua tranh ngoi vdi Tflc Tdng khi vua Hien Tdng qua ddi; Nam

1518, cung vi d i m can n g i n chu trfldng ciia Mac Ding Dung m i ca Dd ngfl s^ Dd Nhac

va Phd Dd ngfl sii Nguyin Dfl deu hi Ding

Dung giet chet (36)

Nhflng d i n chflng trong sii cu cho thi'y

so' p h i n cua D i i quan thflc sfl mong manh

Hg l i cdng cu die Iflc giflp cho trieu dinh thi h i n h sfl thdng tri cua minh ddi vdi thien ha nhflng khi cong cu i'y di ngfldc lai vdi ldi ich hay y do chinh tri cua gidi elm quyen thi hg lai bien thanh con bai thi mang Dd co the xem la bi kich cua cic Dai

42 Rghien cuu Lich sJr s6" 10.2010 quan ngfl sii thdi Le sd

4 D o n g gop v a h a n c h e c u a D a i

q u a n thdJi Le sd

4.1 Nhang mat tich cUc

Dai quan l i bg phan quan trgng nhi't

trong so' cic cd quan cd chflc n i n g thanh

tra, giam s i t quan lai de gifl gin t r i t tfl

trieu chinh thdi Le sd Nhd sfl can giin het

ldng cua Ngfl sii dai quan ddi vdi vua ma it

nhieu chinh lenh sai t r i i cua trieu dinh

dfldc thu lai, ban t h i n nha vua cung nhd do

ma tfl thay c i n phai siia minh de tri thien

ha Trong trieu dinh, cic Dai quan ngfl sii

dfldc coi la nhflng phan quan dang sd dd'i

vdi bgn quan lai chuyen tham d, due khoet

cua dan, bgn te than long dang tham quyen

cd vi, bgn lai muc bi't t i i nhflng quen thdi

gian ninh ma dfldc bao cii, thang tien Sfl

hien dien ciia D i i quan thdi Le sd d i p h i n

nao giup cho ky cfldng trieu chinh dfldc dn

dinh, phong hda p h i p do qua cic giai doan

dfldc duy tri Nhieu vi trong sd cic Dii

quan thdi Le sd da neu ti'm gfldng s i n g ve

sfl chinh trflc, ngay thing, khong de ne

quyen the, t h i m chi cdn chi'p n h i n d i n h

ddi ca con dfldng hoan 16 cung nhfl sinh

mang cua ban t h i n de lam trdn chflc trich

cua minh, bao ve den cung quan diem cua

ngdn quan dung nhfl ldi Ngfl sii Trung

thfla Pham Du tflng t i u vdi vua N h i n

Tdng: "Bgn chung tdi lam dii chdc ngdn

quan, khdng the kieng sg ngUdi quyen the,

cdng khdng im ldng khdng ndi, dung nhU

ldi be hg dd dgy" (37) Khong chi l i m

nhiem vu thanh trfl, ud'n n i n nhflng dieu

sai t r i i ciia quan lai de gifl gin ky cfldng

p h i p luit, cic D i i quan thdi Le sd cdn

thfldng xuyen khuyen can n h i vua h i y

nghi den muon d i n t r i m hg trong viec che

dinh cic quyet sach cua trieu dinh Thing

9 n i m 1435, trieu dinh b i n ve viec ci'p

rugng, giam ngach thue Chii trfldng ban

d i u dfla ra la; Ngfldi d da't bai trdng dau khdng cd rugng ci'y lua, q u i n thi ci'p cho 5 sio, d i n ci'p cho 4 sio lam san nghiep thfldng, miin thue, nhflng khdng ci'p cho ngfldi khong vd v i gda chdng Dii quan l i Phan Thien Tiidc da t h i n g t h i n can gian:

"NhOng ngUdi khdng vd, gda chdng, chinh sdch cua vUcfng gid vdn chieu cd, nay ban

On cho qudn ddn md hang kia khdng dUdc

du the thi hg khdng phdi Id ddn ciia vua

UT Ldi ndi a'y mac dfl khong dfldc Dai tfl

dd Le S i t ung hg nhflng nhd t h i i do tranh luan cfldng trflc cua Phan Thien Tfldc m i cudi cung vua T h i i Tong da phe chuan cho nhflng ngfldi khdng vd, gda chdng dfldc mien td 3 sao (38) Mic dfl sti cu khdng ghi lai nhieu nhflng vi du nhfl vay nhflng cung dii tha'y ring, tinh than da'u tranh vo tfl ldi

vi le phai va hfldng den ldi ich cua muon dan la pham chi't d i n g quy cua dai bg

p h i n cic quan Ngfl sii dai thdi Le sd

4.2 Nhang mat hgn che

Ti't nhien, ngoai trfl dai da sd nhflng ngfldi cfldng trflc luon l i m het chflc trich cua minh vi nfldc vi d i n thi v i n cdn mgt bg phan thieu sd nhflng D i i quan l i m viec cdn thie'u t r i c h nhiem, khdng cd dfldc p h i m chi't cua ngfldi gifl ldi ndi ma gifl gin ky

cfldng cua trieu dinh Dgi Viet sa ky todn

thu chep r i n g : N i m 1448, bien gidi phia

dong cd tin ddn r i n g nfldc Minh sai sfl sang hgi k h i m dia gidi Vua Nhan Tdng sai ngfldi di dd xet hfl thflc, cic quan lai nhan dip i'y dua nhau ndi do'i vua de true ldi tien cua, D i i quan l i bgn H i L i t biet ro nhflng

lai "vdo hda vdi nhau, khdng tdu hgc len"

Cung v i n la D i i quan H i L i t vi cd y thu

h i n rieng vdi hai vien dai phu cua Ty tfldng hinh l i Le B i Vien va Pham Phflc nen d i lam dung chflc quyen m i ti'u h i e bfla tgi cua hg, khien hai ngfldi n i y deu hi

b i i chflc (39)

Bai quan thai Le sa 43 Neu Ha L i t l i trfldng hdp tieu bieu

minh chflng cho trfldng hdp Dii quan vao

hua vdi bgn tham quan, ldi dung viec cdng

de tra thu tfl thi Ddng Hanh Phit, Le Lam

lai tieu bieu cho hien tfldng Dii quan e sd

quyen uy, chi lo gifl minh m i khdng dim

da'u tranh vdi nhflng dieu sai t r i i cua bgn

quyen thin Thing 11 n i m 1448, Thii uy

Le Thu n h i n viec con trai minh ket hon

cung Ve qud'c trfldng cdng chfla da nhan hoi

lg bfla bai, Dai quan Ddng Hanh Phat trfldc

con dem viec a'y t i u len, nhflng sau thi'y Le

Thu vin chflng nao t i t i'y thi "Hanh Phdt

khdng di cap den viec do nda, rdi lgi dem

dd le den nhd Le Thu vd ndi xin loi NhUng

ngUdi thdc gid diu che cUdi Hanh Phdt"

(40), Khdng xu ninh nhfl Ddng Hanh P h i t

nhflng Giin quan Le Lim thi lai td rd sfl sd

hii trfldc uy quyen Thing 11 n i m 1449, Le

Quin Chi - con trai cua Dai dd do'c Le

Khuyen ban dem hgp nhau dinh giet ngfldi

d gifla kinh do Vu viec hi p h i t giac, Quin

Chi cflng hdn 10 ngfldi khac la ngi quan v i

con trai ciia nhflng ngfldi cd chflc trach bi ha

nguc Khi an sip xii xong thi Thai hau can

thiep, buong long phin luat ma tha cho

Quin Chi va ciu thu tien den mang, Trfldc

hien tfldng dd, "cdc quan trong NgU sd ddi Id

bgn Le Ldm khdng ddm ndi" cang khien dan

tinh them bi't binh, t h i m chi nhflng dfla tre

cen d kinh dd cdn mia mai ndi ring: "Tdi chi

gidn minh khdng dugc ldm ngU sOl" (41)

Ben canh nhflng Dai quan xu ninh,

nhfldc hen nhfl vay cdn phai ke den mgt vai

trfldng hdp cac Dai quan cdy lam t r i i phip

luit khic nhfl: Giim s i t ngfl s'li Quan Cong

Thiem (pham tgi dung tflng ke dfla hdi lg)

Do ngfl sii T r i n Xic (pham tgi bao cii ngfldi

biy) (42),, Nhflng hien tfldng ke tren p h i n

nao da lim mi't di hinh anh va pham chi't

ngay thing, liem khiet, chi cdng vd tfl vd'n

cd cua chflc quan Ngfl sii, mic du ve m i t

khich quan, nhflng hien tfldng tieu cflc nhfl vay khdng dai dien cho bg mat chung khi chung ta danh gia ve vai trd va coiig hien cua cic D i i quan thdi ky nay

Trdng he thdng cac quan lai gifl chflc trich l i Ngdn quan thdi Le sd, cic Dii quan ngfl sii la bg p h i n gifl trgng trich cao nhi't trong viec can gian vua, hac tgi ba quan, thanh tra giim s i t cic cdng viec trong trieu dinh n h i m gifl gin ky cfldng phep nfldc Xui't than l i nhflng ngfldi cd tai ning, thanh liem, cfldng trflc va dfldc tuyen chgn kha ky, cac Dii quan thdi Le sd ve cd ban deu l i m td't chflc trich ciia minh de khdng phu sfl uy thic cua vua, sfl tin nhiem ciia quan t h i n Song, ben canh nhieu ti'm gfldng sing ve cot cich v i ban linh ciia cic Ngfl sii dai quan nhfl Phan Thien Tfldc, Bui Cam Ho, Pham Du, Quach Hflu Nghiem, Nguyin Thien, Nguyin Quang Bat thi v i n cdn mgt so' Dai quan chfla

l i m trdn chflc trich ciia minh, t h i m chi con

a dua, vio hfla vdi bgn tham quan nghich

t h i n de bao che i n hdi 16 hoac khdng dim da'u tranh vdi nhflng hien tfldng sai t r i i vi

e sd uy quyen Tinh hai m i t ciia hien tfldng

n i y do nhieu nguyen nhan tao nen, song sfl hflng suy cua thdi cudc v i sfl anh minh hay

mu mudi cua ngfldi dflng d i u trieu dinh cd

le la hai yeu t6' khich quan die biet quan trgng Dieu n i y se dl hieu hdn khi nhin vio q u i trinh p h i t trien cua thdi Le sd chung ta se thi'y ring: thdi ky Thai To va Thai Tong ve cd ban cac Dai quan lim dfldc kha nhieu viec cd ich vdi chflc trach la ngon quan (nhfl trfldng hdp Bfli Cam Ho, Phan Thien Tfldc, Nguyin Vinh Tich) nhflng den thdi N h i n Tdng do tinh hinh trieu chinh chfla dn dinh (vua cdn nhd, T h i i h i u buong rem nhiep chinh chfla that anh minh, ngoai thich tham quyen) nen nhieu Dai