Bài viết trình bày chủ trương khai hoang thời Lê sơ; quá trình khai khẩn đất Quần Anh; tình hình kinh tế - xã hội ở Quần Anh. Để nắm chi tiết nội dung nghiên cứu mời các bạn cùng tham khảo bài viết.
Trang 1-?
KHAI nOANG VEN BIKN (Jf NAM DINH TH0I Ul SO
m
dQUANANH, HUY$NHkHJjiU (1485-1511)
DAO 16 UYfiN*
TRAN VAN K I £ N "
1 C h u t r i f d n g k h a i h o a n g thdri L e sd
Thdi Le sd (1428-1527), ehinh sach khai
hoang la mdt trong nhQng n h a n td gdp
p h i n phue hdi va thuc d i y nen kinh td
ndng nghiep ngay cang p h a t t r i l n manh
N h i t la dQdi thdi vua Le Thanh Tdng, vi^c
di dan khai pha cac vung ven bien la mdt
chii trQdng ldn da thidt Iftp nen nhidu Iftng
xa Khai hoang la boat ddng thQdng xuyen
eua edng ddng dan cQ tren lanh thd nQdc
ta g i n lien vdi vi^c md rong dien tich canh
tac va thidt lap cae lang xa mdi TQ thdi
Tran, khai hoang trd t h a n h chii trQdng
ciia nha nQdc, la mdt dftc an n h a vua ban
cho cac than vQdng, quy toe va trQdng
edng ehua Thdi Le sd, khai hoang cang cd
vai trd quan trong vi nd khdng ehi gdp
p h i n khdi phuc dien tich san x u i t ma eon
cd tac dung md rong quydn sd hQu d i t dai
cua nha nQdc va n h a n dan NhQng chii
trQdng khai hoang tich cQc da dQdc ban
h a n h dQdi cac trieu vua Thai To
(1428-1433), Thanh Tdng (1460 - 1497) va Hien
Tdng (1497-1504)
Nam 1427, khi eude khdi nghia Lam Sdn cdn chQa kdt thuc hoan toan, Le Ldi da ra l$nh eho dan phieu tan trd vd que efty rupng, khdng d l d i t hoang Sau khi cuoc khdi nghia t h i n g ldi, nha Le sd dQdc thiet lap, nhQng khd khan be bdn cua d i t nQdc do h$u qua chidn tranh da dat ra nhieu v i n de cip bach ddi hdi phai dQdc giai quydt kip thdi, trong dd phuc hdi vft phat t r i l n san xuit ndng nghifp cd vai trd quan trong Nhan thft'y nhQng mftt tich cQc ciia vi§c thiic diy khai hoang phue hda ddi vdi nen kinh td ndng nghiep, vua Le Thai Td da ban hanh l$nh k h i n hoang, khuydn khich nhan dan phuc hdi san x u i t tren di^n tich d i t dai trong cae lang xa trQdc day Thang 12 nftm
Ky Dau (1429), vua ban chieu "ZenA cho cdc
phu, Ip, chdu, huyen, xa: xa nao c6 nhiiu rupng dat nhUng it ngUdi, de bo hoang thi cdc quan ncfi do cho nhiing ngUdi khdng c6 rupng d cdc xa khdc den cay cay, ngtldi chu rupng xd do khdng diidc chiem giU roi bo hoang Ai vi pham se bi xit theo toi cUdng bUc chiem doat" (1) Trong tQ tQdng trj
nQdc cua Le Thai To va h i u het cae vua
• PGS.TS Khoa Lich sQ - TrUdng Dai hoc SQ ph?im Ha Ndi
" Th.S Khoa Vi^t Nam hoc - TrQdng Dai hpc Su pham Hft Ndi
Trang 2Khai hoang ven bi&i 6 Ram fiinh i h « L6 So 33
trieu Le sd, ndng nghiep dQqie coi la gdc re
d l ciing cd, xay dQng d i t nQdc vdi phQdng
cham "di ndng vi ban", "thQc tue binh
CQdng"
DQdi cac trieu vua Thai Tdng
(1433-1442) vft Nhan Tdng (1442-1459) h i u nhQ
khdng thft'y cd cac chinh sach khuydn khich
khai hoang cua nhft nQdc NhQng sang thdi
Le Thanh Tdng, kinh te ndng nghi$p phat
trien g i n lien vdi nhieu chinh sach ciia nhft
nQdc vd m o n g dft't da thuc d i y boat ddng
khai hoang bung p h a t ngfty cang nhieu
Nftm 1460, khi mdi len ngdi, Thanh Tdng
da c i t d i t cdng de ban cho 30 cdng t h i n
lam rudng thd nghi€p Nam 1477, dng thQc
hi^n che do ban eft'p Ipc dien rong rai CQ
xem ldi bftn trong Khdm dinh Viet sii thong
gidm cUcfng muc thi mdi t h i y dQdc sd rudng
d i t nha vua ban cho cdng t h i n ldn thd nao,
CUdng muc vidt: "bay gid cUctng viic chUa
dupe rdng ldn, md rupng dd't ban cho nhieu
den nhu vdy, thi thue cdng cua qude gia cdn
dupe bao nhiiu Viic ndy e chUa du tin" (2)
Cung vdi chd do ldc diin, nha vua cung cho
thQc hi$n che do qudn diin theo quy dinh 6
nam chia lai mot l i n Theo dng thi cham lo
phat t r i l n kinh td ndng nghi$p la nhi^m vu
quan trong, do vfty cae quan dia phQdng
phai ludn khuydn khich nhan dan phat
triln nghe ndng, khdng dQdc bd "gdc" theo
"ngon" Cd the thft'y, cac chinh sach rudng
d i t dQdc thQc hi?n lien tue d i u thdi Hdng
DQc vft nan chiem d i t cdng Iftm dft't tQ d
nhidu dia phQdng da Iftm giam sdlQdng dft't
cdng Iftng xa, eung vdi sQ gia tftng dan sd
tao sQc 6p ddi vdi nha nQdc, bupe ehinh
quydn Le Thanh Tdng phai md rpng di^n
tich d i t ndng nghi$p Do vay, trong bd may
chfnh quydn ed them cac chQc quan khuydn
ndng vft phu trach de didu, boat ddng k h i n
hoang dQ^e nha nQdc quan tam d i y manh
hdn trQdc, cac chinh sach khai hoang Iftp
Iftng dQdc ban hftnh thQc hien rdng rai trong nhan dan
DQdi nien hieu Quang Thuan (1460-1469) da cd mdt sd quan lai dia phQdng de nghi nha nQdc thuc d i y viec khai hoang (3) NhQng ldi tau cua cae vien quan nfty da giup cho nha nQdc thdi Hdng DQc (1470-1497) cd nhQng chinh sach md rdng dft't dai hQu hieu Ddi vdi quan ddi va dan cQ vung trong ydu, vua Le Thanh Tdng thQc hien chu trQdng d i y manh boat ddng khai hoang lap ddn didn, trong dd khai thae ca sQc lao ddng ciia tu nhan Ddi vdi thQdng
dan, dng ban hanh phdp thdng cao vk
chiem xa tao dieu kifn thuan ldi eho moi
ngudi ed the tham gia vao cdng eude khai
hoang Vdi phep thdng cdo, nha nQdc cho
ndng dan dQdc den nhQng ndi cd rudng d i t hoang boa d dia phQdng minh de khai
k h i n Rudng d i t sau khi k h i n xong dQdc xdp vao hang cdng dien va cho ph6p ngQdi thdng cao cay ciy nop thud budng mdt ddi
Rieng phep chiem xa cd hai each luftn
giai khac nhau Ghi ch6p ciia Pham Dinh
Hd trong Vu trung tiiy but eho biet: "Thdi
Hong Diic, sau cdn binh loan, rupng dd't bo hoang nhieu, triiu dinh bdn thi hanh phep chiem xa, sai cdc thi'gia hdo hQu tiiy siJCc khai khdn ddt hoang, sau khi thdnh rupng ddt cho ghi vdo so cua bp Ho, mdi mdi givC Idm cua rieng" (4) NhQng theo nhQng
nghien cQu trQdc thi phep chiem xa Ift eho
nhQng ngQdi khdng cd rudng hoae it rudng
d lang xa khac thuoc huyen, phu khac dQdc phdp tQ tim Iiy nhQng khu dft't hoang boa
de xin eft'p tren khai khftn, cay ciy nop thud Rudng d i t sau khi khai khin, theo quy dinh mdt niia dQdc xem 1ft rudng vinh nghiep, phai chiu mdt sd thud nh^ hdn rudng edng, niia cdn lai Ift rudng cdng cua lang Kdt qua nghien cQu nay dQdc the hi$n trong ndi dung giai thich khai niem "chiem
Trang 334 Rghien curu Lich sit sH 5.2009
xa dien" tren Bach khoa todn thi/ Viet
Nam: "chiem xa diin Id mot loai rupng ddt
hoang thudng d viing ven bien do ddn
ngheo til ndi khdc di cii diin khai khdn dUdi
thdi Hdu Le Sau khi khdn hod, mot niCa
trd thdnh rupng tit vinh nghiep cua ngitdi
dd bo cong lao ddng, mot niia la rupng cong
chiem xa, ditdc liu tien dong mdc to nhe cho
Nhd niidc Theo the le nam 1670, miic to
hdng nam cua rupng chiem xa la 20
thdng/mau, trong khi miic to rupng cong
khdu phan la 30 thdng/mdu" (5) Chu
trQdng nay chi phdi boat ddng eua nhidu
eude khai k h a n d i t hoang d n^a cud'i thdi
Le sd nhQ trQdng hdp ho Ninh d lang Ninh
Xa, huyen Vong Doanh, phu Nghia HQng,
Sdn Nam da theo ph^p chidm xa di khai
k h i n dat Yen Md, Iftp ra lang Cdi Dam
De khai thae tdi da d i t dai phue vu phat
t r i l n kinh td ndng nghiep, dap Qng nhu c i u
ciia dan sd ngay mot tang cao khi dat nQdc
thai binh, vua Thanh Tdng cho nhan dan td
chQc khai hoang tren cac bai sa bdi D l
cung cd' cac vung d i t bdi va khuydn khich
cac eude khai hdang vung ven biln, tQ d i u
thdi Hdng DQc nhft Le cho d i p eon de biln
dai tQ Quang Ninh ddn Thanh Hda ngay
nay, dan quen goi la de Hdng DQc Thang
11 nam Hdng DQc thQ 16 (1485), "nhd vua
ra sdc linh cho cdc viin phu huyen: phdm
cho ven nui ven biin cdn rupng bo hoang
chUa khai khdn hit thi cdc viin quan phu,
huyen deu phai di khdm thiic, don doc de
nhdn ddn khai khdn cdy trong" (6) NQa
nam sau, thang 6 nam Hdng DQc thQ 17
(1486), lai lenh eho cac phu, huyen, xa
r i n g : "ndi nao c6 rupng bo hoang d bd bien
md ngiidi it rupng tinh nguyin boi ddp di'
khai khdn nop thui' thi phu huyen xet thiic
cdp cho Idm" (7) Vi thd, tQ giQa ddi Hdng
DQc trd di nha Le sd da huy ddng dQdc kha
ddng dan cQ cae lang xa ft rudng d i t di
khai hoang lap i p d nhQng vung bai bdi ven biln Vung d i t Cdng Thuy, nay thuoc huyen Yen Khanh (Ninh Binh), d i t Q u i n Anh, nay thuoc huyen Hai Hau (Nam Dinh) ra ddi eung la ket qua ciia vi?c thQc hien chinh sach nay
Thang 10 nam Canh Thdng thQ 2 (1499), vua Le Hien Tdng lenh cho ThQa ty Thanh Hoa di kham x6t ndi d i t hoang d l dQa nhQng gia dinh iQdng thien ddn khai
k h i n Chu trQdng khai hoang theo dinh 1§ ciia phdp chidm xa tidp tue dQdc thQc hi^n cho ddn d i u the ki XVI D l dam bao hi^u iQc ciia chinh sach nay, nam 1501 vua L§ Hidn Tdng xudng chidu nhftc lai eho cac phu huyen rd ve che do rudng chidm xa
Chidu vidt: "Ndi nao cd rupng ddt cdn bo
hoang, trUdc dd cdp thdng tiC cho ngUdi cdy cdy nop thue theo le quy dinh Neu Id ngiidi ngheo tdng, triidc kia dem gia dinh di khai khdn rupng ddt hoang d cdc phu huyen khdc theo ldi chiem xa, thi theo li diidc truyen cho con chdu cdy cdy " (8)
NhQ vay, vdi cac chii trQdng ldn ve khai hoang phuc hda, nha Le da tan dung nhQng bien phap tdt n h i t de tftng cQdng phue hdi va md rdng di?n tich d i t san xuit, chu trong thuc d i y ndng nghiep ngfty eftng phat triln Hoat ddng khai hoang 1ft bQdc
md d i u dat nen mdng cho sQ phuc hdi vft phat trien ndng nghiep ciia d i t nQdc sau hai mQdi nam dd ho ciia nha Minh va cung chinh sQ phat trien eua ndng nghiep nhQng nam cudi thd ki XV lai thuc d i y qua trinh
khai hoang phat trien di md rpng hdn nQa
di^n tich canh tac Chinh sach k h i n hoang cua nha Le sd cdn ed tac dung quan trong nQa la cdng hQu hda mot p h i n rupng d i t
do nhan dan khai k h i n , md rpng di^n tich
sd hQu nha nQdc vft tftng them thu nh^p vi
d the ki XV nhft nQdc khdng danh thud
Trang 4Khai hoang ven bi&i 6 Ram Dinh thfiri L& So 35
rudng tQ TQ day, nhft Le khdng ehi giai
quyet dQtJc nan bd hoang rudng dft't trong
Iftng xa mft cdn lap nen nhieu cac lang xa
mdi
DQ(?e sQ khuydn klu'ch ciia nha nQdc, tQ
nhieu dia phQdng ven biln phu Thien
TrQdng thuoc Sdn Nam thQa tuyen, cac iQc
iQdng khai hoang tidn hanh khai k h i n cae
bai bdi ven bien Rieng ddi vdi Sdn Nam,
thang 11 nftm Tan Mao, Hdng DQc thQ 2
(1471), nha vua da ehi du eho cac quan thQa
tuyen, phii, huy$n phai cham lo ddn viec
khuydn ndng, do dd ma quan lai Sdn Nam
cang tang cQdng hdn nQa vipc ddng vien
nhan dan phat trien nghe ndng Day vdn la
vung d i t ddng dan' cQ d vung ha iQu chau
thd sdng Hdng, ngay tQ thdi T r i n cac boat
ddng k h i n hoang da dien ra kha sdi noi nen
cQ dan d Q u i n Anh, huypn Hai Hau, tinh
Nam Dinh cung tidp thu dQdc khdng it cac
kinh nghiem cua idp ngQdi di trQdc (9)
2 Qu& trinh k h a i k h a n dat Quan Anh
2.1 Ve dia bdn vd lUc litang khdn
hoang
Que hQdng cua nhQng ngQdi d i u tien
den md xa Q u i n Anh la thdn LQdng Ndi, xa
TQdng Ddng, tdng T h i n Lo, huyfn Tay
Cbftn, phii Thien TrQdng (nay Ift thdn Npi,
xa Nam Thanh, huy^n Nam TrQc, Nam
Dinh) Ndi day nhQng nftm cudi thd ki XV
dft't chat ngQdi ddng, lai n i m ben sdng Id,
nhan dan di tan tim kiem vung dft't mdi
kha nhidu Sau khi hoftng dd Le Thanh
Tdng ban hftnh cac s i c Ipnh khai hoang, tQ
nhQng nftm 1485 - 1486, bdn dng T r i n Vu,
Vu Chi, Hoang Gia, P h a m Cap da quydt
d}nh dQa gia dinh tQ TQdng Ddng ddn dinh
cQ khai k h i n tren bai bdi d phia ddng nam
huy^n nha
Dfty la mpt dai cdn bai n i m giQa hai con
sdng la sdng Lach Giang (sdng Ninh Cd) va
sdng Sd (sdng Ha Lan), hai nhanh cua sdng Hdng chay ra hai cQa Lach Giang va Mudn Hai Vdn cd dia hinh ciia vung giao thiiy nen d day ed nhQng ngudn ldi tQ sdng va bien tao dieu kien thuan ldi cho cdng eude khai hoang, hai nghe ca mudi da hd trd nhieu eho cac gia dinh khi ho l i n d i u tien dat chan den day Ngay tQ sdm da cd mdt
sd dan chai ddn bai bdi nay ngu cQ kiem sdng, ho thQdng lam nha tam tren cac dai
d i t cao, ddn khi nQdc len lai rut vao trong lang NgQdi Cat Chii thi ngu d phia bic, dan chai iQdi Giao Thuy lai d phia ddng, cdn phia nam la nhQng ngQ dan chuyen nghe biln Pham vi khai k h i n ciia cQ dan
Q u i n Anh sau nay ehi la mdt vung tren bai
sa bdi rdng ldn iy, thQdng goi la bai bdi Lach Lac TQ ten goi nay cho t h i y d i t sa bdi n i m ngoai sdng Lach Giang khi xUa la bai lau lac Bdn ho da lap mot ban tftu xin khai k h i n d i t hoang lam rudng tQ goi la
Dia dn tU diin, trong dd xac dinh mdc ranh
gidi tQ nhien eua vung d i t bai nhQ sau:
"Ddng: cdn Quay, cdn Bp; Tay: nui Ne,
T h i n Phu; Bic giap sdng ldn; Nam sud't ddn be sau mUdi tam thQdc nQdc" (10)
D i t bai Lach Lac trQdc kia do phu sa sdng bdi tu vQdn d i n ra bien Mat ngoai bien phia Ddng Nam la ddng chay ngim xd eat len thanh nhieu cdn dd'ng, mftt trong do phu sa sdng Lach Giang (phia tay bic) va sdng Sd (phia ddng bic) chay xudng gap ddng hai iQu ven biln, phu sa khdng chay
ra ngoai dQdc dan ndi len tren cat, tren dd mdi cd mdt sd' cdn ddng ndi len qua mat nQdc Cho ddn khi de biln dQdc hdp long thi cat be ngQng chay vao cdn phu sa tiep tue dQdc phii day len vi vay dia tang phd bien ben dQdi la cat ben tren la dat Vdi dia hinh ciia vung sinh Iiy ven bien, bai Lach Lac ed dia the thap d i n tQ Tay Bftc xudng Ddng Nam, do dd sau nay dia t i n g canh tac
Trang 536 Rghien curu Lich siSr s 6 5.2009
khdng deu Cung do td'c do bdi tu nhanh
cham khac nhau nen eac vung d i t phia Tay
giap sdng Ninh thQdng hinh thanh nhanh
va vQng chic hdn so vdi vung dat d phia
Ddng Nhd nhQng ddng chay ldn dd ma ed
the eho ph6p eon ngQdi n h a n h ehdng thidt
lap mot he thdng kenh mQdng d i n thuy
nhap dien
T Q lieu cdn lai cho bidt, nhQng ngQdi di
khai khan deu la ndng dan ngheo D l ed
the cai tao dQdc vung d i t bai nay can ed
mot qua trinh c h u i n bi lau dai, trong dd
viec duy tri san xuat ndng nghiep chidm
mdt vi tri quan trong vi nd tao nen hau
phQdng vQng chic cho "doan quan" tidn
sang ehinh phuc bai bdi Khi mdi ddn, bdn
ho xin tam t n i d HQdng Cat, vung dat ben
bd b i c sdng Ninh Cd, mua g i n 20 m i u
rudng la'y iQdng thQc phue vu boat ddng
khai hoang Day chfnh la vung ban dap cua
iQc iQdng khai k h i n NhQng ngQdi dan dng
khoe manh ngay ngay ehd nQdc thuy trieu
xud'ng vQdt sdng sang bai, dQa vao cae eon
cao san d i t d i p de VQdt qua nhieu khd
khan nhQng ngQdi khai hoang da chu ddng
"la'y n g i n nudi dai", tQng bude day lui bien,
Iftp nen nhQng lang xdm d i u tien Nhd vay,
nhQng cdn cao ngay cang dQdc eung cd' trd
thanh dai dat lien n i m sat sdng Ninh Cd,
hinh thanh khu dat mdi, goi la xdm Bd De
Khi dd cac gia dinh da chuyen cQ b i n sang
vung d i t bai, dQng nha d tren nhQng khu
d i t cao, viec d i p de ngSn mftn vi the thuan
ldi hdn NhQng cd' g i n g ban d i u nay cd y
nghia quan trong, nd khftng dinh dQdc sQc
lao ddng eon ngQdi se chidn t h i n g nhQng
thii thaeh cua thien nhien vung ven bien,
md ra kha nang ldn dd'i vdi edng eude khai
hoang
•Vi dia ban khai khftn r i t rdng nen edng
cuoc khai hoang d Lach Lac can sQc lao
ddng ciia mdt edng ddng dan cQ ddng due
Den dau the ki XVT, dan cQ chin ho Lai, Nguyen, Le, Bui, Phan, Doan, Do, vft Trin,
Vu phai khac tQ Thanh Hoa, Hai DQdng vft cac lang xa trong viing da den hdp cung bdn ho hinh thftnh iQc iQdng lao ddng kha hung hau gdm "tQ tinh, e^u tdc" chung sQc
md rdng dia ban, tien h a n h quai de, lin bien, quy hoach sdng ngdi ddng rudng Trong qua trinh dd, T r i n Vu la ngQdi dQng dau, ddng vai trd cua mdt "tdng cdng trinh SQ" td chQc dan chung khai hoang, pha hoa
Vu Chi la ngQdi chiu trach nhiem ehi huy viec tri thuy, vi vfty n h a n dan goi dng Ift
"Phd Ba tQdng quan" Hoang Cap ngoai viec td chQc lao ddng cdn chiu trach nhipm
md trQdng day hoc cho eon em trong lang Trong ki Qe eua nhan dan, dng chinh la thay dd khai tam Nho hoe cho dan Cdn i p ,
md nen vftn hoc eho d i t Q u i n Anh Pham
c a p dQdc giao trong trach lam chQdng ba, chuyen trach viec quan ly nhQng ngQdi ddn khai hoang cung sd iQdng rudng d i t khai trQng dQdc Do vay, dng la ngQdi n i m dQ(?c
rd nha't dia hinh dia the eung vdi cae loai da't dai d Q u i n Anh Tuy mdi ngQdi deu cd vai trd rieng trong edng cuoc khai hoang
md d i t song ho da doftn ket nhft't tri, tren dudi ddng long mQu nghipp ldn lau dfti
2.2 Qud trinh khai khan vd thiet lap lang xd
Trong edng eude khai k h i n nfty, v i n de tri thiiy va thiiy ldi dQdc dftt ra tQ sdm, 1ft nhan to' quyet dinh hftng d i u den sQ thftnh bai cua toan bd qua trinh khai k h i n , danh da'u viec n h a n dan Q u i n Anh ed kha nftng bao ve dQdc thftnh qua lao ddng ciia minh TrQdc hdt 1ft viec d i p de ngan man cd ^
nghia quan trong vi nd khdng chi "de ehdng
niidc Id hoae nitdc bien trdn vdo, gdy nin nan ngap lut khung khie'p, khdng chi giiJt niidc trong sinh hoat hdng ngdy, md chu yeu cbn nham khoanh viing, ldn biin, md
Trang 6Khai hoang ven biin d Ram Binh thin L& So 37
rdng dien tich canh tdc" (11) TQ nhQng yeu
ciu c i p thidt phai ed de khoanh Ift'y vung
khai k h i n nen ngay tQ nhQng ngfty d i u
tien bdn ho dftt chan ddn ndi nfty, cdng tac
d i p de da n h a n h ehdng dQdc tien hanh
Vi$e d i p con de nfty gftp r i t nhieu khd
khftn do chfin de toftn cat vft bun non, dft't
d i p vfto gftp nQdc thuy trieu lai trdi hdt Vi
vay, nhQng ngQdi khai k h i n phai nao vdt
chan de thanh sdng, dung thuydn ehd d i t
thit gia tQ ndi khac ddn l i p tQ Idng sdng dd,
rdi d i p cao rdng ma thanh Cudi eung con
de Ddng da dQdc dQng len, tQ Bic ddn Nam
dai hdn nftm nghin trQdng, Ift eon de d i u
tidn va quan trong ddi vdi edng cuoc trQng
k h i n d dfty
TQ cho ehi d i p dQdc nhQng doan de
n g i n tidn ddn hinh thftnh ca nhQng con de
dai vft ngfty mdt vQng vftng, nhd dd dft't bdi
nhanh ehdng len thftnh cdn ft'p, rdi thanh
lang xa TrQdc sau cae iQc iQdng khai
hoang da d i p dQdc 5 con de gdm de Ddng,
de sdng Ninh Cd, de Hau Ddng, de Ddng
Mdc vft dd Nam Nhan dan Cdn ft'p ngay tQ
nhQng ngfty d i u khai k h i n eung tich cQc
tham gia d i p doan de Hdng DQc qua dia
phQdng minh Nhd cd de Hdng DQc vQng
chai mft ddng dft't Cdn i p tiep tue dQdc md
rdng, nhan dan da sii dung cac phQdng
phap bao vp mat de, thfin de hftng cd ga, cd
chan ret va dQa dai r i t hQu hieu
D I nhanh ehdng thau ehua rQa man,
ngot hda ddng rudng, iQc iQdng khai hoang
da tidn hanh dao sdng, xe mQdng Iiy nQdc
ngot tQ sdng Ninh Cd, d i n phu sa vfto
rupng Mdt hd thdng sdng ngdi, mQdng
mftng kha dfty dftc hinh xUdng ca da dQdc
hinh thanh vdi true chinh Ift sdng Muc va
sdng Tr^ chay qua giQa Iftng (goi Ift Trung
Giang) H$ thdng thiiy ldi nay khdng chi
cung c i p nQdc cho canh tac ndng ngbipp va
sinh hoat ma cdn la eon dQdng giao thdng
chinh He thd'ng cdng dap eung nhanh ehdng ra ddi, giup cho viec d i n thiiy nhftp dien, tieu cam phpAg ung
NhQ vfty, de didu, thuy ldi chinh 1ft thftnh qua rQc rd trong mftt trftn dft'u tranh cai tao thien nhien cua ngQdi lao ddng
Q u i n Anh nhftm giftnb d i t vft nQdc d l cQ tru vft trdng trot Q u i n Anh da trd thftnh ndi thu hut dQdc nhieu gia dinh den Iftm ftn sinh sdng Dat dai eung ngay cang dQdc md rdng dap Qng sQ gia tftng dan sd trong vung T Q lieu dia phQdng cho bidt qua vdng
de thQ n h i t tQ de sdng Ninh den de Hau Ddng da lap nen trai Q u i n Anh Khi cQu tdc den hdp sQc d i p vdng de thQ hai tQ de sdng Ninh vao de Ddng Mdc d i t trai Quin Anh dQdc nftng thftnh Cdn ft'p eho dan tdi day dinh cQ Iftp nghiep Bia ehua Phuc Sdn
cdn ghi: " td; td khai sdng tii xd Tiidng
Ddng ven sdng md xudng Chin hp Lai, Nguyin, Li, Biii, Phan, Doan, Dd vd hai hp Trdn, Vd khdc den tii'p Hai ldn ddp di ven bien diing nin Con dp" (12) Gia pha hp Vu
dai tdn eung ndi khi tQ td cung ciiu toe chuyen cQ den bai bdi Lach Lac cung nhau
khai k h i n thi cae gia dinh "bat ddu tim chd
dd't cao lam nhd ciing d, dat tin la Cdn dp"
(13) Day chfnh 1ft lang d i u tien hinh thftnh tren dft't Q u i n Anh, va cung 1ft d i u tien tren dft't Hai Hau Khi mdi den hp tap trung d d i t Phu CQdng, sau hai dng Trin,
Vu chuyin ra d cdn Bd De, dng Hoang d khu d i t Cdn Gang (cdn hp Hoang), dng Pham d khu Cdn Cat, dd 1ft dft't "ed trach" ciia bd'n hp md d i u khai k h i n Dia hinh
"cdn ft'p" sau nfty v i n cdn tdn tai d nhieu ndi trong xa
TQ sau khi d i p xong doan de Hdng DQc, ngQdi den xin cung khai k h i n ngay mdt them ddng, Cdn i p dQdc ddi thanh Quin CQdng i p , nghia la ndi tap trung sQc manh ciia doftn ngQdi khai hoang pha hoa d vung
Trang 738 Rghito curu Lich si a6 5.2009
cdn ven biln Theo doftn ngQdi di khai
khan, dat ngay cang them rdng, ngQdi cung
ngay cang them ddng nen nhan dan Q u i n
CQdng lam sd dinh, sd dien de xin lap xa
Nam Hdng Thuftn thQ 3 (1511), vua Le
TQdng DQC c h u i n eho Q u i n Cudng i p nang
len thftnh xa, goi la xa Q u i n Anh - nghia 1ft
ndi nhieu ngQdi tai can nhdm hop lai vdi
nhau Bia tQ dien Quan Anh dQng nftm
Canh HQng thQ 27 (1766) cd vidt: " chS
Qudn Anh dat ten lang, mdi bdt ddu tii
nam Hong Thuan tha 3" (14) Bai minh d
bia dQng Vftn dan xa nftm Canh HQng thQ
46 (1785) cd viet: "tin xd Qudn Anh cd tU
nam Hong Thuan" (15) Lai theo thd iQu
tftng eua Tidn si Bai DQdng Ift Ngd The
Vinh cd cau: "Hong Thuan tam nien thvC
dia ddu I Tii gia bdc trdc chi kim liiu", tam
dich la "Nam Hong Thuan thU ba, ddu tien
md ddt xd ndy / Bon nhd Trdn, Vd, Hodng,
Pham boi diidc dd't lanh, khai vd de lai cho
con chdu" (16) NhQ v^y khoang nam Hdng
Thuan thQ ba Q u i n Anh len xa thuoc tdng
T h i n Lp, huyen Tay Chan la cd t h i tin c^y
dQdc (sau vi kieng buy Tay Dd VQdng Trinh
Tac nen ddi Iftm huyen Nam Chan) Xa
Quan Anh ed dien tich kha rdng gdm ndi
mQdi giap, ngoai bdn thdn dan cQ lai ngfty
cang ddng due, cae xQ ddng dQdc nhan dan
tidp tue cai tao cho them mftu md
2.3 Thdnh qud rupng ddt sau khai
hoang
Khi mdi tQ TQdng Ddng xud'ng xin dQdc
khai khan bai bdi Lach Lac, trong ban dia
an bd'n dng T r i n , Vu, Hoang, Pham da cd y
xin dQdc Ift'y Iftm dft't tQ dien the nghiep
nhQng mong dQdc truyen lai cho eon chau
ddi sau Bia tQ dien Q u i n Anh ed vidt: "
dd't ndy ven be Nam biin ndi mdi dpng, tii
triidc vd'n Id bdi biin lay Tiin nhdn dem
Idng tinh todn lo viec khdn triing, ddn xin
mdy ldn diidc nhd vua cho phep Tii dd
quai dat ddp di, san nin khdn rudng Khoang ba miidi nam hdn van khoanh ciia khu hoang man thdnh rudng ddu rSi" (17)
Sd iQdng rudng dft't ban d i u Qdc iQdng mdi chOng "hdn van khoanh" mft chQa xftc dinh
cu t h i 1ft bao nhieu vft dQdc chia iftm m i y
xQ ddng Do vfty, eon chau Q u i n Anh ddi sau dQng bia, viet sach ciing deu dQa ra con sd rudng dft't Qdc chOng ri^t khae nhau Theo nhQ pha hp T r i n khai sang d Quin Anh, thftnh qua eua cdng cuoc khai hoang
Ift'n biln ngfty d i u Ift "khai khdn thdnh lap
mot dp, rupng dd't lidc hdn mot van mSu, dinh ngach Id tii dien qudn nghiep" (18)
NhQng trong bi ky ghi cdng lao khai k h i n ciia tien td tai tQ dQdng hp Vu dai tdn thi:
" mot khu bdi be mdi boi, lidc cd hai van
mdu" (19) Dd eung Ift con sd dQ^c Qdc
iQdng ghi trong bia den li?t td vft bia tQ dQdng hp Hoang Bia ghi vipc xay dQng
nha thd tQ td Q u i n Anh ed vidt: "Budi ddu
cdc cu ndu mudi ddnh cd, Idy nguSn ldi cua be de phdt quang cd lan c6 ldc, thdi v6
sd v6 ven thdnh rudng Ve sau cdc hp xud'ng hdp liic ddp di bi' ngan niidc man, dao sdng thdng thuy bien dong hoang vu thdnh dong rupng mdu md Cdi tao chd sut lay thdnh cao chdc, sdng hodnh, sdng
xe, bd ngang ddi dpc, miidng ngdi ddn ngot thau ehua tieu dng, quy md gidng nhil phep chia rupng hinh chvC tinh Vi tri Ddng gidp gidi Giao Thuy, Nam gidp bi, Bdc vd Tdy gidp Ciidng Giang, tdng dien tich lidc tren hai van mdu, nay gdm cd bdn
do bdn xd cdng vdi ddt Ninh Ciidng, Ldc Mdn triidc vay" (20)
Tac gia Qudn Anh tieu sit lai cho ring:
"khi tie tdta (Trdn, Vd, Hodng, Pham • TO chu) khai sdng, phia Bac vd phia Tdy din sdng ldn, phia Nam den bi, phia Ddng gidp huyen Giao Thuy lidc hdn bdn v^n mdu"
(21)
Trang 8Khai hoang ven bi^n d Ram Dinh ih£rt L& So 39
6 Q u i n Anh, rudng d i t trQng k h i n dQdc
tQ cudi the ky XV d i u the ki XVI chinh la
chiu sQ chi phdi ciia ph6p chidm xa, trong
dd rupng d i t tQ chidm sd iQ^ng kha ldn
dQdc c i p cho nhQng ngQdi cd edng khai
k h i n Ddi vdi loai rudng d i t nay, nhft nQdc
trQc tidp edng nhftn quydn ban eua ngQdi
khdi XQdng nhQng nguyen t i e sd hQu toi
cao vd rudng d i t vSn thuoc nha nQdc, tQc 1ft
nhft nQdc cd quydn cdng hQu boa khi c i n
thidt Rudng dft't chidm xa khdng chiu sQ
ehi phdi ciia nhft nQdc trong phQdng thQc
vft qua trinh phan phdi mft nhQng ngQdi
chii rudng tQ do chuyen nhQdng, phan phdi
eho con chftu trong gia dinh nhQng bft't luftn
nhQng ngQdi nfto dQdc ke thQa ddu phai
thQc hipn nghia vu nop thud, du thue' loai
rudng nfty nhp hdn so vdi edng dien Trong
bia ghi cdng dQc hp T r i n d Q u i n Anh ed
vidt: "con chdu bd'n nhd cdng ddng, cdc hp
triidc sau Idp Idp ndi nhau md den, ddp
vdng di ngoai, xin ngach tii dien" (22),
nhan dd rudng d i t ban d i u mdi trQng k h i n
dQdc chQa the trdng eft'y nen ehi chiu nop
thud cd bang thdc MQc dp thu thud ciia
nha nQdc Le sd ddi vdi d i t dai hoang man d
day tu^ theo chan rudng td't xft'u nhQ pha
hp T r i n cd ch6p: "Qudn Anh triidc kia chiu
vi ngach thuediim hoang (dong ehua niidc
man), cd mdu 3 tiin, cd mdu 6 tiin cd nam,
trung gian ddi thue thdc nhiing rupng dd't
Idu rdt nhiiu" (23) Chinh sQ Qu dai ciia cac
tridu dai phong kien tren vung dft't phu sa
tre nfty mdt l i n nQa ed tac dung khuydn
khich nhQng ngQdi lao ddng them p h i n
hftng hai, gdp p h i n thuc d i y cdng eude
k h i n hoang tren vung dft't bai Q u i n Anh
NhQng hftng chQng sau nay, nhft't 1ft tQ
li$u vd quft trinh khai k h i n d dia phQdng,
gdp p h i n minh chQng them cho quyen sd
hQu rupng dft't tQ d Q u i n Anh Pha ky hp
lA dai tdn xft Trung ed vidt: "sd cu khai
hoang cua xd ta de lai noi rdng: cu Trdn Mai diidc cdp rupng chiem xa d xit Con Chdn 780 mdu, dpi trii bdn lay sdng ngdi thiic cdn chiu thue 120 mdu Cu Le Thinh,
Li Ldi diidc cdp rudng chiem xa d xii Phii
Sa, Vy Chdu 450 mdu, thiic chiu thue 350 mdu" (24) T i m bia tQ didn dQng nam 1766
nhan ky niem sQ thanh edng ciia nhan dan
xa Q u i n Anh trong viec kien tri de nghi vdi trieu dinh eho nop thud tQ dien nhQ cu la mdt hftng chQng quan trpng k h i n g dinh tfnh ehft't sd hQu rudng d i t d Quin Anh, rudng chidm xa da trd thanh tQ dien vinh vien (25) Dieu nay cho t h i y rudng chidm
xa cd le dQdc phd bien khai k h i n bdi ndng dan ngheo hdn la g i n vdi cac nhft quydn thd nhQ ghi ehdp ciia Pham Dinh Hd
Sd iQdng rudng dft't cdng cu the 1ft bao nhieu thi khdng rd nhQng d Quin Anh cd
sQ tdn tai rudng sd hQu chung Iftng xft nhQ rupng thd, rudng hpc, "rudng ban xa" Sd iQpng rudng edng dQdc bd sung ngfty eftng nhieu tQ eac eude khai k h i n thdi Trung HQng ve sau khi ph6p chiem xa khdng cdn hipu iQc c a n cQ vao vipe chia d i t ciia xa eho quan vien vao niia cudi thd ki XVIII vft bien ban Iftp dia ba vft giao Qdc dien tho khi Quin Anh chia xa nftm 1804 cho t h i y sQ cd mftt ciia loai rudng d i t nay d day song cd le
sd iQdng khdng nhieu Lftng xa n i m quyen quan ly sd rudng d i t nay rdi giao cho nhan dan cay ciy nop td thud hoae de sQ dung cho viec chung Nftm Canh HQng thQ 23 (1762) xa Q u i n Anh tidn hftnh do dac khu
d i t xQ TQ Trung, Iiy rudng cua Nguyen Vu Canh va rudng cua ngQdi thdn Tay CQdng khai k h i n ve phuc vu cho vipe td le la 12 mftu, trong dd ehi eho vipe den nhang mdng mdt, ngfty rftm 4 mftu, den nhang cho thii
tQ 1 mftu Cdn 7 mftu cu vft 2 m i u mdi chia cho dan d Ha Khe xQ Ddng Hoftnh efty ciy ndp thud cho lang xa theo dinh lp mdi miu
Trang 940 Rghi&i curu L|ch si!r s^ 5.2009
3 quan, sd tien nay deu chi cho viec xuan
mdi e i u phuc Khi Q u i n Anh chia xa thi
rudng te den Td'ng Hau d dft't Vy Chau,
Ninh CQdng cung dQpe chia Iftm ba p h i n :
Q u i n Anh ThQdng ed 3 mftu 1 sfto 3 thQdc;
Q u i n Anh Trung cung dQpe 3 mftu 1 sfto 3
thQdc; Q u i n Anh Ha dQdc chia 2 mftu 7 sfto
4 thQdc 8 ta'c
3 Ve t i n h h i n h k i n h t e - x a h o i d
Q u a n A n h
Cdng eude khai hoang da Iftp nen nhieu
lftng i p ndng nghiep song trong budi d i u
dft't cdn hoang mftn chQa t h i trdng lua
dQdc Khdng ehi cd bien phap dQa nQdc
ngot tQ sdng Ninh Cd vfto thau ehua, rQa
mftn mft viec trdng eft'y cdi vft dau cung gdp
phan cai tao chan rudng nen d Q u i n Anh
mdi ed d i t "tang dien" Vung trdng cdi sau
nay cdn dQdc duy tri d d i t Trai Day ven
sdng Bia tQ dien Q u i n Anh eung viet: "
tie do quai ddt ddp de, san nin khdn rupng,
khoang ba miidi ndm hdn van khoanh dd
thdnh rupng ddu roi", sau d i n tQng bQdc
giai quydt dQdc v i n dd tri thuy, ngan man
mdi chuyen sang trdng lua Viec phat triln
nghe ndng chfnh la sQ ghi nhan bQdc phat
trien trong tien trinh khai pha va cai tao
dat dai cua cQ dan Q u i n Anh
De khuydn khich nghe ndng, hang xa da
lap nen eac quan canh d cftc xQ ddng cho
nhan dan Iftm ndi tru chan khi di ciy cay,
gat hai Ban d i u ngQdi ta cho dQng mdt
quan d ben Tay sdng M i m , phfa tren ciia
Sach Sam lam ndi tru chan cho hanh khach
va nhQng ngQdi Iftm rudng khi tranh nftng,
tranh mQa, cho nfty thQdng gpi la quan
Ddng Sau dd vao cuoi thd ky XV, cQ dan
Quan CQdng lai eho dQng quan Kim Long d
sat de Hdng DQc
Cung vdi nghe trdng lua, nhan dan cdn
khai thae cac ngudn ldi thuy hai san nhu
danh ca, n i u muoi SQ duy tri vft phat triln cua rudng dau g i n lien vdi hoat ddng chftn
t i m va det lua, phu hdp tren vung dft't pha cat ven bien d Q u i n Anh Cd thdi ky lua
Q u i n Anh da trd t h a n h san p h i m ndi tieng tren thi trQdng vft dQdc nhieu ngQdi biet den NgQdi Q u i n Anh trdng nhieu loai cay ftn qua vft phat trien chftn nudi gia cim, gia sue O day da hinh thftnh mdt sd khu vQc chuyen canh nhQ trdng dau nudi t i m d khu vQc Cdn Dau, trdng lua cd ehft't iQdng d Ddng Sau, Ddng TrQdc, cd ca vung chuyen trdng rau d Trai Rau, hay khu vQc chftn nudi Cdn Muc (sau thQdng gpi 1ft Cdn Mdc) Nhan dan Q u i n Anh cdn md them nhieu nghe thii cdng khac nhQ nft'u mftm, Iftm gaeh ngdi, nhudm vai, dan thuydn, Iftm ndn tftng them thu nhftp trong luc ndng nhftn Nghe thd mdc, thd nd phat trien, bftn tay tfti hoa cua ngQdi thd thii cdng da dQng nen nhQng cdng trinh kien true vft vftn boa
ed gift tri ngay tai que hQdng nhQ e i u Ngdi, ehua LQdng
Trong xa cac chd eung d i n moc len Iftm ndi nhan dan trao ddi ban budn, cd ca ch(? tdng hdp Iftn chd chuyen tieu thu mpt vfti san p h i m n h i t dinh nhQ chp chuyen ban ca, mudi nhQ chd Ca d Trung CQdng, ehd Mudi d xdm Phu CQdng Ngay tQ sdm chd LQdng da dQdc md tren dia bftn Giap Thftp nftm ngay trQdc ehua LQdng TQdng truyen ca chp va ehua deu mang ten thdn cu LQdng Npi, TQdng Ddng la sQ gdi nhd eua nhQng ngQdi khai k h i n vd que hQdng ban quan ndi hp da sinh ra, g i n bd, trQdng thftnh
Nhiing ngQdi den trQdc Iiy con sdng Trung Giang Iftm true d l hoach dinh lftng ft'p thftnh 10 giap, thQ tQ tQ ddng sang tfty
d d i u ddng la Giap Nhft't vft d i u tfiy Ift Giap Thftp NhQng ngQdi ddn sau thftnh Iftp bdn thdn xung quanh mQdi giap theo bdn hQdng vft dat theo ten ciia ciia i p Q u i n CQdng
Trang 10Khai hoang ven biin 6 Ram Sinh thin L& So 41
gdm Ddng CQdng, Tfty CQdng, Bftc CQdng
va Nam CQdng, thQdng gpi chung 1ft "ndi
thftp giap, ngoai tQ thdn" Ca vung Q u i n
CQdng deu nftm trong dd Hdng DQc, moi
thdn cung nhQ giap deu ed dinh rieng d l
nhfin dan tu hpp Vi ddng Trung Giang
chay qua long cae giap nen moi giap ddu cd
xfiy mdt chide e i u da bftc ngang sdng, g i n
ngay chide dinh cua giap cho dan hai ben
sdng tipn di lai vft trao ddi
Moi giap dQdc quy hoach t h a n h mdt
ngd de tien cho viec di lai, sinh sdng cua
nhftn dftn va quan ly ciia lftng ft'p Xung
quanh lftng thQdng cd sdng ngdi vft luy tre
bao hpc, trong lftng cd nhidu ao ehudm
Mdi quan hp t h a n tdc, ddng hQdng dft giup
cho vipe g i n bd, doftn kdt cQ dan trong cac
ddn vj hftnh chfnh nhd Tinh t h i n doftn
kdt trong lao ddng dft cho hp sQc manh de
d i y lui bien ca, giftnb Ift'y dft't sdng cho eon
ngQdi, da tao nen s(?i dfty ben ebftt cd kdt
cpng ddng Dd 1ft 8i;J g i n bd tQ nhien ciia
nhQng ngQdi eung ddng cam cpng khd tren
vung d i t mdi
Qua trinh khai hoang g i n lien vdi vipe
lap lang d Q u i n Anh k6o dai g i n 30 nftm
nen spi day gftn kdt edng ddng lftng xa
ngofti ydu td thfin tdc, ddng hQdng cdn 1ft sQ
doftn kdt, dum hpc l i n nhau ciia nhan dan
trong lao ddng Chfnh vi vfty, tren que
hQdng mdi, tuy cQ dan mdi dia phQdng
mang theo tftp tue sinh boat d lftng cu cua
minh song nhQng tftp quan vftn hoa nay da
hoft quy$n vfto nhau thfeh Qng vdi thdi
quen sinh boat mdi eua cQ dfin vung ven
biln, tdn tao vft Iftm dpp them ndp sd'ng vftn
boa trong tQng thdn ft'p Cuoc di cQ ciia
nhQng ngQdi khai k h i n khdng tftp trung
thftnh tQng doftn ddng dao nen hp khdng
t h i mang theo vi thftnh hoang d lang cQu
ciia minh 6 day, hftng ngfty nhQng ngQdi
lao dpng phai doi m$t vdi sdng to gid ldn de
doa den ddi sdng nen hp tdn thd nhQng vi
t h i n cd t h i phu hd, bao ve vft che chd eho
hp trQdc thaeh thQc ciia biln ca Vi nhfin
t h i n d i u tien dQdc tdn thd d Quin Anh la hft Hoftng hftu hp DQdng, dan gian quen gpi
la ba Tdng Hau (26) Tidp sau dd, trong pham vi lang xa, nhidu vi nhien t h i n dQdc phung thd
Trong ddi sdng tam linh cua ngQdi Viet,
tQ lau dao Phat da ed mdt cho dQng vQng vang va r i t dQdc tdn sung Ngay sau khi lap nen Cdn ft'p, nhftn dan Quin Anh da cung nhau xfty dQng ehua Phuc Lftm, tue gpi 1ft ehua LQdng Bia ehua Phuc Lftm Iftp nftm Vinh Khanh nguyen nien (1729) ed
viet ve thdi ky dQng dft't Iftp ehua "d Cdn dp
ndy cd chiia Phuc Ldm, sdng Ciidng ddn mach sau, bi' biec chdu mat triidc" (27)
Chua LQdng khdng chi 1ft trung tam tdn giao cua lftng xa mft cdn 1ft trung tam vftn hda ciia dftn cQ tren vung dft't mdi, 1ft tam dilm ciia boat dpng le hpi ndng nghifp vft tdn giao hftng nftm
4 Kdt l u a n Cuoc khai hoang Iftp xa Quin Anh 1ft mdt trong nhQng kieu khai hoang ven bien kha tieu bilu thdi Le sd, nd phan anh nhQng
cd gftng ciia chinh quydji trong vipe phue hoi vft phat triln san xuit ndng nghipp, ddng thdi eung eho t h i y sQ tidn bd eua nha nQdc dQdng thdi b i n g nhieu phQdng each khae
nhau di md rdng dipn tich canh tac So vdi
nhidu vung d Nam Dinh vft ca nQdc, eude khai k h i n d Quin Anh dien ra khdng sdm nhQng da k h i n g dinh cd t h i tvtag bQdc bien nhQng bai bdi hoang mftn ven bien thanh nhQng rudng ddng mau md, trong dd vipe
d i p de, dao sdng, xe mQdng ed vai trd dac bipt quan trpng
Day la cuoc khai hoang do ndng dan nghdo chu dpng tidn hanh trong nhieu nam