Thiết kế giao diện người máy

nhimg ta lai chi có thè nhìn chi tiết trong một khu vưc nho m a ta táp trung nhìn... đúng một hinh anh biêu tưoni: chi ct thê được bao đain bãnii việc kiêm tra y nchui CLUI nc.. và các

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA CÔNG NGHỆ

DẠI HỌC QUỐC GIA HẢ NÒI

ỉ íií(JỈ TTỈIỀU ;

ÍVong c h ư o i i s này, c h ú n s ta tiên h à n h d ư n g k h u n g dẽ thiết k è ơịao diện trước

lèt h ã n g cách rhay thè g i a o d iê n n s ư ơ i m a v t rons pham vi các nhàn ĩó con

Igưòi kỷ thuãt p h â n m ẻ m '.'à c ác ván d ê co liên quan, sau đ ó đi v'ào phản íích

■noí sò ỈÝ d o đê 2Ìai t hí ch tai s ao c h ú n s ta c àn dànn thời gian, chi phí c ho iiiét kẻ cac giao di ê n n s ư ờ i m á y T i è p theo, c h ú n s ta sẽ đ i ẽ m hii các cuộc

!'anh l uân c u a n h ó m n g h i ê n c im t ư ơ n g tác ĩiơươi ma \' vé p hưc ms pháp 2Ìài -iusét vân đ è n à v đ ứ n s trên q u a n đ i ể m k h o a h ọ c và kv thuật

ỉ ! 'ỉ hiẽt kè g i a o diện n g ư ò i ni áy là gì ?

H C t ) N h ì n c h u n g , thiẽt k ế '2Ìao d i ệ n n s ư ơ i m á \ phu vói k ho a học mávMili \'à đ a n g trờ ĩ h à n h m ộ t p h á n lý chuyèt c àn [hiéĩ

T u y nhicĩ', arơnơ tac n s ư o ì m á y còn là một \'ấn đê :a n đượ c n s h ié n cứii và

-tẽĩì n a y c h i i n s t a \ ả n c h ư a h i ẻ i i r õ \ ' ẽ n ó M V à y í ót ' vin đ ư ọ ’c b ã t đ â u b ă n g

lẹc đ ư a ra m ot sò nét x o a y q u a n h v ấ n đ ẻ tươ nơ tác người m a v \'à bàn '.'é mòi -Ịiian h è cưa n ó đối vói c ac van đ ê k h á c

ĩié[ SO' q u a vé t ư ơ n a tac ngưo'i m a y tính :

Tirong tac người rnáv đ ư ợ c h i n h t h à n h d o \ iệc tòng họp c ác k iè n thức ■•út ra từ

I ^ h i é n CLRI t âm lý h o c và k h o a h ọ c m á \ ' tính, m ã c dù nó c ũ n s đẽ c à p :Ó! mãt

l ụ o n n g ữ Ỉ10C xã hội h ọ c [àm lý h oc L m u d u n g J o n e thái h ọ c ( e r g o n o m : c ) \ u

\ h o a h o c q u a n ly \ ' à o đủu nhCrns n á m ‘'O t ư ơ n s rác iigười m á y ra đời ' 01 rén

i o i 'Ịiao d iè n n s ư o i m á \ : ví du x e m CLiòn s á c h của Uimes Ma rt in \ é ỉhiêt kè

>ccior t huọc kv thuàt p h á n m è m hệ rhòng d ưa irén ĩri thức t h ơ na mi nh "a

ihan c i m s t rons c h ư ơ n s trình n s h i ẻ n CLRI A l v e r v cua A nh Tiếp sau dó, khi

liira n h à n sátìiỉ kièn n ư h i è n ứ i i Es pr it c u a cộiìg đ ỏ n g c á c Iiước c h á u Au a

o a n tư c h i èu the hệ t hứ n ă m c u a N hà t , nơười ta n ha n th à v r ã n2 van đê ; i a o

i i ọ n c u a người m a \ ’ n g à y c à n g đ ượ c q u a n t à m hoTi Kết q u a là ngươi ta táp

m n g co '^ãnơ \ à o n s h i ẻ n ciai 2Ìao d i è n ngưòi may '.à 2Ìao diện n,£Lfò'i m a y -ỉươc ưọi với cai tên c h í n h xác hon"TưoTi2 tác nơười m á y " T r o n s ứna duri£ : ò n2 n s h i ệ p n s ư ờ i ta k h ỏ n g k h u v ê n k h í c h c ác ba n s hi rãnh Phần lớn các

■ìhưoTiơ p h á p trièn k h a i c á u kết c ò n s Oổhièp đ ề u chi t h a m k h á o rất íĩ Tưcfn2

a c n gư ờ i m á v m ã c d ù c á c p h i é n b a n 2ần đ â\ ' ÍVÍ du : p h i ê n ban 4 S S A D M

■)hàn rích h ư ó i i s 'vàt thể ; C o a d \ ’à Y o u r d o n 1991 1 : ó c ác m u c về 2Ìao diện

i e ư o'1 m a \ ' '.a m ộ t \ à i t h a m c h i èu đ ã đ ưo c àọ d u n g c h o thiẽt k ế giao J iện

Igưoi sư diinii đổ họa Tíiih t h ò n g m i n h c u a c ác phif0Ti2 p h á p t ư ơ n s tác người Iia) ĩroiiL" thièt kê p h à n m é m là k h ò n ỵ đ á n g kè Tli_\' n h i ẽ n điéu đ á n g noi O'

i à \ ’ là cỏiig n s h e t h a m n h á p moi h nh vực c u a SUIO di é n nơười s ư d u n s đỏ hoa (iìUl.s) Các 2iao d i ệ n n s ư ờ i d ù n s đ ổ h o a đ â u tiên đ ươ c k h ời xưoiig bơi \ e r o x 'ao lìb.ữns !iãm ~0 \ à đ ư ợ c p hat t n è n t hà n h m ot 'Un p h ẩ m c h i ẽ m iĩnh ih; iưừns: bơi h ã n a q u a táo T h à n h c ò n g vè m ă t thi trưoTiơ c u a m á y tính qiia fao

[ừ 1 h ã n g s a n x u à t m a y tinh c a n h à n n h o thàiih 1 rập đ o à n von h à n g tỷ do la

j h i n h là lời k h ă n g đ i n h t á m q u a n t r ọn g c u a thiêt kê g i a o điè n

ĩ h i è t k ế 2Ìao d i è n và tircTnạ; tác ngườ i m a y

' r h i e t k é 2Ìao d i ệ n n g ư ờ i m á v t h e o n s h l a đ ư ơ c s ứ d ụ n g t ro n g cLiỏri sách n à \ 'ià q u a rr ìn h k ỹ rhuãt rhièt kè c ac hè m á y ĩ í n h rương tác lan n h a u dể moi người

p h u c vụ c o n ng ươ i c u a hệ t h o n g rihư c ăc s á c h h ư ớ n g d ẫ n ng ườ i s ử dung vảr

k h ỏ n2 t h ẻ b o q u a C uỏi i s a c h n à y tàp t ri i ns vào th iè t ké hè t h ố n g tương tác

n h u n g c ũ n g đ è c àp đ è n m ò t loat c ác đ ể tài n h ì n c h u n g đê đ ư a ra n hữn g né:

ZIƠ\ t h i ệ u vè van đè rưoTis tác n g ư ơ i m á y

N s h i è n c ứ u t ư ơ n s tác ng ườ i m á v b a o h à m m ò t lĩnh vưc r ón g lớn từ mỏ: trưcTnơ đ ã t hệ t h ỏ n s t ư ơ i i s tác a n h h ư ơ n s j u a gi a o d i ê n đối voi c o n người, ca

c á n h a n va c a c tỏ c h ư c tơi c ac k ỹ t huát, phưoTig p h á p và c ác c ò n g cu giúp đỡ

c a c n h à t n i è t kè thiét lâp c á c hè t h ò n g t ư ơ n g [ác thièt kẻ t ươ n g [ác người may

■:hia n h ó t h à n h Iv t h u \ ' è t và k iê n thức thièt kẻ c ơ ba n ; c á c v à n đ ề liên quan tóì

q ư a t r ì n h t h i ẽ t k ế Iihư c ác phươns: p h á p , c á c n s u y ê n tác và kỹ thuât; c òn g cu

.-'ừ d ự n s c h o q ua trinh thièt kè và CLiỏi CÙĨ12 là \'ấn đ ề đatn bao chát lưọTig cua

s a n p h á m \ 1 váy : á c ' ấn đ ê t r o n g l ủm là :

• HiéLi rõ c a c b ộ p h a n q u a n t r o n g c ù a c o n ngườ i a n h h ư ot ig tới tưcmg tác của

u i m với [Iiáv linli

• Ptiãn t íc h n h ữ n g vièc c o n nơư ời tiến h à n h với hệ t h ố n g m á y rinh và các giao

d i ệ n c ủ a c h i i n ơ ; hièii đ ư ợ c n h i ê m VII và n h ữ n g yẽii c á u c ú a người s ử dung

• Chỉ rõ iiiao di ệ n có vai trò nh ư t h ế nào c h ú n g ph a n ihig lai người sừ dung như

r h ế n à o v à c h u n e x u à t h i ê n n h ư thê nào

T h i ẻ t k ẻ n h ữ n i ĩ 2Ìao d i ê n đ ế t h o á n ã m v ẻ u c à u c u a n ẹ ư ờ i s ử d ụ n g và đ à m báo ,iệ t h ỏ n i ĩ p h ù h ợ p với đ ã c đ i ể m c u a n g ư ờ i s ử d u n g

• P h á t t r i ể n c á c c ò n £ c ụ 2Ìúp c á c n h à thiết k ế thiết lập c á c g i a o d i ệ n tốt hoTi

• Đ á n h 2Ìá c a c bo p h á n c u a 2Ìao d i ệ n n g ư ờ i m á y và á n h h ư o n g c u a c h u n g đỏi với COII n s ư ớ i n h â m d a m b a o c h á t l ư ợ n s tot c u a s an p h à m

N ế u n h ư n a ư o i ĩa bo q u a \ ’è u tò c o n nơười và cdc iỉiao d i ệ n th a y thè cho các

hẽ t h ò n s thì n h i è u t r ong s ò c ac '.'án đè n ẽ u trẻn dã đ ư ợ c đê c ã p đ è n trong mót

cLion s a c h về kv thuàt phàn m è m Trẽn thưc tè ng ười ta c o thể \ e m thiet kè

' jiao d i ê n n h ư thiét ké hè t h ỏ n ^ m à n2ươi ra s ử d u n g là t r u n g t àm và có thè

đ ư ợ c vẽ s o n s s o n g với kỹ t h u à t p h à n m é m

• Xé [ t ừ g ó c đ ộ làp trinh i r o n s p h a m Vi h ẹ p i ư o n a tac giao d i è n người m a y đi

\'ào chi tiết tưoTig ĩác !ihư c á c thiết bi tưoTis tác h o á c đ ác ta hình thức các

c h i i o i h ó p t h o a i CC1 ‘iicVi h a n Đ i è i i n a v c h o biẽr l à m rliè n à d t í ế t h i è t k ê c h i ti èt

tii onu Icic.

• Xei rreti dien rong íircrng rac ngirơi may licn quan dên thièt kê cai iiì i'míz

' i u n e n o s ẽ m u Ị i c o n IIÌILRH đ a t d ư o c m u c đ i c h COHÌI M é c n h ư t h e n a o Đ o n , u c ơ

Ihiic đ â y tưcriiii tac noư()fi i nay g i o i m đ o n e c ơ thiic đáy c a c van đ è khac nhir kỷ Ihuat đ oi lioi .1 phaii iich íiè i h on g

( u oĩ t s a c h n a \ đ ê CUỊ-) đèn iưcrnọ tac ĩigưưi ma> Ireii ca hai g o c đo M a c du

vtion Niich n h a n m a n h ' ao qiia (niih rhiet kè Iihưnii c ũ n a đ ê c á p đ è n c a c k hi a

c a n h k h a c c ua tiRrng tac nụươi m a \ nhir :

• ( - i c Iv t h u s c r \ a r n o h i n h I i r ơ n e r a c n h a n h tưoTiỊi t a c I i í i ưoi m á v <iiai r h í c h

' i ư o n g rac ■ n g h ĩ a ià ưì t h e o t hưa t n g ừ c ơ ban

• Su' ựia ĩ a o l u o n g ĩác c ac >an p h a m i'iã\ v.ua i ư o n u ĩác nuLiủi ináv đaiiii Iro

tlianỉi c a c \ a n đè ha_\ đ ượ c noi tói nhir '^léu \ ’ãn ban đa rnoi ĩrương \'à ơàn đ â v

là c h è đ ỏ ihirc ao.

• N l i o m h(ip rac hò rrọ' m á y rinh iCSC' A I t ư ơ n ỵ rac Iigưòi m a \ ơ c a p tirưntr (ác

n h o m :

L - / 1 ai sao can rhiet ke gi ao (lien ?

T i i i c c khi daiili thời g ia n , n é n b ac \ à moi c ỏ £ãnỉi v à o thiè! kc 2Ìao d iè n

nhừni: n g ư o i than trong rhirong đãt caii hoi làm nhir v áy c ó đ a n g ha_\ khoiig.'

T i t n i g p h a n m e m nà} b a n sẽ t h à y rhiér kè e i a o d i ẽ n là h o à n t oà n c a n thièt

phan nàn lar Iihièu răỉig c a c hệ t h ò n g m á \ tính k hó sư dụnt: n e ó ii n ‘HÌ kho hieii \ à k h o n g n h a y bén T r o n g n hi èu năm c a c nhà thièt ke phai c hị u đirnơ tinh I i a n g nà_\ \ | phàn ló'n c á c hệ t h ò i i2 đéu s ư d u n g c á c m a v iinh c hí nh phai -ỉươc >ir d u n g như phán c ò n g v i ệ c c u a tnỏt nưưòi và đ ư ợ c s o a n thao tai c á c r)hong \ ư 1\ dư liệu bơi c á c nhà lâp trình - nhừniỉ Iiiiưòi háu như khỏn^’ crãp

I g ư ò i s ư d u n g hao giờ N g a y c a khi n h a n đirợc lòi p h à n n à n từ p hía n s ư ờ ĩ sử iiing n h ữ n g n hà lãp n i n h c ũ n g k h ỏ n g đẽ t à m tói T i n h h ì n h I i à \ đ ã riĩay đổi

<hi m á y tính cá nhàn ra đ ò i Nhữni: niiiròi s ử duniỉ trực tièp đ i è u khicn hê

h o n e nhiéii ng ưò i c o thè láp trình c a c ưrii: diinti rièim c u a m ì n h , và lúc này

n a } rinh k l i o n ^ c h ỉ đirọc sư d i i n u O' \ án phònii m à c ò n x â m n h ã p vào c á c ‘■'ia

iinh N y ư ò i s ư d u n g k h o n g c ò n phai chiu đ ự nơ c á c Sĩiao d iê n tói nữa v ĩ ệ c hiõỉ kè c a c Ịiiao (.lién tor riơ nèn qiian rrorm d o :

• ĩ h i n ư ờ n g l ư a c o n [ i h ã n m é m đ o n g y ó i s a n ; n s i r ờ i r a m i i a m o t s a n p h ã m l à

lo ho thich hiiili tlanu c ua no \'à cái ho x e m xct \ à thử c h í n h ià iiiao (.liệii.

'JgU(Yi ta s ư dtini: phan đỏi c á c g i a o dièn tòi : klii thị trường điiĩ i;i c á c ricu huan thi ny ười sư tkmii k h o n ^ c ò n m u ô n dìinu c a c i:iao d i ệ n tổi cùa hệ thỏiiư

ỉ a l Í u ọ c i l i i èi k è t n r o v đ à } m à l i ọ ( laim s i r d i i n u tn i i i u m ỏ i t r ư ò i m l à r n \ i ệ c c i i a

n i n h

C i i a n d i é i i l o i c o t l ù' ( i à n l(Vi \ i ệ c k h o n g s ư cliini: đ i i ơ c h o a c SU' (Iliiil: k h õ i v ^ c ó

hicii CỊII.I lic ihoiiỊi Môi t:ia(i iliôn lòl co thê ỉi;m L'hô nlniOL' clicm ciia moi ihicl

k c phi i n n i c n i ỈOI Iiluiìii: m o l ei;uì (.liL'11 loi k ỉi i ẽn khiMii: SU' ( l u n u i1ii'o'c Hl' ilioiiu

iiiiaN C.I khi h ẽ t h o n u d o c o lliiól kê ịih.iii i n c in tioiit: l uyệl VOI

c a c yéii c a u hiéii ihi .10 1, N h i ê u ph á n k h á c s ã p tói đá> c ũ n g sẽ đ ư ơ c c h á p

n h a n Đ i c u iia_\ L'0 Iiíihĩa la c á c s an p h á m c o t ư ơ n g tac n g ư ờ i i n á \ tót co ihé

đ ư ọ c cdmì: n h ã n co SKIO d i ệ n " n h ã n c o n diéii h a u " ( d ấ u hicLi c h o p h é p cLia

\ ’ién tiẽii c h u á n \ ì r o ' n e q u ỏ c A n h I \ à \ ì v ậ y sẽ c ó iru t hê c a n h t ra n h Mút

k h a ^ vẽ p h á p 1\ t h e o luàt A n h và lưát c h â u A u n g ư ờ i Ihiét kẽ g i a o d i é n có

t h ẻ bi k i ệ n la toà C a c tiéii c h u á n thiél hi h i ê n thị \ id e o ( V D U ) c u a ISO d a m

b a o n s ư ơ i sư d u n s b a o \'é đ ư ợ c m ặ t t r an h đ ư ợ c c á c vá n đ ề \ é m ã t d o sư d u n g

m á \ l í nh láu T i o n e t u o n e lai c â n c ác n h à thiêi kê c ó t hẽ bị k i ệ n d o thièĩ kẻĨOI

T h i e i k e íiiao ciieiì rat q iian I r o n s c h o d ù hệ t h ò n g đ ư ợ c d e m báiì \ o i tir c a c h I

s an p h a n i h j \ đi ro r iriẽn khai nhir m ọ t ứni: d u n e t r o n c gia đ ì n h C a c hẹ t h o n ẹ

m ; i \ Iiiih cani: Iirone l a \'0'I n h a u h on D o do s ò kro'ng c á c m ã điicíc \ ici

c h o dau \ a o \ a đau la itLiv £ i a o d i e n ) t ăne lén T r o n g phán lớn cac he t h on e

t h o n i ; Uii \ h ư ư n ^ m a i k h o a n u í m ã d u n a c h o xu' Iv g i a o d i ệ n , n é n ịỊia '

d i e n k h o n u ỉa p h a n ha_\ bi phe b i n h nhãt c ua hc t h o n g m à Lon là phan

q u a n Ironí; \ ;i lo on n h i é u chi p h í nhai c ua n h i é u c h ư ơ n g i n n h Mghién cưu

M a du k h o Inv; ra diRv' cac c o n so thoHi: ke chi ra c a c CIIOC iranh luán như

Ii-uone h ợ p iinh ĩin c á \ \'à i m e dun i: p h á n m é m c u a c á c p h ư o n g p h á p k \ thiiat

p h a n m é m h i n ỉ i t hưL' n i n r n i : ni ĩ Li ơi t a r ã i h a > b à n đ é n t í n h đ u n g đ ả n \ ẽ m ú t

k i n h te c u a \'iév thiei kc c ac u i a o d i e n tot Ti i\ n h i ê n , n g u ơ i t;i c ũ n g đã Iihi

c h c p lai mọ ! so V.011Ì: II in’n Iiiihién CLRI

M o ĩ \ à i M du n h o du'0'1 đ a \ sẽ c h o ta t h a \ tinh d u n e đ a n c u a tiro-ng l a ngiitn

m a \ lot;

M o ĩ coiii: I\ m;i\ iHih ìori Uii Iiéi k i e m cUrơc S 4 I 7 0 ( ) m o i d o iiL‘n h a n h k^

kci LM.IO k e o iilT.inỉi hdì \ c tndi irnt: tliiiT.: aii ỉ oa n Đ i e u Iia\ đà đaỉ đirov IIỈT ’ ihicĩ kc lạp (k ara ĩ I

M n r n i : c;ii IICII iroiiL iiKK) ciicii la p h;i\ d;i c h u | ) h c | ’i fỉii JA\\ ' Ịihi Cdiii; i: I

Boeiiií: i h a \ \ I phi coiií: (Harri' '

M oi c o i m 1\ đ i c n t h o a i đ à t i é ! k i e m đ i r o r S 4 ! 7 ( ) 0 m o i n g ; i \ nh( > n g ư o i t r ư ,

t o n i : đ à i i đ ã > i i a m đ ư ( í c i h ơ i .siian c i a n h c h e c a c c a i i h d i , T h á m c h i m u d u t h i c i

kè tót chi nẽt k i ê m đ ư ợ c m ọ t thời g ian rất n g ắ n trên m ộ t c àu hỏi s o n g á nh

s à y ra c á c háu qua sau :

• Ta n sò m á c lỏi t rong đ i ề u h à n h hệ t h ò n g và n h â p dữ liệư răng lên Đ ể sửa ai cac loi n ay sẽ tòn rủt n h i ẻ u thời 2Ìan và tiến của Còn c ác lỏi k h ỏn o’ đ ư ơ c sửa

c ho đ ú n g có thè g ả y h á u q u a c ó hai n ê u các q u y ế t dịnh đ ư ợ c ra trên c ơ s ỡ d ữ liêu k h ò n g c h í n h xác

• Hệ t h ò n g hoat đ ô n g k é m H ệ t h ò n g có thể k h ô n g q u à n lý đươc ỉvhối lượng

c h u y ể n tác đã đ ươ c thiết kê h o ă c k h ô n g đat đ ượ c độ c h í n h x ác c ú a đ ầ u r a ' d o

!iè t h ố n g khó sư d u n s và k h ó học

• H ê t h ò n g k h ổ n g được s ử d u n g d o ngườ i sừ d ụ n g ph a n dối N ế u người s ư d u n g

c h a p n h â n các g ia o di ệ n p h ầ n m ề m tồi thì đ â v có thể !à m ộ t trườnơ h ợ p đ ãc

biệt n h i m g thưc tè lai k h ỏ n g lìhư vậy Bộ Q u ố c p h ò n s M ỹ c h o r ă n s sư that bai

v.'ua hè t h o n g là d o rhièt k ế g i a o di ệ n rổi và p h á n tích c á c v è u c á ũ k h ò n s đ ầ y

J u T h i è t kè giao d iệ n tồi có thè d ẫ n tói việc k h ở n ? b á n đ ư ợ c c ác bộ c h ư ơ n ơ

T h i é t kè giao d ièn tòt !à c á n thiêt đ ể hè t h ò n g h oat đ ô n o c ó hiệu q uả Đ i ẽ u

n a y rinh đ è n rưoTig tác n g ư ờ i m á y t ru ii g piiaiu vi lụiiu Iiliư |jliaiii vi hcọ.

F{è t h o n g phai g i ú p ngươi s ừ d u n g đ a t đươc m u c d ĩ c h c u a họ và thưc hien

c o n g vi èc hièu q u a hoTì H ơ n nữa c ác hệ t h ỏ n s t ưnng rác c ầ n vưọt q u a thưc tế

h i c n tai \ a tao đièư kièn c h o người sư d u n g để ho có thể thưc h iè n c ò n ơ việc

t h e o lìhrmg c ac h mới và s a n g t a o hơn x ừ ĩ ý vãn ban !à m ỏ t ví đu N a à y na y

c o n ngườ i co thè đ á n h và rao c á c tài liệu dưới n hi é u h ì n h thức m à ne u d ù n g

m a y c h ữ thì khó và k h ò n g thể thực h iệ n được C uỏi c ù n g , phai đ a m b a o s ao

c h o khi s ử d u n g hê t h ò n g , n g ươ i s ứ d u n g t hày th o á m ã n và t hoai má i Sư phat

t i i è n m ạ n h mẽ c ù a c ác trò chơi đ i ệ n tử c h o t hấ v sức m a n h c ù a c ác 2UÌ0 d iện

k íc h t h í c h sư hấ p d ẫ n trẽn thị trưòìiR

T r ư ó c đ â y mọi ngưò'i đ ã c h ấ p n h à n n h ữ n g hệ r ư o n s tác tòi n h ư n s t r o n s tưonơ lai thì k h ỏn g Phán lớn m o i n g ườ i đ ề u hướ ng tới p h à n m è m m á y tính cá n h à n

c ó c a c guio d ièn người s ư d u n g đ ồ hoa T r o n s khi c á c s i a a d iê n n a y c h ư a

đ ư ơ c h o à n ha o thì c h ú n g vẫ n là m ộ t bước [iháv lưọns: tư từ c ác hè d à u n hã c lênh k i e u cũ n h ư C P / M và DO S Tliièt kè 2Ìao d iê n tốt đ a n2 n h a n h chón^T [Ị-ơ

t h à n h tièii chiián k h ò n g thể b ò q u a

1.3/ C á c biệ n ph áp giúi q u y é t íưoTig tác ngưòi m á y

T h i e t kè k h ồ n g phai là m ộ t q u a trì nh trưc giác Th ư c tẻ thì chi co m ò t vài n h à

thièt kẻ tinh nhậy vói thiêt kè tốt, đối mới c òn phàn lÓTi m ọ i người thì k h ò n s

T h i è t kẽ là mọt q u a trình p hai đ ư ợ c đ à o tao Đ ó là vàn đề á p d u n s tri thức vao

lìiot \-an đ è va h o a t d ò n g m a n g tính c h at hê t h o n g t h ò n g q u a m ol loat c á c \a ii

đ ẽ i n a Iieu đ ư ơ c giai q u y e t t h à n h c o n g thì sẽ rao ra m ò t thièt két tỏt T n tliLR- '0 t he là nhỮTic vhi d á n iiiĩuvèn tủc và c a c kỹ t h u à t gảỉì liẽn ^ơl n h a u tiaiiLi

m ộ t p h ư o n g phá p P h ư ơ n g p h a p n a y : h o c a c n h à t hi ét ke bièt ho phai làm như

thè n a o T h e o kinh n g h i é m và thiet xé n g a y c a n g Iihieu thu tuc hình rhưc va

đ ã c ta sẽ đ ưo’c 2!0'i rhièu G ã n đ à y tra ng thái tn t h ứ c vé t ư o ng tac ngưưi m á v

j 'nu v ẽ u n ủ m t r o n s p h a m v i c a c chi d ả n và c ác n g u y è n tác H i ê n na y lìhirni: cbi d ả n và n s u v è n t ãc n à y ( n h ư Smi t h a n d M o s i e r 1986 ; Bro\vn, 1988,

M a v h e v v 1992 ; ISO 9421 'các n h ó m tièu c h u á n s ơ b ộ 10- 16) đ ư a ra c a c chi

d ả n \ ề m ò t loat c ác \ ' ấ n đ ể t ư ơ n g rác n.sười m á y C h ú n g có thể đ ư ợ c bố x un g bơi c a c chi d ả n ki ẻ u ( n h ư A p p l e ' 1987 I B M 1991 ì N h ữ n g chi d ẫ n k i ế u c h o

b i ế t t ư o n s tac n s ư ơ i m a v t r o n g p h a m VI h e p n h ư c á c m e n ii các d ò n g ỉệ n h các

j ư a d ò '.a c a c cìianh trưot sẽ x u a i hi é n và đ ư ơ c s ư d u n g i ro n g ĩhiẽt kè n h ư thè n a o M u c J í c h là n h á m đ ư a ra m o t cai n h ì n và s u y n g h ĩ n h ấ t q á n đối \ọ'i tất c a c á c 'ZÌao d i è n đ ư ợ c thi èt kè b ã n g ^tyle C á c c hi d ả n k iè u đ ượ c đưa ra

CUĨ12 V(3i cĩic d u n g cu c ỏ n s cu phat t n è n g i a o d i ệ n n g ư ờ i sư d u n g D o đo cá c

chi LÌảiì đ ư a ra m õ t b ò c ác k h ò i thiét làp g ia o d i è n r nà c ac n hà thi èt k ê có the

bử d u n ơ d ê tao mộc ứ n2 d u n s Các t h à n h p h â n n à y ihưòti g đ ư ợ c gọi là các '■A'!dơeĩ" b ổ \ u n 2 j á c ò m e n u cac h o p t ho ai , c á c nut ( bu t t o n ) '.à t ha n h n-ưc7t." Dưới đ à y là m o t sỏ c ác chi d ả n siyie t h o n g ù u n g và c a c mỏi trưòìig

\IÌC iiuic 'v :i thi s ui c :

• i ) S F / M o i i f : Dưa trên c ơ s ơ hẽ đ i é u h a n h U n i x va c u n g c à p m ó t c o n g cu phattriéii 2ìao d i è n ng ườ i d u n s ( UI ) h ợp t h à n h c á c j ư a s ò X - m ọ t b ộ ' v idge t giao diéii n a ư ờ i d ù n g ư m ứ c t h á p hoTi

» Apple M a c A p p : MỎI t r ư ơ n g phat trién A p p l e h i ệ n n a \ đ a n g p ha t t n é n ihaiih

m ọ t p h i è n b a n J a m ò i t n r ờ n g m o i gọi là B e d r o c k

• I B M C U A : G i a o d i è n truv n h á p ng ườ i sử d u n g p h ò bi ê n c ua I M B d ã đ i n h dùnt^ l à m m ộ t tiêu c h u ắ n á|) d ụ n g c h o ĩàt c a c ac hệ đ i ê u h à n h IB M m ã c dù

n o c ó a n h hưcíng n h i é u hoiì tơi PS/2 và p h i è n ba n U n i x IBM

• M i c r s o f t \ V i n d o w s : M ô i t rướn s 2iao d i ê n n g ư oi s ư d ụ n g đ ồ h o a n à y đã cíirợc

t h i ế t lâp t h è m v à o D O S n h ư m ồ t c à u tra lời lai h ã n g A p p l e Có thè M i c r o s o t t

W ' i n do \ v s là m ỏ i t n r ờ n s p h á t tri èn £Ìao d i ệ n n g ư ờ i s ử d u n g p h ò b iê n n h à t hiẽii

n a y

• H e w ! e t t P a c k a r a s Ne\v \ V a s e : P h i en e b a n c u a H P vè m oi t rư ờn g ph á t r n é n : ũ n2 d ư a trên c ơ s ơ hệ đ i ẻ u h à n h Unix

C á c chi đ ả n k i è u cac m o i rrưoìig p ha t trién sẽ đ ư ơ c giai t hi ch kỹ h ơ n troi m : h ư o n g -L M a c d u cac m ỏ i rrưÒTi2 n a y \'à c ac c hi d a n liên ket c u a c h u n g có

t hê đ ã cai tièn đ ư ơ c ĩhiẻt kẻ 2Ìao di ê n 50112 c h ú n g k lì o n g d a m b a o guio diẹii

co s ư d u n s đ ư ơ c k h ỏ n s D o đ ó đòi hoi phai có k i n h n g h i ệ m ti'i thức và c ac phươ ns: p h á p hệ t h ố n a thi m ơ i c o thè thiét lập đ ư ợ c g i a o d i ệ n tòt

C á c Iv t h u v è t m ò h ì n h và c ò n g vi ệc thu c ò n g :

C o I h é C'h;ì|) nhi i i i c a c h i ê n p h ; i p u i a i c ị u y c l k h i i c n h a u d o i v ó i v â n d è I h i c l k ê

L o i i í : \ ; i D o u c i l ( h ) S O ) t l ã d è \ i i i i i m o l m o h i i i h ỏ c â p đ ẽ l oi i i ! k c l i h i c l k è iiroiiLí ỊIC n ị i i i o i m ; i \ I i c n h à n h Iiliirii t h è IKK) \ ;ì Ci) I h c đ i i ọ v đi i ;i \ ;i() i p tliiiiL; :

C a ị ) i h u c o n g : l hi L‘i k è k l i o n g i h õ i i i : c|Li;i I i u c g i r i c \ ;i t i c n CÓ S(V k i n h i v h i c m

m i n h \ à kiiih iiLihiệin CIKI cá Iiliaii c;íc nh;i Ihiét kê, H i c n n a \ n h i c u iliiêi kè

p i ì o clièn van đirợc á[) d u n g ơ c á o thu c o n y K õ ràne li nh h ìn lí n à \ k h o n u liim inoi ngiroi ihọi mrin \ ì k h ô n g ai h o c lâp d ư ợ c uì từ Ihưc Irỏn K h ỏ i i u C(1 c;ich

n à o đ ẽ p h o b i è n k i n h n g h i ệ m t ừ lhiL>i k ê n à v s a n i : t h i c t k é k h á c

K \ t h u á t lliiêt kê : Tl i iêt ké đirợc tién h à p h t h e o c:íc pliúcíii<: p h a p \'à c á c

I i ^ u y é n t a c hệ t h õ n g T r ê n t hự c lé khi d ư a ra c a c n ii ii vé n íăc \ à c a c p hi rơ i n’

|>h;ip Ihì sẽ d a m b;io l a o ra m ọ l ihièt k ế tot CYú n h a thiéi ké k é m sẽ lad lap tUroc c á c rhiêt ké tot h o n \ à c á c n h à thiết ké íiiỏi sẽ thi êt ké' tol h ơ n nữạ

c cic VI dụ v é rhực tièn rirơng tác ngirò'1 má\' h i ê n Iia\ m ớ i đ a n c c h í o hiróc đáu

\ é t \'é c á p k \ thuãi \ à \ ẫ n c ò n rât n hi éu \'iệc phai làm K v thuàt phai c o

I i i i h i e m r á t l o n t h ờ i g i a n \ a t h ư o n e c h i c h ứ n g m i n h đ ư ơ c m o t h o á c h a i s ư

kien C a c hẽ t h o n c t ư ơ n c lac điror cáìi thanh rừ h m g n g h ì n s ự kién khoMc

c h ã c c h a n m a tam l\ h o c k h o n g thé chứiii: m i n h đirơc là đ ú n c h a \ saị T h á m jHi đ i e u té hai hơn la n h i é i i tronsi s o c á c s ư k iẽn n à \ lai anh hiiơHỉ: đén c á c sư' Kicii k h á c nen k h o c ó t hê tiên hành c a c thí n c h i é m đ ẽ c h ứ n c m i n h chát lirom^

- hiii ig Jiia c á c giắ d i ệ n Đ i e u n a \ dan đ è n kẽi luáii bi qưaii ranc k hoa h oc ưne d u hí: khont i rht‘ c i ú p đ ỡ đ ư ơ c £1.

Tu\ Iihieiị ii»ưo-i ta đ ã đ e XLiát ra m o t so phưó ng p h a p m a i C|u>e! \ a n d e k h o a

1ỌJ k_\ ihiiai 0'b:i c a p c u a tưoHí: tac níiLíó1 m : i \ D a \ là ĩihừiiỊi m(i hinh cau

uc Iigirơi m a\, iroHLi khi ly thiiyêt gia t;io nhiem \ u đira ra mot bién ỊihaỊ^ ai)

'•iui hoiì lap irunc \'ao s an p h a m

l a m h i n h c a i i Ii di

Neii l a m l\ liuc Ihi n g h i c m k h o n g t m v Iicp UUIỊI ói đ ir oc c h í ' Iiro-ni: i ; k nọiroi

n a \ thi n o c o the iam điroc đieii n à \ mo! c;ich ci aiì IICỊỊ T ã m l\ h oí !n ihức

ỉm ra m o! ỉo;i! c;k' m o hiiih m o la \ a clư loan Iihiêu khiii c a n h \ c lap liian \ ’I

ịiii líiiéí kc i ư o n g tác Iigiroi m a \ dĩi i;i cloị Níidai r:i c a c rnõ h ình như \' á\ có

ht.' ttirọc cac nhíi thièt kc Iirơiìi: tac Iiíiiròi ma\ sir diiiig nhir cac conf cu Iir

l i i \ T i i \ n h i e i i c a c m o h i n h t r i t h i R c h u n i : h a u n h u k h o n t : c o k h a n a n s : d i r

i o a n c ỉ i r o v n g i R i i SII CÌLIIIÍ: CCI t h è i a n i 1:1 IIOIIL: m o í t r i r o n í : h ơỊ T c u t h c N h i e n i

vu va í n t hư c m i e n C() a n h ỉiưcynự q u a n t r o n u ( l o n u c o n g v i ệ c h i é u đirơc v à n dè

ihi ci kc

Đ e tia loi van đ ẽ Iiay IIULIOI ta đã đó \ i i a i r;i c a c i n o liinh caii noi ( Ba ii aal ,

l')*-)! ) C a c I1K) h i n h t i u n u hiiih Iiay đ ư o c d ư a n é n c ơ s ơ c a c m o h i n h t n ihưe

a n h a n I i h i e i n \'1I v a r n t l n r c m i e n V I t h è j a c m o l i i n h n a > g i i i p n g ư ơ i t a d ư

iloaii lõ laiiu lidii c a n latn '_:i T i i \ Iiliicn thiet k é c a c rno hinli m a s ư d ư đoaii

c a n cir l\ i h u \ c i iri ihirc i l i o n u tii) Iiiiứ c a n h la k h o n i i hc d é d à n ơ H ơ n Iiữa, ngu'o'i ta phai m a i ral n h i c u tlioi giaii đô tliict k é c a c m o h i n h nhir v â y và kèt

^|ua là Cíliưonu pỈKiị) nav khuiiL: ^iLip la gicii q i i v ẽ t dưọ'c v a n đè Ti iv n h i e n cac

m o liình ^a u noi CŨIIU CC) lac d i m u c u a n o '.a c h u n g !a sẽ iro' lai \ a n đ è ^Lr

Su' iiia lao (ironci lac imirơi ĩ n a \

P hi r o n g p h á p n à v tàp r r u n g \ ' à o s a n p h à m h(i'n là \ à o q u a tr ì nh rhiẻt kè Y

t ừ o n u cLÌa n o là c a c s an p h à m cưoim tac n s ư o i m a y c o k ỹ t h u a t tot c à n k ẻ t hctp Jiro'c c a c V k i è n ỉiay N ê u đ ư o c m o ta \ a đ ư ợ c h ì n h rhirc h o á thi c a c ý kièn nìiy c o rhé đ ư ợ c x e m n h ư c á c Iv t h u y è t vé r ư ơ n s tác n a ư ơ i m á y - c ó n g h ĩ a là

c h í u m iiiai t hi c h \ à d ư đ o á n j: ic rinh c h á t c u a m o t thi èr kè tốt r r o n g v on g

p h a i n v i h o á c m u c đ í c h thier k ẽ s ư g i a rao Vì v â y r ư ơ n g tá c n g ườ i m á y c ó thè tièn t n é n n h ờ h i é u đ ư ơ c c a c h rhiêt kè c á c l o p 2Ìa t a o h o n là s ư d u n g c á c m o

h ì n h đ a Iiansỉ h o ã c c a c nơLivẽn tãc Đ i ê u n à v đ ã đ ư ợ c p h a t t ri èn t h à n h chi

t r ì n h iiia t a o n h i ệ m vu ( C a r r o l ỉ 19S9 CaiToll e t al 1^)91 ) V i ệ c tri èn k h a i \ à

h i è u đ ư ợ c tièn h à n h s o i m s o n g ( \ e m h i n h 1.1) Sư iiia t a o h o ã c s a n p h à m đ ư ơ c

đ á n h 2 i á v a t h o n ơ q u a p h a n t í c h n h ừ i m loi p h à n n à n Iiiiười ta đ ã rút ra n h ữ n g

c h ă n Iv tònsi q u á t h ơ n Sau đ ó nhCms c h a n Iv n à y đ ư ơ c c h u y ê n v à o v ù n s tri thức tươiiíi tac niĩười m a y N h ờ h i è u d ư ợ c m u c đ í c h cLia s ư 2Ìa t a o t h o n g q u a

p h á n t ic h n h i è m vu iiHười ta đ ã rh iè t kè c a c )Z\ã t a o m ư i C á c n ơ u y ẽ n tã c và ly

t h u y ẽ t chi d á n thiẽt kè co t h è ra đ ời từ t à m ly h ọ c tri rhưc Sau đ ó s ư g i a tao

đ ư ợ c t hi ẻ t làp và đ á n h 2Ìá t h ò n s q u a m ộ t c h u rr ìn h c a i rièn lãp V â n đ ê là phai

c h i ra p h a m vi ơia tao và c á c k i ế n Hiihi c ó t h è tổiiii q u a t h o a n h ư t hè n à o V'í

d ụ sièii v ã n h a n ( x e m c h ư o n ỉ i c o t hè đ ư ợ c x e m là m ộ t iiia rạo r ư ơ n s tac

n s ư ò i m á v r h à n h c ỏ n e \ à t u v ệ t \ ờ i Ni iưòi ta c ó rhể đ ư a ra c a c k iè n n u h ị là tại

(.AC lìuuvc n lac kv ihiiat iien cỊiian ten khai n i è m rhiet kc k\ rhiiat cơ khí và

t l i i c i k c i l i i r o ì i u N c t i I i t n ra i l i r o c i i LLi i s c n l a c C.IC l u a t i h i c a c n h à t h i e t

' lu ^ a c Iihà thiét k ê caii noi biel c a c kyp ihièt k ê c a u noi Iiàc) cíó CC) ích n h ư thê lỉoi \'Ớ1 c a c \ a n tỉẽ I i e n e bici \ a ^ á c n m i y c n licu iàm c h a n c au sẽ tác d u n g IKÌ lai irns siiat \ a I i o n u tai n h ư ilic Iiao C a c thiet kè iLRtnụ lac ngươi m a y có ttic ilico MI' mai t ir ong tu' k h o i m k l i o n u i n a \ la tu'0'iig uíc n^Hío'1 m a v

ba n iliaii IK) \<in [ihu i hi io c v à o m n r t a m ly h o c k h o a h o c c ơ SO’ c h ư a h o à n

j h i n h Đ ẽ rut ra đ ư ơ c c a c q u y tá c thiét ké tir c a c lý t h u y é r đồi ngưcyc vè t n ư

rhức là rát k ho , Toi lê hcm n ử a là ::\c íié m á y rinh đ ư ợ c rhièr kẽ trẽn n h i ê u

m i e n rac roi n e n k h o c ó thè c h i rõ m ọ t lớp v a n đê T u v n h i é n c ác n s u y è n tãc thie-t k è lai c o Ihê g i ú p c á c n h à thiẽr ke !àm đirơc đicii n a y đ ă c biệt lieu c ác ngu_\ c n răc đ ư ợ c đ ê la c ù n g \ cĩi c á c Lju\ t ãc và d ư đ o a n troiiíi p h ạ m vi đ ê s iai thich khi n à o ho c ó rhê h o ã c khi n à o k h ò n s rh ế á p d u n s c h ú n ơ P h ư ơ n ơ p h á p k> ■|iLiat n a y c ũ n g b i ê n h o c h o c a c phưoTiiỉ p h a p 2 án c á c nơLivén tác c á c chi

dãn lai thanh m or c h u ỏ i c á c vàn đ ê c ã n q u a n tâm PhưoTm phap kỹ rhuat là

Ị i h a i i c i i n g n h ư c á c t c r m i n a l t h i ò t b i h i c Li t h ị \ i đ c o I i c n đ ư ợ c t l i i c l l à | ) \ à i l ị i i h

\'| n h ư thè n a o - c ũ n g n h ư p h ư ơ n g d i ệ n p h à n m ể m - nhir liình d a n u m à n hì nh thièí bi hién rhị v i d e o đ ư ợ c đ i é u c h i n h n h ư t h ế nà o T r o n ự khi m ọ t sò \ àn đê cíìhì: rhai h ọ c sẽ đ ư ơ c m ô ta rhì c á c r à n s b u ò c k h ỏ n ỵ izian c ó n s h ĩ a là n h i ề u

v a n đ ẽ m ỏi t r ư ờ n g và p h á n c i í n g n h ư c ỏ n s rhái h o c rhiét kè vãn phòníỉ, á n h sani; c h ỏ Iigổi sẽ k h ô n g đ ư ơ c đ ê c â p rói N h ữ n s chi riếr n à y có thè rìiii r h ã \ troniT c u ò n G a l e r ( 1987 )

M ọ i a n h h ư ư n g q ư a n t r ọ n g k h á c đ è n rưoiìiỉ tá c ngườ i m a y là t àm Iv h ọ c tri thức Đ à y là m ộ t b ộ p h à n c ủ a t â m 1\ h ọ c iiiai q u v è r c a c v à n đ è ký r h u \ è t m ò

h ì n h và kièrn tra t h ứ n g h i ệ m eíối với c á c h i ệ n tưcnig tn' riiệ n h ư bộ n hớ lý luận giai q u y è t \ à n h â n t h ứ c v àn đ é K h ( i a h ọ c IIi t h ứ c s ư d ụ i i s ỉ m á y rinh lộiiií k h ắ p

và sư d u n g n h i ê u đ ộ n g c ơ rhiic đ ấ y n h ư tn' ruệ n h à n rao ( A I ) tức là hièii c o n

ngiroi và n i á y m ó c c ó t h ể SLI_\ n g h ĩ và h ọ c t à p n h ư thè nà o Tưoniz tác nuười

t à m ly h ọ c tri t h ứ c á|i d ụ n s đ ố i vứi c á c m ô h ì nh , c ác Iv t h u y è r

vè rưcrng íac n gư ờ i m á y T a m Iv h ọ c là m ộ t k h o a h ọ c c ă n h an qiian trọnii đỏi viVi (irong lác nỉỊưừi i n á y vì H(1 c i i n u c á p c a c kièii rhức vé c o n nmrời T h i è t kè

các iiè iná\ rnih cho con Iiiiười đòi hòi phai quan tàm rưi các tỉiơi han \à kha

n a n ^ tt i t h u ư c c u a c o n nmrời N i ỉ ò n nizữ h ọ c và i m ỏ n nsiữ h o c m á v tính cùn^^ CỊuaii t ai n clẽii vâ n tíò tưcvnu f;ic niiư('>'i m á v C;íc CIIÒC đòi t hoai baii' ’ 11‘^ón ni^rr

lự nliicn làm n;i\ sinh các cong việc ciùim imôn imữ m á\ rinh còn cac anh

\ùiii> CDII ^11.1 tiicvni: tác niiười m á y lién q u a n tới COIIU VICC Iihoin \ à c a c

^11 ma\ Iinli hò Iiọ' hciat đọnu Iià Xfi lioi học ciiim c.ip c.ic ly lhu\L‘l họil đỏnu nhom \;'i 11.1(1 đoi ihonu tin uuìp cho \ lẽc thicl ké conu \'icc họp tac lio

1ÍỌ m a \ I mh m a c clii ihiròni: lỉtì kh(í phát h i ệ n ra a n h hirdim c u a l\ ihiiycl

đ ố i \ ( í i t h i c t k é IICU s ứ ci i i ns: c á c m o h ì n h ỉ ri t h i r c X ã h o i h ọ c c ũ i m Ị i h a i i

c ác y ê u caii thon,i’ qiKi phưoiií i p h á p d á n lộc hoc \ ' i ọ c cac phiicTni: Ịih;ip \ a

b iệ n phap nhú \ a \ c ó tró thàỉih b ộ phán c ua lirơiiii lac ntitroi ina_\ li;i\ k \ lluiát

Ịihắn mém kionii cliính ha_\ khỏiiỊ: \ aii còn là \ã ii đô đaii^ đirơc xem \eị

T ư o n c tác nciroi m a \ \ à k h o a h o c m á \ tính ;

T ư o n c tác nciroi m a } x a m nliập \ à o n h i ê u mai i íi cưa kh(ia h o c m á ) tính Lĩnh

\ - ự c x ă m nhãỊ' 1 n h i é i i n h ấ t ] à k ỹ t h u ậ t p h â n m ẽ m \ à c a c \ a n đ é l i è i i q u a n đ c n

thiẽt ké p h a n m e m n h ư p h á n tích hệ t h ố n c đcậc ta \ ’à thieỉ ké H C l c ũ n u lieii

q uan toi tii tiiẹ nhán t ao ( A l i \'à hệ dựa t ié n tri thức vì n h ié u iiiao d i ệ n ca i lién

đòi hoi c ul q u a ĩ iì nh ti í ruệ \ ^ ' d ụ n s ỏ n nc ũ' t ư n h i é n la m o t p h ư o n c tiên trao

d ỏ i t h o n e I i n i i i ữ a COII n e i r ò i v ó i i n : i \ t í n h đ ò i h o i t i i tLic n h a n t a o

đLí0'c đe ^ap iroiii; k \ thuái phan m e i n Phan Iich c a c >eii cau là m õ i q u an tam

c h L i n c c t ' i i Ị-ilian l i c h h ệ t h o n s : \ à Ị i h a n t í c h n h i ê m Mi 'O I i hi ì ní i n é t t :ion<j

I ihaụ

Ca c a c h a m phan i ich cáii tiLK' d ữ ỉieu \;i đ in h hiroTiL^ đoi lircTne đ e u anh hưón£ đéiì ca lịii \ a n dẽ Đ a c la c ũ n s là m ọ ỉ N ÌinLi hỏi tu Vì kiéu hình iluiv k \ rhuat phaii m e m đà dirọc SÚ diins: đ ẽ chi Íõ kic đ ọ n e cua cac đoi thoai tirơní:

tac P h a n m e m rươn g tac c ó tac d u n e đoi NỚi thiéỉ ké h i n h thức n h ư bai k \

m o t m o đ u n phaii m e m n à o k h á c \ à m ộ t b ọ p h á n t ưoii e tac n s ư ở i m n \ đ ã a p

duní: hinh thirc hoa đ ẽ phát trién c a c nsi uxên tãc thiẻl ké c a c kv thuãt đ ã c Icị

\ a t i o n e ino! c h i m c m i i c c ó han c h ư n c m i n h thiél ké s o \ 0'1 c ac li ẽu c h u á n cua

t i n h t ư c m i i t a ^ l o t T ư ơ n c t á c n e ư ơ i m d \ t r o ' t h à n h b ọ p h á n t r í c h h ợ p CLUI k v

ĩ h u a l p h a n m e n i la c a n t hi é t \'ê m ò i h ì n h t h ứ c \'à p h i r o n c p h a p c â n c ứ \' ắ MÍ

thirc đ è phat ĩiieii c;ic hệ c o n e n eh iẹ Ị ì như' S S A D M ( p h ư o n c phap h o c ihiLM ké

\ a plián Iich c a c he thons: cau t nic) Đ é dal đirơc ĩiuic đ ic h n a \ phán IcVn các'

Ịihuoiii; ỊihaỊt thiét ke đ e c a n t r o n c cLion s a c h n à \ đ e u đir0w điii t r o n c Ịiham VI

p h i r ơ n s : p h a Ị ' h o L t h i e i k e \ a p h a n t í c h c á c h e t h o i i í i c a u t i i ì c m ; i c d u c h i r i i

h oa n h a o s o n c o Aỉih \'áiì c o tht* đ ư o r x e m là p h u d ì i e phap toi nhá! đ ê ph;ií

i n e n c a c hc' ihoiụ- thinvỊio maị

Tri liic nhan iaci cũni: q uan l am loi lam l\ hoc \ à iri thưc íiKHie nhir iưcrní: lac

ngươ i m a \ C'a hai p h ươ ni : p h a p đcii ihiét lặp c a c m o hi nh l\ luan bo n h d \ a mai qiiyẽ! \ ;ui đ c m a c dii c a c h íiiai q u y é t va phó i canlì c ua chiirií: khac n h a u

^'on ngườ i vé n s o n n gữ óc tươnsi tươnH, lý l u ậ n và k iế n thức, t r o n s khi m ó i

q u a n t â m c u a tưoii g rac người là sư d u n ơ c á c h è d ư a rrèn tn thức dê [ao đ i ê u kiẽn c h o tirưng tac Đ i é u n a y xa y ra ơ c ác 2Ìao d i ê n n a o n n g ữ tư n hi ê n, q u a n

lý dôi thoai t h ò n s m i n h , c á c 2Ìao d i ệ n ngườ i s ư d u n a thè thích Lm2 và c ac tac n h ã n t h ò n s m i n h

T ư o n g túc n g ư ờ i m á y c ù n g c h u n g rnòi q u a n íủm \ (?1 ki e n tnic p h a n m é m tronơ

k h o a h ọ c m á y tính C á c p h ư ơ n g p há p , kỹ t h u à t và c á c chi d á n sẽ k h ỏ n s c ó hiệu q u a trừ khi c h ú n g d ư ợ c d ư a v à o c á c c ò n2 c ụ hỗ t rợ đ ư ợ c m á ỵ tinh hod

ra sẽ fro’ lai '.'ủn đ é n à v t r o nơ c h ư ơ n g 9

T ó m lai tưoìig tác n gư ờ i m á y là mót t h à n h p h à n cồt lõi c u a lý t h uy ẻ t k h o a

h ọ c m a y tíiìh N ó là m ộ t bổ xi i na q u a n t r ọ n s c h o CỎRƠ n s h è phàn m è m và phàn tii'h h ệ ỉ h ò n g / thièr kè ; đ ỏ n g thời c ũ n ơ ợÓỊ't nhán iihiều t ro n s tn tuệ

níiàn tao

i 1 oniỊ k et :

C h ư oì i g 1 đ ã giói t h i ệu c h o c hiínơ ta \'è '.'ãn cỉê tươniỉ rác n s ư ơ i m á \ , T à m

quan trợiig c ủ a t ư o n g rác ngươi m á y troiiiỉ thièt k ề hệ m á y tính đã đ ược c h ứ n s

m i n h trên phưOTg d i ệ n k i nh tè' - c ác s àn p h á m ĩ hi ế t k ế rổi đ ê u bi that bai trẻn

thi trưons C á c g i a o d i ệ n tòi làm t á n s c á c lói và ơủv c ă n g thãnơ c h o íigưòi sử

-iung C á c h ệ t h ò n g có g i a o d iè n tòi sẽ k h ô r i s đ ư ợ c sử d u n s h o ã c bị p h a n đòi ; Hưn nữa c á c n h à thiết kẽ sẻ phai c h ị u t rá c h n h i ệ m đối với c ác 2Ìao di ệ n [ói ' h e o luãt tièu c h u à n

ChưoTig c ũ n g đ ã đ ư a ra đ ư ò ‘nỉz b a o \-ấn đ ề t ư ơ n g tác n gư ơ i m ấ y , Các p h ư o i i s

p h á p lý t h u y ê t c a c k h á i n i ê m về t ư o n s tác n s ư ờ i m á y bãt đ â u b ã n s m ó hình

ba c ấ p ; thu c ò n g , k ỹ t huài và k h o a h ọ c ứ ng d u n g C ác b ié n thể k h á c n h ư các

T1Ỏ h l n h c á u nói a n h h ư ớ n s c ủ a t à m lý h ọ c đ ố i với thiết kẻ và lý t h uv ế t 2ia ' i h i é m Mi đ ư a ra c á c phòi c a n h k h á c T ư o n g tác n s ư ờ i m á y là m ộ t loai p h ư ơ n s

i h a p k ỳ tỉiuãt n h i m g nó CŨIIƠ b a o g ổ m c a n ơh iê i i c ứ u ỈÝ t h u y ẽ t và k iê n thức

^^ay tính c h o c a c 2Ìao d i ê n n s ư ờ i sử d u n g Đ ể b i ế t chi tiết hơn vè vấn đế n a \

i ã \ ' x e m C ar r o l l I 199 i )

Moi q u a n hệ e i ữ a rưcTng ĩác người m á y vói t à m lý h ọc và xã hội h oc dươc đé

:ầp troiig p h a m \'1 k h o a h o c m a y tính Ly thiiyẽi: Iirong rac nơuơi m a v được

111 ra rừ t à m Iv h o c và t r o n s c í ù m ơ m ự c h e p h ơ n là xã hội T ư o n s tac n s ư o i

n a \ là mỏ[ p h a n q u a n t rọ n g h à n a đ â u c u a k h o a h ọc m a \ tinh và c ù n g '.'ơi : ỏ n g n g h ệ p h a n m è m nó tao rhành đó i t ượ n ơ n s h i è n ciai c u a thièt kè phán Tièm T ư o n s tác n g ư ờ i m a y c ũ n g đ ề c à p tới c ac vấ n đề £ Ì ó n2 n h ư trí tuệ n hà n

a o \'ầ sứ d u n ơ c á c hè d ư a trè tri thức b á n g c á c s i a o d i ê n t h ò n ổ mi nh

T Â M I,Y N í i U O í S Ừ D Ụ N Í i

T r o n u c h ư o i m n à y c h ú i m tòi sẽ tiìiih b à v k h a i q u a t vè t á m lỵ n h à n thưc mà phìi nợỊ'> voi guuì d iệ n - ngiròi m dv \'i tính n ó đ i r ọ r b á t đ â u tìr c h ỗ làm t h ế Iiàc

để ta lĩiih hội 'Jươc thòiìg rin từ m oi trưò'ng \iinii q u a n h bã ris thi giác, '.a s au

đ ó tiến tơi hiéii n h ữ n g t h o n c tin m à m ì n h n h â n đ ư ơ c S a u đ ó là vièc đ i è u tra \'ẽ

bo n hớ l àm t h ế n à o để c á c r h ò n í tin d ư ơ c làp m ã và có thể đ ư ơ c k m giữ

v à làm n h ư thè n à o đ ể ta c ó thế fim ra lý d o và aiai q u v è t d ư ợ c c ác vâ n ủè

V ị ê c đ i ề u k h i ể n h o a t đ ỏ n g trí tuệ khi tàp t r u n g đ ư ợ c coi n h ư là n h ữ n g v à n đê lất c ă n2 t h ả n g và m ệ t rnòi C ỉ i ư ơ n s n à y c ũ n ợ h a o 2ồin c a p h á n t ó m tăt s ơ l ư ọ r

n h ữ n g Iisuvẽn tác 2Ìao diện trẽn CO' sở'nhữns hieu biết \'ề tàrn lý con nsười.

2,1 Dti n h ữ n g ngiròi s ư tiun<j[ hiéii :

PheỊ) án d u riỄiưòi - m á v t í nh sẽ đ ượ c s ư d ụ n g troiií; c h ư ơ n g na y tói h v v ọ n s

rana, \'ơi m ụ c đ íc h đưa ra lãp luán cưa c o n ỉ i s ư ò i dé h i é u hoTi X i n cdc bạn

h ã v lưu ý r ã n g việc khái q u á t n à v chi là rnột m ỏ h ì n h vè c a c h l à m thè n a o đê

lỊXinĩ t ủ m tiết c u a c o n n s ư Ờ ! c ó thẻ V t h ứ c đ ư ợ c vè h o ạ t đ ỏ n s c ủ a s ư v á t t r ẽ n

v-ơ sơ n g h i é n c ứu \ é ràm lý viẽc khái q u a t n à y k h ò n g c ó n s h ĩ a là m o t k é t lu ậ n

CLioi c ù n g 'v'ề b ò n ã o COỈI M2ười d ư ợ c c à u t a o ra s a o và h o a r đ ộ n o n h ư t h è n a o

N h ữ n e c h u đè n h ư váy '.'ản là n h ữ n ơ vàn đ ẻ rãt thict th ưc c u a \’ièc n g h i ê n cLh.1

m a t h a y v à o đ ó ỉà sự lièii lac hoú - đ iệ n Đ i é u n à y c o n s h ĩ a là bộ n ã o c o n

n ^ ư ờ i k h ò n ơ phai h o à n t o à n là só Iihư m a y t í nh , nó i đ ú n g hem ià b ỏ n ã o h o a t

đ ộ n s b ă n ơ s ư kèt hợp ca m á v tính sỏ và r n a v t í n h t ư ơ n s tư C á c tè b à o t h ă n

k i n h c ó t hể aửi c ác tín h i è u tói Iihau đ ế b á o h i ệ u m ộ t s ư t h a v đ ố i t r a n g thai,

v à y n ê n v i ệ c ra t r a n a thai s ỏ 1/0 là rất c á n t hi ế t đ ố i với vi ệc tính t oá n C á c tín

h i ệ u t h á n k i n h (được 2ỌÌ là c ac tín h i ệ u x u n s ) di c h u v è n d o c t h e o c ác tè b à o

t h á n k i n h n h i m s đê c h u y ể n tới m ộ t té b à o b ê n c ạ n h c h ú n g c à n p hai đi q u a

đ ư ợ c m ộ t tè b à o b è n c a n h c h i i n s củn phai đi q u a đirơc m ộ t k h o a n s ,2ian b à o

K h o a n s t r ò n g nà\' k h á n h o ( 2 - 5 m i c r o n s ) nhưiiiĩ c h í n h vì '.'àv m a no lại

m a n s d i ệ n thè đi é u đ ó c ó n g h ĩ a ỉà c ác n ơ r on t h ă n k i n h k h o n ợ thè n h a \ ' q u a

đ ư ơ c ỉ vh oa ns r r o n s nay Sư t ru vé n 2Ìửa c a c tẻ b à o đ ư ơ c th ưc h i é n b ủ n g h o a

h o c H o a t đ ộ n g h o a - đ i è n n à \ co n s h ĩ a là tỏc đ ô n h ă n c u a th á n k i n h c h a m hcfn so \ ớ i tòc độ t r u v ẽ n tín hi ệ u d iè n t r o n s m á y tíiìh

C d c tin h i ệ u đ i è n đươc pha r ra từ c ác tê b à o chán k i n h t h ư ờ n s x u y é n x u ấ t h i è n

ò at, m ỏ i m ộ t tín h iè u là m ộ t s ư th a y đổi r r a n a thái ti'0n2 m ọ t k h o a n g thời

2ian n s ã n n2Ùi 0 10 T á c d ụ n ơ m à c h ú n s c ó đ ư ợ c t r o n g q u á trì nh n h â n tê b à o

n à v k h ò n s l ã n s lèn và c ũ n2 k h ò n s ơ i am đi x u h ư ó i i s n h à n khi d â y t h â n k i n h

13

C á c tn o liinh nh àn rhưc :

tiie c u a c o n n g ư o i b ãníi rnot h o a i đ ò n u t ư o n g iư với vi ệc \ ư lý m á y tính Rát

can thiét Ịiỉiui n h ơ raiiíỉ c á c ĨĨIC) ÍTiiih I i a \ k l i o n g chi là m ọ t V ỈIICITI tiưu t ư o ng

•111 cluiNcn CIIOI ciiim \ è bo i na v C(M1 imưcíi l àm viec n h ư t hè n a o sẽ phirc tap

h o n lai nliicii C a c m o hìiih n h a n t h ứ c I i a \ !U\ n l i i c n \ a n lat c o lac d u n g txíi

VI iTiinỈT hou cuc ƯII d i c m c ac LỈicm m oi hiin CIUI h() i n a y c o n Iigưíii

Tr (inẹ ỉhiet ke m a o d i e n c húnsi la sẽ c a n Ịihai sư d u n g n h ữ n g đ ã c rinh n à \

T r o n u c a c Ịthan sau s ư lĩnh hoi \ a s ư n h à n tíiức sẽ đ ư ơ c k h a i n p ha q u a VICC ,ư d u n i : m o h i n h \ ư lý r h o n g tin d ư a rren s ư nghitMi c ư u b a n g c a r d t r o n g x eiíìx

I 1 9 8 3 ) ’

M o t m o hinh kh ac mơi hem đ o là c a c he rh on g phu v e nh an thưc g i a o d ic n ( Barnard 1^)88) c ũ n ơ sẽ d ư ợ c s ư d u i m đ è giai thich sir x ư ly rhong rm c u a C('»n

n ^ ư ơ i tư m o r q u a n đ i é m k h a c n ha u T á t oa c a c ĨTIỎ h i n h đẽii đòi hoi viec nliủị''

n h â n t h o n g tin từ t hẻ 2Ìới b è n n ơ o à i r r o n s khi đ ó s ự n h â n thức đ ư ợ c COI là

h o a t độiiii rn t uệ m a ra m i è ư ra r r o n a c á c t hu á r n g ữ h à n g n g à y , n h ư rìm ra 1\

d o ơiai q u v ẽ r SIIV n a h ĩ \'à n s h i è n cihi \ a n đ ẽ Sư p h à n bi ệ t gi ữa hai khai

n i ệ m trên, "lĩnh hòi" và 'nhủn bièt" k h ò n g rõ ràng boi vì khi ta tièp nhàn

r h ò n s rin ra cũna: d i ễ n 2iai đ ư ợ c l u o n thòn íỉ rin đó T r ư ớ c rién ra sẽ x e m \ é r

q u á rrình d ẻ ITnh hòi

T ủ m n hìn là 2Ìác qu an trội h ơn m à ta s ư d u n g khi tircmg tac vơi m á y tinh, g i á c

q u a n n à v tác đ ộ n2 tới thièt k è m à n h ì n h V D U (rhiêt bị h i ê n rhi v i d e o ) và c ác

h ìn h v ẽ đ ư ợ c m ò ta k hac.

Sư lĩnh hội b ầ n s thị 2Ìac đ ư ợ c t hế h i ệ n ớ 3 và n đ é s a u ;

- T i ẽ p n h à n m ộ t k ích rhích b è n n s o à i , trong trưòTig h ợ p n à y bức xa rừ trưòng

đ i ệ n là ria sánii,

C h u \ è n d ị c h m ộ t c á c h c h í n h x á c c á c kicli t h í c h tới c á c x u n g lực c u a tl.iy

tliân kinh.

' G á n V « ni ihĩ a c h o c a c k íc h t h í c h c

Đ ẽ iỉiai q i iy è t v à n đỏ đ â u t iê n, c á c tê b à o t h á n k i n h p h a i thàt n h a y c a m VOI

a n h s á n c Ả n h s ánii là m ộ t claim c u a b ức \ a rừ t r ư ờ n g đ i ệ n c ó c a c b ư o c Sdiiu

C h ú n g ta có k h á n ã n g n hì n th à y m ọ i sự t h a y đ ố i th e o hl nh a nh q u a n g phố ;

n h ì n c h u n g , c h ú n g ra c ó k h à n á n g n h a y b é n tỏt h ơ n ớ d ò n g 2iữa c u a hình a n h

d o n à y nìà m a u v à n g !à m à u có tác d u n g t r o n s vi èc t h ò n g b a o c h o biết tnrớc '.'i d ụ n h ư m à u v à n g đ ư ợ c d ù n g đ ế s ơ n đ â u m ũ i c á c - t à u h o a đ ế l à m nổi bàt d á u táu T u y n h i ê n , m à u x a n h và m à u đ ỏ khòns; d ẻ n h ì n t hày ; m à u đo k h ò n o n é n

' l un g đ ê chi chi tiết trèn m à n hình V D U (t hiết bị h iể n thị v i d e o ) bơi vì nó đãc

biẽt k h ó c ó thế n h ì n t h â ỵ khi c ó á a h s á n s từ p h í a s au Đ ộ n h a v m à n thay dối

í ừ n g c á n h â n và t ì m g m à u s ăc da H ầ u h ế t m ọ i n ơư ời đ ề u có thế d ễ n h ìn thấy rnàii v à n g h o n là m à u đ ỏ và m à u x a n h , t u y n h i ẻ n , ta c ũ n a c ầ n phdi xét d ến

t r ư ờ n g h ọp m ù m à u K h o a n g 9% s ố p hu n ữ bị m ấ c c h ứ i i s m ù m à u và p h ầ n

Icm k h ò n ạ c ó k h à n ã n g ph à n biệt đ ư ợ c m à u đ ỏ v à m à u x a n h lá cày

M ộ t đ ă c tí nh vât lý k h á c đ ó là c ư ờ n s đ ộ c u a n ó phưc ai2 p h á p đ o x e m nó c ó

t h è c h ứ a đưo'c b a o I ihi è u n ă n g l ư ợ n s NTiưns t h ủ t k h ỏ n s m a y sư n h â n t h ư c

c ù a c o n người về á n h s á n s h i è m khi tao ra m ộ t m ó i q u a n hè g á n gũi với các '-iãc tính vật lý t hư c tẽ V à h ậ u q u ả là đ ộ c h ó i c ù a á nh s á n g t h e o q u a n n i ệ m

c u a c h ú n g tòi k h ò n g chi là cưÒTi2 độ vật lÝ c ú a n ó m à c ò n đ ươ c q u v đị nh bơi

Mr vi sai g iữ a c á c c ư ờ n g đ ộ á n h s a n s Ir onơ m ộ t h ì n h anh

A n h s á n s c ó 2 c á c h đ o k h á c h quan, đ ó ỉà đ ộ c h ó i (SÒ đo l ư ơ n s dnh s á ng bức

xa từ n gu ỏi ì) \ à đ ộ [irơng p h a n , và m ộ t c á c h đ o c h ù q u a n , d ó là đ ộ chói đ ộ

t r i m s (độ t n m ơ c u a m ỏ t vát n h ìn thấy)

Đ ò c h ó i Ị Ỉ u m i n a n c e ) ìà c a c h đ o á n h s á n ơ đ ư ợ c p h a n c h i è u rừ bè mãt N hì n ■(iLing, cac bè m ã t tới hủp thu n h i é u diih s á n s h o n và c ác bề mãt; s a n ơ h à p thu

It anh s á n s hoTi, Vi '/ãv c ác đối t ư ơ n s m à u rrănơ ^uấr hièn s á n g hơn Đ ò chói

n à y khi đ o b á n g đ ò n g hò đ o á n h s a n s c h u p a n h đ ươ c biểu hièĩi b á n s c a n d e l a

C ò n g thức đ ư a ra c á c h đ o 2Ìffa 0 v à 1 đ ố i với độ tưoTi2 piian lừ

i h a p tới cao VI lý d o n à \ ’ đ ế tao ra m ộ t đ ố i r ư ợ n ẹ r n o i bàt lèn [I‘0ri2 m ọ t hình

a n h rhì m ò t đ ò c h o i t oà n bỏ c a o là m ộ t đ ộ c h ó i Iv rươnơ và m ộ t vi sailííii g iữ a đòi t ư ợ n ơ \ à p h ò n ơ nè n Đ i è u n à v p h ù h ơ p với c a m 2iac '.ể đ ộ tươiiơ

p h a n c a o đ òi voi b ó n s tòi t ro n g á n g s á n s m ặ t trời rực rỡ T r ê n m à n h i nh V D Y

c ac k ỷ tư h i ế n thi n ê n có rnòt độ t ư ơ n g p h á n c a o với n ề n p h ò n g M à n hl nh

đ e n - t ră ng m ó i sẽ d a m b a o k h a năR2 c ó t hể n h ì n t hây lốt hcm

16

II.IỊ) kr.i \ ; i l r ; u) l.n n i o l l;n i l o i i u ơ m ứ c l i i di i i : l u, V i c c l i éi i k c l t é b;'ui u i ũ a c ; i c

i l , ì \ I h i i i k i n h I i i y I i l n ê i i \ ,III c o ilu'- ỉti li;iii c h õ \';'i l à m h ĩ i m I.II n i o l h o i i đ o i i "

cii;i Ic IxKt ihik' c1a\ \ ;i k k li ihicỉi IKV K h i pliãii lo'ii Cik lé h.'i(i lli.iii kin ỉi

I h c r á i Ị i h i r c l a [ i \ ; i c o k h ; i Ii i i i g | f i p ni ; ì Ị i h ứ c I n p hcvn n h i c i i s o \ Ó I I r o n u đ i ê n Iir s o , M o i p h i i c v n t ; t h ứ c m o i c ii;i k h ( i ; i h o e m ; í \ t í n h đ ĩ đ ư o c s ư t l i i n u đ c " l ; u > I>I

c ; k Ị i h i c n b ; i n n h à n 1.10 cii;i h o \ | | 1\ i h a n k i n h

Hinli 2.1 C á c lièn kcM g iu a c ác lẽ bai) t h á n k i nh đc h i n h ihaiili m oi macỈT

l og i c Ct)ii Mgiàíị T;ic d u nu Iihán c a c lé b à o phu i h u o c v à o CA liìii s o c u a c a c

\L1I1U đ i r ọ c Uio boi t ừ VICC UƯI c a c tè b a o va c a loai liéii k ê t c ó t h c là l i ên kei

k i c h i h i c h h(xic h.iii c he

N o ron A D N điroc \ è t ro n u hì nh (a) \ a (b) Ca hai tẽ b à o b é n Ircn L'o C.IC m o i

lieii kéi k R' h í h i c h \ o i c a c te hàc' b é n dirơi n h ư n i : c a hai p h a i đ i r ọc d o l c h á \

lìlnr t r o n g h ì n h (a) đ e dtii ch;i\ ỉc b à o b é n d ưo i N ê u n h ư chi m ội n ơ m n c h a y

Iiiiii IKÌIIC hiiih (b) ihi lé h a o h e n diroi k h o n e c h a m đưo'c lới đ i é m c h a \

M oi c o i ig O R vẽ t ro n g h ì n h (C) và (d), Ta i đá> m o l tẽ b à o t h ứ ba đ ư ơ c đưa

\àc) giũa, té hào nà\ có cac lien kẽt kich thích từ nhữníi no ron bcMi nén Iihưnt:

IIÓ lai chi c ó m ộ t lién kẽr h a n c h è tói n o ron b è n dưói M ộ t té b à o b è n trẽ n se

tac đ o n e IƠI te b a o dưóì n h ư n g k h ỏ n c tac đọn<: \ à o lê b à o giữa ( O R ) tLi\ v ã \ hai te b a o i i é n đéu đol cha_\ lứ b à o siũ'a tc bà(i n à \ sau đ o neãii Iro' lé hà o

b en dirơi k h o i hi đoi c h a \ idiéii kiéii A D N ) ,

c tiL le biU' ihaii kniíT \ a \ a ĩ Iironi; cUroni: n h a n Iac> i roni ; ma ii i : 110' IXMÌ

điUK \ K đinli kỈKniỊ: ^hi [i.iiiy SI.) Ilioiiị: C4K Miiií: \ a chiiiiLi nhaii dirọv tií

nhĩmg tê hàd ilicUi kinh khac mà COM banỊ: đo Iiha\ cam cua các phan ứnc cua

chunị: Mo t \ à i cac tê bà o đoi hoi rãt nhiẽii c a c ximi: đ ẽ kích thích chiint: hát

c h i \ , m o i c a c h C( ' h i e i i q i i a t i o i i g k h i L' ac It' b a t ) k h a c h o p VÓ'I c a c m u v đ o n ứ i

b ám ra! I i h a } Sư đ ieu c hi nh \ a c;iL' lien kéĩ liaii c h c lien kéi kích thích c ó tlũ‘

hat chiroc c;í^- cong logic A D N /D R \'i các thanh phán locic ma\ tinh iiroTic tư

khiK n h u m i n h h oa t i o n c h ình 2.1, \ ic s i r d u n i : c u l lieii kél lu)an ỉiiiirov CỈK'

p h e p caw Ic' bac'' d;i_\ t h a n kiiih iỉi;i\ đ('i liei! ke! jii;ị ch ui i i: l h e ( ' dan<’ Ciici đaii \cio Đ a ^ ’ t i n h n a \ c I k ' p h c p m a i i g ÌLR)'i b iẽ i dirov k hi n a o lat' I'4i d i i o c c a c liẽn k ét mó'i \'à loai hii đi licii kẽ! cf:

niiiiií: l ư o i l a l Ịiliu^ í a[ ' Ri c i i đ ( ' liúii CIKI c o n Ii í i iui i \ p ci iiiị: p h i i \ I;1Ị'' ' à í i nl i

\ ' | liOM l ì h i c i i s o \ ()' | h o \ ' | XU' l \ IICII IICII n h a i \ ; i L ' h u i i u 1J \ a i i C'()II h i c u Cịiui lì

v c n o M o i s u C(' ụ; ui í j í hcct IMI t hui c u a b o n ; l o I.II nhi r i ì i : n n i ^ t ỉ c t h a Ị i

ÌKVII hieii m;i\

Tii_\ ỉ i h i é n đ c C(' ihí.' hi c i i s a u hd ì ) \ c h( ' m a \ c o n ntiLĩoi c l n i i i í : l a Ịiliai s ư ' d i i i i Ị ;

i n o i m o h i n h m a u Iriiìi t ươi i i : (.lo la tliưL l i i e n l a m c a c h IKK' đ c c a c h( '

p h á n x ư l\ lóíiic iroiiỊ: hó n;i(i C(1 thc lam đư'()V

Đ ỏ c h ó i í b n a h t n e s s ) (đô rrimơ) nói mộr c á c h k h á c !à m ộ t c á c h t!o c hủ c Ị u a n

m á c c ù n ó c o (hể c o - m ò i q u a n hệ VÓ1 đ ộ c hói p h a n c h i è u I l i m i n a n c e ) n h ư n g Khi?n2 oh á i lúc n à o c ũ n g cỉáng tin c à y đ ươc Đ ô trưng đ ư ợ c đ o b a n g n h ữ n ^ Viểm'"tra d ê p h à n b ié t ve d i è m 2iới h a n h o á c chi về c á c vi sai dẻ n hủ n íhay

G i ó i h a n cLÌa s ư p h à n bièt đỏi VỚI t à m nhì n c u a c o n ng ườ i c ó thể đ ư ơ c t óm iat

VI chẻ c h o n ẻ n m à n h ì n h V D U t r o n s s á n h s á n g rnăt irọt iưc rơ co thc tao ra

c a c ' ấn u ẻ n h u nHưưi sư d u n s m á v tính đê ỉ o n g co m à n h ì n h tnih íhẽ ỈOiìg

L Ỉ D sẻ ĩ h ò n g báo'^Tiiv n h iê n, tính dăc bén c u a ĩhi giác k h ò n g chi phu thuỏc

n h ò n h ấ t m à c ó thè n h ìn t h à y đ ư ợ c , sẽ g i a m đi th e o t u ổi tác T h à m chi ca khi

ca n ơười c ó thể nhìn thày á nh s ă n g ở n h ĩ m g c ư ờ n g độ tháp, thì họ vàn c ó the phàn 2Ìài c hi tiết n hò và khi đ ó s ẻ đ òi hỏi m ộ t đ ộ roi tốt đ ối với trang thái làtn

v ị ẻ c b ì n h t h ườ n ơ Đ i è u n à y l iê n q u a n tó’i m à n h ì n h V D U Các im đ i ế m c u a đ ò

m a t p h à n bièt d ư ợ c m o i s ư t h a ỵ thoi t rong m ỏ t h ì n h ánh t r on g m ộ t k h o ả n ơ thơi 2ian n g á n Sư n h ấ p n h á ỵ V D Ư phu t h u ô c v à o ty lè làm rươi, co n ghĩ a lằ

so ìân t r o n g m o t g i à y m à m à n h ì n h được q u é t và h i n h a nh đ ượ c vè hịi N ế u

n h ư c ó m ò t r h a y đ ổ i n à o đ ó x a y ra n h a n h tới m ộ t m ứ c đủ thì m á t sẽ n h a n rhay đ ư ơ c m ò t t r a n g thái tiếp th e o đó và sẽ k h ò n g p h â n biệt được sư k h a c Iihaii giữa t ì m g h ì n h a n h Đ i è u n à y đ ươ c gọi là t ầ n ỉ o hợp n hấ t s ư n h ấ p nhủv, xay ra tai k h o a n g 3 2 h ì n h / g i à y và viẹc ao a n h t r a n g thài tiếp t he o đó đươc khai th ác t r o n g t h u ậ t c h ụ p aiih p h i m d iệ n á n h T h ư ờ n g thườ ng c ác m o n i t o r

V D U s ư d u n g c á c t ỷ lê x u n g q u a n h 5 0 H z ( q u é t t r o n g 1 giâỵ), tỵ lệ n à v t ránh

d ươ c s ư n h ấ p n h a y ớ h á u h è t c á c t nr ờ ng h ọ p c h i t r ư c ác b ộ h iê n thi đô c hoicao

Đ ò sãc b é n c ủ a ihi g i á c c o n ngườ i k h á c đ ặ c b i é t n h ư n s rừnơ cá n h à n m ộ t rất

dê t h a y đôi P h à n l ớn c o n n gư ờ i có thể p h à n 2iai được "cdc k he h ờ rộnơ

k h o a n g 2ĩTim n h ì n t ừ m ộ t k h o a n g c á c h xa ià 2 m n h ư n g đ i ề u n à ỵ c h o ta t hav rãng c o n n gư ơ i c ó t h è n h ì n n h ậ n c ác h à n h d a n g có n g h ĩa n h ư t h ế n à o M ọ t clièu q u a n t r o n g h ơ n đ ố i với thiết k ế g ia o d i ê n đ o là đ ộ p h à n giải c ủ a c ác hình

ph ưc tạp h o n và c ú a c á c c h ữ cái M ộ t thử n g h i ệ m vể q u a n g họ c đ o k h ả n ã n ơ

n hì n b ă n g q u a n h ọ c đ ô i với c á c c h ữ cái có đ ộ c a o là 2 0 m m n ằ m ở h à n s CLioi

a i n g đứiig n h ì n ờ k h o a n g c á c h x a 6 m t h â m c h í c a k h ả n á n g t m n g b ì n h c ũ n s mới chi c ó thè n h i n đ ư ơ c c á c c h ữ cai có đ ộ c a o là 4 0 m m R ất ít người có rìiỉ

- l a c h o a n h a o v á y n è n thi èt k ế m à n h ì n h c ầ n p h a i tính đ ế cac khá n ã n a trunơ

b in h c u a c o n ng ườ i Víòt thu h ú t tao thiết k ế đ ố i với loai kích c ỡ c ác kv tư

c hi éu nơi c ó k h o a n g c á c h đ o c là 2 õ m phai là 18 - 2 4 poang

X ư ly t à m n h ì n :

C on m ã t c ủ a c o n n g ư ờ i rất íihay c á m với á n h s á n a bởi vì c h ú n g c ó các tê b à o thàn k in h p h a n i m g k h i đ ể ra á n h s án g C á c t ế b à o tiếp n h ậ n được p h à n ch ia thà nh c ac rè b à o riếp n h â n c h u y ẻ n m ò n h o á về m à u đe n m à u t rắ ng và m à u sũc C h u n g đ ư ơ c p h à n b ỏ k h ỏ n g đ ề u t ro n g v õ n s m a c (xe, hình 2.2) te b à o n ế p

n hã n m a u đ e n và t r ã n g ràp t r u n g x u a n h q u a n h V ù n g b iê n irìa) c o n cdc te ba o tièp n h a n m à u sủc tủp t r u n g n h i é u hơn ơ v ù n g t r u n g tâm cdc tế b à o tàp trunơ toi đa ơ v ù n z h ỏ m ã t đ â y là đ i ể m râp t r u n g rư n h i è n tronơ v õ n s m a c Đ i é u

n a y d á n tói s ư n h ì n [ r u n g t â m và s ư n h ì n b ã o q u a t \ ièn Ta có thè nhi n thay :not k h o a n g k h a r ò n g t rước m ã t c h ú n g ta k h o a n g 6 0 dô m à k h ò n g c ần sir

Ihani ;^ia cua khLÍii g)ác nhimg ta lai chi có thè nhìn chi tiết trong một khu

vưc nho m a ta táp trung nhìn Đ à y là vị trí c ủ a vùri£ hò hay vìina tàm c ủa măt

Tàrn n h ì n b a o q u a t x u n g q u a n h vién hơi tir ong tự n h ư m ọ t m in it or , n ó ràt tốt

k h i n h ì n n h ữ n ơ c h u v ể n đ ộ n g và t h a y đổi v à rất k é m k h i n h ì n chi tiêi -Cièu

n à y d ả n tới m ộ t thiết k ế c ủ a m à n h ì n h , ví du ;

* T r o n ơ Wi ndovv k h ò n ơ hv v ọn g c o n ngườ i c h ú ý d ẽ n chi tièt t r o n g hai avc: sò

n è n g rẽ c ù n s inòt lúc

T r o n ơ c ác hệ t h ỏ n a đ a p h ư c m s tiện chi có m ộ t h ì n h a n h n è n đ ưo c biéu lnện

n ơ a y l â p rức Ví d u n h ư ng ườ i sứ d u n g k h o n g thể v ừ a c h ú ỷ vao hi nh a n h 'Tiot

b ư c a n h c u a m ộ t bộ p h i m và vào v i d e o c ù n g m ộ t lúc đư ợ c

* Đ ố i với b ấ t k ỳ m ộ t 2Ìao d i ệ n n à o , vi ệc s ử d ụ n g c h u y ể n đ ộ n g là c á d i hièii q u a

ĩ T o t r o n g vièc t h o n g b á o t ầ m n h ìn b a o q u á t tãp t r u n g sư c h ú ý c u a ngirỜ!

ở c a c đ i n h và đ ã c b iệ t là di c h u y ể n c á c đ ỉ n h rất tôt Đ i ề u n à y đ ã g i ú p tạo ra thiêt ke m àn hình, tạo ra sự kích thích di ch u y ển m ộ t c ách đá n g kè và đỏi VƠI

to à n Tiiv Iihièn c a c i m u v è n tac c ơ ha n tlã đ ir oc đ i è u Ira rat rõ rang C á c tè

chá\ thì \ iec rmven rhong bao ranụ phan ciia trư(yn<z nhìn nà\ co mot hình

d a n g eiãc biẽt Ilh an h d i n h v A ) Bá ng c a c h kẽt hợp h a n a n^hin s-ac lè bào mor hình anh c ó Ihe được tao nen như là m ọ t h ợp Iir c u a c a c hình n g u \ é n ban lU) \ a c đ ni h c a c hinh d a n s \ a c a c hinh phưc rap m à ra nhin t h a \ Các m a n u

no c o kha n á n g nhan biet d ư ọ r j a c hình \'a c a c c h ữ cái Tỉiât ĩhii M là n h ữ n g

m a n g n à y c ũ n g đưa ra kha nanơ nhàn biét đ ư ợ c c á c hình anh mo' nhat rrong khi ta chi c o thè nhìn đirọc j a c c h ữ cái bị n h o è

V o m á t n h à n lai m o r khoi lưoìig c a c r h ò n a tin 2hi c a c đ ả c tính k h a c n h a u c u a

c h i n h là hinh a nh m à ta nhìn rhay nưoài rhònọ; rin này N o làm đ ư o c như v á \

là n h ờ c o sư t h a m k ha o n h ĩ m a 21 í h i đ ư ợ c t r o n s q ua k hư v ao bọ nhơ d u n g mor q u a trình h o p thành đãc tinh c ua đỏi t ưự n e và đưa ra lý d o \ ẽ c á c đoi rưoiiỉi tronii m o t hình anh.

c a đ ò s â u v à p h o i c a n h kliai cỊuat c h u n g c ủ a m ộ t h ì n h a n h đ è t a o ra !iiột b ứ c

p h a c h o a 2 5 D ; b ướ c \ ử lý riép r h e o n ữ a c ó thế d ả n t(ýi m ộ t \ iẻn c a n h 3 D

thưc b ã n g c a c h s o sáĩih c a c \ i sai s i ữ a c á c h ìn h ánh ca 2 c o n măt c ó lỊơhĩa là

s ư n h ì n n ó i S ư I i h à n b i ê t đ ò i t ư o T m l u ò n l i i ỏ n h o ạ t đ ỏ i i i i r à r t o t nhi i Ti i : đ ỏ i k h i

d i ễ n d ị c h c u a ta vc cái ớ đ ó iai d ưa v ào bộ nh ớ Đ ò i khi q u á tr ì nh n à \ tạo ra

mộr loi và t;i n h ì n thày mót hìnỉih anh a o í i á c C á c a o anh nhìn n à\ sư diinơ 2

c a c h đ è làm đ á n h lừa C0I1 mai \ à h ộ n ã o : đ ó là s ư m à p m ờ và s ư ÍƠI y C á c

h on nữa ; n h ữ n^ c o n Hiĩưừi khac nliau s ẽ nhìn thày c a c hình anh kh ac nhau hoi vì họ vìm n hì n anh vừa iư đưa ra nhữnii ý n uhĩ a riêiiiỉ cứa m ì n h vê anh đcv

H m h 2.3 \ à 2 4 đ ư a ra m ót \ à liình ;U) a n h khono; rõ l à n u Iiổi rièni: Sư uựi \ tíã đ á n h lừa COII tnát h ă n e cacli đ u a ra cIk) nó m ột (làu m õ i sai (1 trnni; m ót

íiìiih cinh.

S au đ ó s ử dims, bộ nhci dò ciins: c á p nhiint: t h o n u tin c o n ihicii tlê c h o |ihìi hoỊ-)

V(vị ilAii m ó i ( l ã đ ư i v c U()'i ý \ 1.10 I>1 ni ( ' t ; u ’> >iiili \'C c;ii (1 ili) V a c h i C.III k i c m

ti;i một c;ich kỹ liiònL: ihì 1;| sC' ỉhày rò cai cliéii doi IIUIIOV Sư iioi y CŨIIU cTi

Ihè c u n u cà| i V i ệ c c u n u c.ìp ihicu ihoiiii tin khoiiị: c o hiọii cỊiia Ironu mot

h ìn h anh va sau đ ó đua ra mọt đáu m o i phụ biinii mÌLMig, N u a y khi COII n g u o i

nhìn thá'\ mot \â lh ÍZÌ đó Ironii hình anh mà irirớc đó ho khỏng nhin thay, nhii

m i n h h o a tr('iig ;io anh D a l m a t i a n Uiinh 2 5 )

Mộ t íiợi \ \ c thô hiẹn h ã n e ihị íiiac là v i ệ c hiêii sai c á c liinh anh bo'i \ I mtM

một con nuuới khi nhìn moi \'át thì liion kèm theo y nghla riêng cua minh \é

\'ật đ ó N h ư la sẽ l h ấ \ c a c b i é u Iiioni: CŨIIU c ó nhiẽii c á c h h i ế u đòi V(ii n h i ê u

níiười khac nt;>aii \ ’ièc hiẽii chinh xác đúng một hinh anh biêu tưoni: chi ct)

thê được bao đain bãnii việc kiêm tra y nchui CLUI nc).

A p p l e ( A p p l e s V o i c e Nav i c a l o r) c h o p h é p cac l ệnh nói d i é u k h i ê n m a \ tin h

\'à hẻ t h o n c D r a a o n I BM là b ộ \ ư 1\ Nan b a n s ự iru_\én l i ê n g nói i s p c e c h

d o i \ e n ) T i e n c nói e ăn lién \ó'ị ca c \ a n đẽ \ é g i a o d i é n n g ó n n g ữ - ĩu n h i e n

H i é n n a \ kha n ã n c cua c á c hự i h o n c l i é n g iKii ii'ong ma_\ tính phii thiio.' \ac'

đ ã c t i n h n h a n biêt \ à l i eu hé t h o n g n a \ c ó Ịihai d o i p h o \Ó'1 n h ữ n g n g i r o i n o i

khac nhau na_\ khone \ I đu :

• T i é n s noi lien liêp c h o n e lai k ha n á n e h iê u biét tirngtừ r ié n g biệt Tù' s au cic

hon nhiéii nhưne lai khòne tư nhiéri \à hiện na\ phan lo'n các hé thonc đcii

lập tiLins \ a ( ì n é n e noi lien tiép.

• S o - s á n h £Ìữa s ự n h ã n d a n c t i ê n s nói p hụ t h u ọ c \ à t i ê n g nói k h o n g p h u t h u o c

T i é n i i nói phu i hii ọc d ẻ nhàn hon boi vì ma> tính chi phai n hàn d a n g c a c h

phai ám cua chi mọt nsirơi ĩione khi dó tiéns nói khong phụ thiicK đòi hoi MI

n hậ n d ai ì£ c ua bât c ứ m ọ t ii iọng nói nào Tient nói cưa n a m và nữ a m đieii

g i ọ n c nói \'à t i é n e dia plnronc khac nhau khá rõ rang.

H ì n h 2.5 Ph oni: lo p h a n CƠI y \'C ihé h i é n : khi p h o n g to lén haii hc! m o i n^^ưoi đéii n h i n t h a \ m o t CCMÌ c h ó D a l m a i i o n I i o n c birc I ia n h Ti i\ n h i c ii m o i

t h a n h c o đ à c linh vé lán so va cươnt: do T a n sò la c á c h đ o đ o g a n n h a u CIKI

c á c scmc am thanh và n('> dirơc s h i iai thành cac C(in s o s ó n g đ ẽ n tai c á c d i c m

I i o n g m ọ t đ i i o c bicii hieii h;iiie nuhì n e;ic chu k ỳ lioii,ụ inol và

( p i l c h ) ; !an so cìiiig c;io (hi biioc mol am Ihaiih c à n g c ao

H n h

H n h 2 6 T a n so \ à đ ọ h i ê n ciia c;ic scíní: á m t h a n h

(a) S o n y a m I h a nh đ ơ n chi ra su i h a \ đói d o hi ê n vói lãii sô

ị h ) Sư c h i a cãt m o t m a u I;m so p h ưc lap r ha nh n hi ẽ u s o n g tan s o đcrn g ia n

I h e o Iioiiyén tãc p h â n íichs Poiii ier " ~

C'iròng đ ọ á m t h a n h là c á c h âo na n o lưoìig c ua c ac s o n g ã m t h a n h C ư ò n s đ ó

-•ó li èn q u a n đ è n đ ộ b i ê n , đ ọ b i ẽ n là c a c h đ o n a n c hrựní: SÓI12 â m t h a n h tai

m o t s ó đ ă c hiet : x e m hì nh 2 6 la coi c ư ơ n g íio n h ư 1 à t i ê n s n ổ c ua

m ọ t a m t h a n h n h i m g khi c o s ư t h a m gia c u a thi giác thì cái m à ta n c h e t h à v

x h o n g p ha i liion luon t ư o n g x i m g \ Ớ1 ph ii on g p h á p đ o vât lý Â m t h a n h c ó tan

ío lo-n h o n T u ) n h i é n c o n n e ư o i sẽ c hã c c h a n m o ta đ ư ợ c m o t b ư ó c c a o

^ hi gh - p it ch ) nhirng \ é \ ãi l_\ m a nói thi mo t am th a n h c ó cưòiií: đ ộ t h à p sẽ

-() t i e n g ĩ o hoTi m o ĩ a m ĩ h a n ỉ i c o I iàn^ iiroìi^ c a o b ư ớ c ĩ h â p

^haii lo'ii c á c á m t a nh là m o ĩ h op tir cua J ac s o n g lai nhieii tân s o k h a c n h a u N'ga_\ ca m o i a m i h a n h d ơ n dirov ỉao bo'i m o t á m thoa c o m o í rán s ố c h í n h \

HOI c h i i o i c a c t a n s o p h u c a c l a i i s o c a o hcTn đ ư o c ÍỈỌI l à h o à á m ( h a r m o n i c s )

\ , 11 _ * I 1

\ m c u a m o t a m t h a n h Irong a m n h a c đ ư o r tao bơi c ac két h ợ p p h ứ c lap c u a

:ac tan s o hoà am I i à \ Nhir \0 i iriicrng hop liép nhaii anh s á n g , s ứ x ư ly trước

:o t a m q u a n t r o n g xiiát h ién c u n g XỚI X’iec n gh e Tai cua c o n n g ư ờ i đ ư o t thích

r n g \'ƠI v i ẹ c p h â n t í ch c á c a m t l i a n h p h ứ c tap, \'a t r o n c t i ê n g n ó i đ ã c biẽt

lẽiiị: nói lii m ọ t kéi h ọ p p hú v rap c u a cac soiìi: a m i h a n h phiíc tạp đ è n nỏi

n a MI đai d i ẹ n d o hoa trcMig a n h p h o ghi lai ( x e m hinh 2 7 ) tronc’ 'cTionc n h ư

n o t c a n h m o hoàr, I can Tai phai í ach đ ư a c tai ca cac táii s o n é n g rẽ u , c á c

n a n h p h a n đ o hién ĩ i o n e rnot a m t h a n h như \ ' a >

H i n i 2 7 T a i g i a o cỉilmi c u a n e i r o i SII CÍIII1Ị:

Iih p h o a m t h a n h ciia tieiií: noi licn Iiu Chii \ rauL: k ho n í : c o m o t kh e ho'

Tici \ i r |\' iiỊiht' ;

Cac Ic b a o liêp n h à n t r o n g tai (ioiil: chi ra m oi SIÍ c h i i \ c n m o n ho;i iươiií: tư

m i r h é t h o n g thi íiiác m ot \ a i le h a o Iiep n h a n đi c u c h i n h h oai đọns: đ ỏ i \ ' ớ i

CIC l aii s ô a m t h a n h đ a c b i e t t i oi i í i k h i đ o n h ừ n í i \c b a o c o n lai đì i p lai đ ơ

b ê n lai m o t tán so đ ã c biél M o l á m t h a n h b a o L’o m nhiéii tan so đirơc c h i i vé n

t ỉ a n h m o t máii c;ic x uno lưc d a \ t h a n k m h đai ciicn cho c;ic io;ii d a i đ i e m a i a

nó Dai rân dối v«Vi s ư 2Ìái m ã r i è n ụ nói là rừ 2 6 0 H z đ ê n 5 6 0 0 H z tiiv nhiê n

\iiniz tan S(-) lừ 2 - ^ k H z ià q u a n tioiiii nhat Đ i é n t ho a i chi tnơi riu_\cn fừ 3(H)

đ ê n 30(K)Hz v à y ina ta đ ã c o thè HỊỉhe điroc iienỊi noi m o t c a c h k h a đ ủ Tí nh sac h é n c u a i h í n h m á c h o à n t oàn t r o n g dai tân rìr 2 0 0 - 2().()()()Hz n h i n m dai

n a v iziam dãn t h e o tuoi tac va kha nanự ca íìhàn cũnti k h a c n h au dáiiíi kè,

C\ic b o Ịiháii licỊ') I ihan C(1 c;ic d a i t h o n u ỉiep tai c a c l à n s o t h a p h(Vn va c a c d.ii

thỏnii láim dân tai c á c tân s o c a o hơn : saii đ o rai đ ư ợ c đ i ê u c h i n h đ ê ihu hiii

n h i e u ihoiiii tin híìn tư a m t h a n h c ỏ tan so r há p hư n M ỏ i q u a n hệ c u a c a c a m

rhanh VOI cac tap ám xung quanh đươc bièii hiên hãng déxiben (dB) mot !\

lêh loga cua MI' Ịihong to am ihanh với ra|ì àin \un^ quanh, thướnii thưong

đ ư ơ c coi n hư là tv lé riìi h iệu /t ap a m Chí nh \ ì \ á \ lai k hỏ ni i chi phai nha>

\ c)'i dai taii ĩoan bo ma no con Ịiỉiai Ịihàn iiiai các thành phàn tân so Irong

m o t đ á u v à o n h i è u tap â m C á c vẽLi rò c h ủ c h ó t c u a q u á tr ì nh \ ư lý Iiiĩhe là ;

• Dai tàn d à n h c h o v i ệ c thè hien t i è n s noi là từ 2 6 0 - 5 0 0 0 H z dai ràn Ii£he toàn

b ọ là từ 2 0 0 đ è n IO.OOHz m ã c dìi n ó t h a y đói r he o t ì m g c á n h â n

• Đ ộ p h à n iiiai c ó k h a n á n s p h à n b iệ t c á c r h à n h p h à n ràn sỏ

• Đ ộ p h â n 2Ìai r ạ m thời c á c â m t h a n h r i ẽ n2 rẽ b ã n s 5 - 1 5 mili s i à y ( m s ì

• Đ ộ p h à n 2Ìai đ ộ b i ẻ n c ủ a I d B r r o n c c á c đ i n h c a o c ủ a à m r h a n h C á c á n ý cua

rhièt k ế nà\' là chi mộr phán c ua dai h ã n g H2he là c â n rhièt đ ó i với t i ê n g nói

C o n nirirời sẽ c h i u d ư n g đirov sir t r u \ è n ã m r h a n h toi tiir đ ă c đ i ể m c h u c h ó t \ I

dụ n h ư ủm n h ac Hi - fi chãt lưcrnii c a o t ro n c c á c hệ đa p h ư o n s tiện N h ĩ m i ỉ an

ý k h á c đ ó là c ân g i a m tap àm x u n g quanh đ è d a m b a o c h o q u á trình liên lac

h i ệ u q u a m ặ c dừ tai cu a c o n Iiĩiười c ó kha n ă n g n é n c á c tạp ã m thừa rát tòt.

C u ỏ i cLine v i ệ c s ứ dụiiỉi à m thanh ràt c ổ h i ệ u qiia n h ư là m ộ t p h ư ơ n ơ tiện

t h ô n s b á o và b á o thức  m thanh là m ộ t s ự thay đ ối v è m ò i t rư ờn s m à ta c ó thế đ i ể u chinli đ ế hổi p h ục T u y n h i ê n , à m thanh là m ộ t phirơrm tiện truyén thỏnsỉ v ậ y n è n h ã y c án thân k e o Sỉáy p h ié n hà c h o nhCmơ n2,ười s ứ d ụ n s khac

d o s ư q u á l ạm d ụ n e àni t h a n h rhỏHi: b a o , \ à c á c à m t h a n h c ó b ư ớ c c a o (hiiỉh -

p it ch ) c ó \11 hưo ni i iiã\ n h ữ n e bàr tiện c h o háu hết m ọ i nơưừi.

V i ệ c t he h i ệ n â m r h a n h :

K h í a c ạ n h q ua n trọnu nliàt c u a àni thanh t h e o mộr c a c h nhìn nhãn c ủ a c od

n g ườ i đ ổ là l i èi m noi \ à i m ỏ n imữ V i ệ c thế liiện tiènsi r ')i h o à n toàn liãn lién

\'ới v i ệ c h i ế u Hiion Hiiữ Đ è thc h i ệ n à m r h a nh hệ t h ò i m Iiiihe p ha i p h à n biệt

đ ư ợ c đáu v à o t h e o 3 tiẽu c h í : tap ã m \ à c á c ã m thanh k hỏni : q u a n trọnu mà

s ẽ bị lờ đi tidiiti C|ii;i trình imho l i ỏi m ồn đánii ch ú y đ ó là c á c â m ihaiih qiiaii

I r ọ n u \ à c o imỉiĩa k èi n llico \ í ilụ Iihu' liẽni: ch(') sửa ; \ à c á c lời nói la co

im h ĩ a h a o u o m Hiiỏii nmì H ệ i l iònu Iiulic c ũ n ụ uioiiii n h ư thị í i á c , cỉó là clìin!:

n h ữ n u k i n h i m h i ệ m dã C(í khi thc h i c n tlionu liii n h à n đirợc N s ỏ i i nm'r nói co

n h i c u nhữiiii tìr Ịiliúl àin s ai, c a c c â u cụt và nụãl i.|Liàim ; híVii hè nữa IIÓ x á y la

rát nhanh, vày nén CO' chò ihc hiện |ili;ii llico kip vcVi liiợnu vào Tòc tlọ ticíii:

nói n ằ m t r o n g dái tấn s ố 160 - 2 2 0 từ trong m ộ t Ị ) h ú t v â ỵ n è n việc thè hi ệ n

phái đ ư ợc thực hiện nhanh.

V i ệ c nhàn thức n g ò n n g ữ từ t i ế n g nói phai được bát đ áu b á n g n a h i è n cứu c á c d(m vị â m thanh c ơ bán của n g ò n n s ữ đươc gọi là p h o n e r n e s ( âm vị') m à no

tưcrng ứnt vói các âm tiết, phu tòc tièn tố V.V và các rừ tương tự Âm vị mò

ta d ượ c tấr cá c á c à m t h a n h c ó thè t ro n g m òt n g ổ n n s ữ N h ữ n g à m t ha nh n à y

k h á c với n g ô n n g ữ viết, nliư trong c á c danh từ s ô n h i é u t i ế n g A n h , m ã c dù

d ư ợ c viẻt t h ê m p h ụ tố ”s" c ó 2 á m t h a n h k h á c n h a u , vi d u n h ư â m "s" t r o n s

từ h en s ( c o n gà trống) f e n s ( đ ầ m lâỵ) và ăm "s" trong từ b o o k s ( q u y ể n s á c h) ,

loks ( k ho á ) T u y n h i ê n, vi ệc thể h iệ n â m t h a n h k h ò n s c h ì s ứ dụnơ m ộ t m ì n h

c a c àrn vị, m à c ò n sư d ụ n g phươtig pháp hợp nhất mà t rong đ ó b ộ n ão s ử d u n s .'ú pháp n g ò n n g ữ (n g ữ pháp) ; n g ữ n s h ĩ a họ (ý nghĩ a c u a từ và càu) và kha

T i ê n g nói k h o n g xuất h i ệ n n hư m ộ t sự nói tiếp các à m t han h à m vị rièng rẽ

m à nó x u ấ t hiện như m ộ t dải à m thanh liên tiếp qua v i ê c thể h i ê n m ộ t c u m từ

h o ă c m ộ t cáu M ả u đ ơ n g i ả n phù h ọ p với c ác a n h p h ò á m t h a n h đối với c ác

a m VỊ k h o n g đư ợc thoá m ã n bời lý d o v i ệ c phai tìm ra c á c 2Ìới han lừ tronợ

m ọ t c ụ m từ h o ã c m ộ t c à u t h ê m v à o đ ó s ư đa dans; c ủa c á c ă m thanii c ủa c ơ thè c ó thể tao ra sư phát àm m ò t ám vị b ãn g c á c tòc đ ộ nói kh ác nhau, c á c

t i é n g đị a p h ư ơ n g k h á c n h a u và sư k h ò n s c h í n h xác ciìn riènơ nói Các hệ

t h ò n g nhãn biết t iếng n ói s ử d u n g c á c đ ổ h o c phưc tạp đ è d ò m ọ i thay đổi

tr o ĩ i 2 c á c tần s ố à m t h a n h k ế t h ợ p với c á c m ả u á m VỊ

C o n người c u n g c ấ p m ộ t sò' l ư ọn g đ á n s kể cái m à họ n g h e thấ y được, trén c ơ

s ớ n h ữ n g gì h ọ h y v ọ n g Đ i ê u này c ó thể đư ơc chi hi ỵ m i n h q ua thí n s h i ệ m

yẽti càii c n n ngir òi n h à n ra đ ư ợ c m õ t à m t h a n h m à bi c h e l ấ p b ời m ộ t t i ê n s h o

p h á t ra ờ giữa c âu nói D â u h i ệ u c ù a s ư s ợi V b ã n s m i ệ n g đ ư ợ c c h ứ n s m i n h

b ã n g inòt thí n g h i ệ m , t r o ng đ ó m ộ t từ như từ ”e e l ” ( c o n lươn) c h ả n s han

đ i r ọ r nglie q u a 4 từ k h á c n h a u p h u t h u ộ c và o n s ữ c a n h c ú a c ả u :

N g ư ờ i ta thấy rã ns từ "eel" c o trong từ "axle" (truc x e )

N g ư ờ i ĩa thây rãng từ " e e l ” c ó t r o n s rừ "shoe" ( đôi 2Ìầy)

N g ư ờ i ta thấy răng từ "eel" c ó trong từ "table” (cái bàn)

N g ư ờ i ta th ấ v r à n ơ rừ ”e e l " c ó t r o n s từ " o r a n s e ” i q u a c a m )

A m ihanh "eel" đưọ’c n g h e tháy g i ò n g như \vhee l (bánh x e ) , h e el (2Ót c h â n )

e e i ( c o n l ư ơ n ) v à p e e l ( Vỏ q u a i , t ư ơ n s t ư n h ư v â y t r o n s 4 c à u t r ẽ n ( v v a r T e n v à

waren 1 97 0) Sự nhận bi ẽt t iè ng nói c hị u sư tác d ỏ n s c u a c á c ao anh trona

m ộ t khía can h tưoTi2 tư n hư \'ới hè t h ó n s thị s i á c M n m g tho'i g ian tiếp nhàn

c ó tính c h ấ t q u y ê t đ ị n h h ơ n và d o v àv sò lưọ'nơ c ác lỗi khi d i ẻ n d ị c h t i è n s nói

rin bồn n s o à i k h ô n s thè c ó n g h ĩ a đươc khi hai vai trò n à y tách rời nhau Đ i c u

n à v d a n tới việc đ i è u tra x e m bộ n ớ l àm việc n h ư thè n à o và \ e m nó d ư ơ c sư

n è n c d c v ù n g đ ệ m đ à u \ à o và đ à u ra c ủ a hệ t h ò n g c o n ngươ i, lim g iữ c á c hình

anh tiìm tượns trona bộ nhớ n2ãn cua thi giac và iưu giữ các ãm thanh trừu

r ư ợ n ơ t r o n ơ b ộ n h ớ n s ă n c u a chính gi ác M ò i m ộ t b ộ n ớ đ ư ợ c liên kẻt \01 nìỌt

b ộ xĩr lý c ac s i ã c q u ă n C á c b ộ sir lý guic q u a n n à y p h à n tích nòi d u n g cua

c á c b ộ n h ớ cim c h u n g và c h u y ể n c ác t h o n g tin thu đ ư ơ c s o n g bộ x ử lý nhá n

l ư ơ n ơ c á c d ữ ỉiêu t r o n g m ộ t h l n h a n h rất n h i ề u và c á c h ì n h á n h t h a y đ ôi liên

t i ế p ^ v ả v n è n vi ệc k m 2Ìữ chì m ộ t vài h ì n h ả n h sẽ c h i ê m m ộ t lưọTig lỏn tri

n h ơ Đ i ề u n à y liên q u a n tới c á c 2iao d i é n n s ư ờ i s ứ d ụ n g đ ổ h ọ a và tò chưc phưcTĩis tiện ; ví d ụ n h ư n ê u c á c h ì n h à n h k h ô n g đ ư ợ c g i ữ lại t r ẽn m à n hình

t r o n p m ộ t k h o á n g thời s i a n chi dài thl sẽ k h ò n g t h è c ó k h á n ă n g thu hiu

Ii hi ểu t h ò n s tin từ c h ú n s T ầ m q u a n t r ọ nơ đố i với đ a p h ư ơ n g t i ê n khi s ử d un g

v i d e o v à p h i m đ ó là ta n h ớ lý d o c h í n h c ủ a n h ữ n g gì x a y ra V ù n g đ ê m đầ u

v à o c ủ a t hí ch 2Ìác c ũ n ơ liên q u a n tới bộ n h ớ t ư ợ n g t h a n h , có t hè c h ứ a đưọc

vào àm thanh cua các àm vị bơi vì khòng có một m ili giày àm thanh nào ỉai

c h ứ a đ ủ t h ò n s tin đ ố i \ ó i s ư n h â n b i ế t n s ò n n s ữ m ộ t c á c h c h í n h x ác Các nội

d a n ơ c ủ a b ộ n h ớ t ư ơ n s t h a n h c ó thể k é o dài đ ư ợ c tới ỉ g i à y rnr ớc khi c h u n g

m ấ t

N ộ i d u n g c u a b ộ n ớ n2ă n h a n STM c u a thị g i á c và t h i n h gi ác đ ư ợ c ờ trong

m ó t m ả u trừu t ư ợ n g s a u q u á n i n h x ứ lý c u a c á c g i á c q u a n , m ặ c dù tai giai

đ o ạ n n à y k h ô n ơ c ó m ộ t ỷ n s h ĩ a n à o đ ư ợ c 2á n liền với ỉ ượ n g v ào Y n gh ĩa

d ư ợ c x u a t h i ệ n khi r h ô n a tin t r o n s c á c bộ n h ớ lưọTig t h ò n tin v à o t r o n g mòt

thời 2Ìan n s á n đ ư ợ c c h u v ể n s a n2 bộ n hớ n2ắn hạn đ ể nh ận b iè t trung ĩ à m dè

25

tliiơ c h ic ii Bó \II' ly nhím bÌL‘l Uiìii lici) với ho nho S T M bọ Iihd n.ìy tluơc

diiiiu clc luìi l r ữc ;í c I ho nu lin I;im ih(ìi V i ẽ c UIỊI lio |i I hoim tin cua c á c hộ nh(í'

n u I I I li.iii i h i r o Mi : ( lirợc CHI là " h o n h o | ;' im \ l ò e ' T h o i i u I i n c ó i h c cl êi i l ừ c á c

bo \u' l\ cua iii;ic cỊuaii h(iạc co ihc diavc nh(V iai lù lio Iiho lãu ciài.

ỉ^iiẽl c u a c o n n e i i ờ i ( s;ui C a u ỉ ci al

F^ọ KII l\ n hãn bièl t hực hiện hau litM c á c hoat đọiii: mà I io im n u ó n n e ữ h à n c

n u à \ đ i r ọ v c o i là p h a i SLI_\ nehT K é i q u a c u a n h ữ i i í i S11\ n u l i ĩ n à y k h ô n i : tro' lại

\ÓI b ó n h ó n gă n han CLÌne L'o ihẽ khòni: điiơc lưu íiiữ Iroiii: b ộ nhó' lâu dài

ỉ i o á c cũiií: ccì thê đ ư ơ c chiiNcn sani: bọ \LI' ]\ c ó vãn đ ọ n u đ ế kián ra c á c h x ử

sư B ỏ xu' l\ c o \'ận đ ô n e c o l i a c h n h i ệ m đ ic u khiến c á c hoạt đ ộ n s b ằ n c s ự

chiiỴ ẻn đọne cua cơ đè tao ra c:íc \ir sư cLia con nciròi ví dụ nhir c h a \ nói

c h u y ệ n , chi \ \ Đ á u ra cua no điiợc c h u y ê n xiioi xiionỉ: hệ t h o n u th ã n k i nh

\ ìing b iê n , hệ t h o n g nà_\ l ao nên c a c m ạ n c lưới t h o n c tin d ừ liệu cua c ơ thê ilé lới c a c c o L ư ợ n g ra cưa t i ê n e noi là mọt irưòiit: h ọp đ ã c biệt đ ò i hoi b ộ xử

k h o a n g 2s tieníi noi c ó thè đ ư o c SÌLÌ o v ùn o cìệm \ â[ đ ệ m nà} liên kêt c á c từ

h ì nh h ọ x ư lý cua c o n n c ư ò i đ ó la no nhàn m a n h s ư xư Iv liên tiếp tron£L khi

đ ó n h i é i i lap luá n \ à MI' s h i nhó' txia c u a c o n ne i rò i c ó t h é s ư d ụ n £ x ư lý s o n s

^ong Mọt m o hinh m a i i \ é hoai đoiii; tn iLie c ua c o n neirời phức rạp \ ;ì linh

h o a t h(vn ct(' là c;iv' h ệ t h o n ' j Ị-ihu n h à n b i ẽ l c o Uic đ ó n e q u a iại l an n h a u ( B a i n a r d 1 9 8 8 ) c a c h é t h o n £ p h u n à \ 2Ìai t h í c h s ư k é t ho 'p b ã n s c á c h x e m

\ é t m o t maiií: liro’i kêt h ọ p ciừa ca c bọ xư ly s o n c s oiie

C a c h e t h o n e phii nhan t ưoii c tac ( l C S i

M i' hình na_\ (IC'S) sir dụng mọt caii Iiúc hus đé noi lien mot chuỗi các bọ XU'

1\ đ ã c hiêỉ h o a c ac I i h i ẽ m vu Qua i, d i é m ha ímr^‘ đ o \ é lĩnh họi n h â n hiét \ ’à

b o x ư 1\ CO' \ a n đ o n g diroc tha;, hơi m oi c;ich chi a c h u y é n duiiL' c ac c h ứ c

lãni:.

H è l l i o n i : p h i i c u a !hi LMac l;i n v ' ’ íi' !!C 1 '! \ u l\ cli'! Xíi'! c a c h n i h ci nh \ ' a ( ' \ ' a

■)haii ĩ i c h caii tiu^' \ a n o i d i ỉ i i í : CII.I tl.iu \'.I(Í c u a th| ÌIKU' i h à n h m o! m a u XU' 1\

h e o neù' imhTa hoc.

H t ' t h o n g p h i i \ e a m t h u \ - h i c i i 1 1 1 1 1 1 : i L i d n i ; t u n i i i i cl.ui \ ; U ' c i m i h a n h

^ỉ hi ni e h ệ t h ó n e phu I ia\ ^;iii ' h i i \ e i i điiii \'ii() CIKI c;iL' mac' ạ u a n m.i đ ã

liriK' Ị i h a n I i c h s a n g ma i i L: lưcvi ciữ ÌIŨLI d c chci (.ỊLKI I r i nl ì xi r !\ h i e u h i é t s ai i

n r n

Hệ t h o n g p hu c u a h ì n h thai từ v i m g Iièp n h à n d â u v a o n g o n n g ữ ơ m ứ c đỏ

ihap (CO Híihĩa la chi Iilian ra am ihanh cua imon im in \ 1 chuyen ihành lư V.I

c ac Ịihan c u a lcíi IIOI

Hc rhonu phu \a c nhàii iiiai quvèl vièc Ịihan tich y n^hĩa cua ngon imữ và đãii

He rhoiiẹ [ihu đt)i iưor m j i i u v c n \ e \ i r 1} c ac t h o n g n n k h o n g g i a n g a n lièn

V nizhĩa v o i h i ! i h a n h Đi èi i n a v h o a t đ ó n g >ong s o n g VỚI c a c h ẹ r h o n g phu

k h á c '.á> n e n t a c o t h c p h a n t í c h c a c IIOI d u n g c u a m ọ i b ứ c t r a n h r r o n g kh i

h ié u đ ư ơ c sư b i n h luàn b a n u mienụ; \'e nọi d u n g bức t r a n h đó

H ê th(3n g phu \ ẽ p h a t á m c ó t r a c h n h i ệ m đòi với đ â u ra c u a t i é n g nói

H ệ t h o n £ p hu \ è c ư chi ray c h â n c ó n h i ệ m vu đối vo’i đ ã u ra c u a c á c c ơ vàn

đ ộ n s

K h o n ợ iỉioníi n h ư bọ \ ư Iv inaii c u a c o n nơư ời m o h ì n h ICS t a o ra k h a n ă n g

c o ĩhe két hơp Đ a u \ à o c h u y ê n hè t h o n g q u a c á c b o rién \ ư ly s au đ o q u a

c á c b o \ ư l y n h à n b i ê t i đ ò i t ư o i m h ì n h r h a i t ừ M m g - 4 \ a c n h à n —» a n d u ) ;

\ à s a u đ ó lai q u a y t rơ lai đ è đ ư o c \ ư lý đoi với đ á u ra rới c á c h ệ r h o n g p h ụ vè

v-lii v à Ị ) hAi à m M ỏ h ì n h m a u ( x c m h ì n h 2 0 ) c v m g c â p m ọ i h o a t đ ò n g s a o

h ì n h a n h c h ư a c á c d ữ liệu 2Ìữa c á c h ệ t h o n g p h u và t r u y e n d ử lièu t r o n g t ừng

hò \ ư lý V i ẽ c đièii k h i ẽ liên lac đ ư ợ c thừa nhàn là m ộ t m a n g , d ự a trèn tranh

c h ap V à y né n ràt n h i é u t hò ni ĩ b á o c ó thè x u à t h iệ n lièn q u a n tới m ò t vài đ á u

ra rai c ac đ ỏ \ ư Iv k h a c n h a u

Hìiih 2.^) M ò h ì n h c a c hệ ĩ h ò i m p h u n h â n bièt t ư ơ n g tác

(s au Bar iiaid et al I 9 8 8 )

M P L là hè I h o n c p hụ /iihi lai h ì n h (hái từ Mrng

IM^OP là hệ r h ô n u Ị-)hụ/ụhi lại sir x á c Iihận

1MF^L1XC là hệ t h ò n u p h / u h i lại íĩợi ý

T r o n u iưuii liè thoiii: p h u Cjua t r i n h \ i r 1\ licii luc và c o ha n dinii vá y c ẽ n c ac

Bai t' ’ c a c h Iiàv i no h i n h ICS c o t h è đirọc dÙHL: dò p h a n rích c á c nhii ẽáii tạo boi c ac nuiioii Iihãii hicl \ a c;ic v àn d ư Unin t ro n g tac đ o n u q u a lai g iữ a Iigưòi

- m a \ l i n h , Vi d u ; nc i i C.IC l l i o i i u h;'ui k h a c nl i ai i d i i o v d ư a ra I rcni g m ò i

^7

t r ư ờ n g r i èn g rẻ (ví du n h ư miic g!Ới ĩhiẻu khái q u á t ván ban c ơ ban được kết

híTp với hoat hình đò hoa di'ới dang các lệnh cãt - dấn trons lĩiột hẻ xử Iv từ)

s a u đ ó c a hai hé t h ò n g hình thai từ v i m s và dối tượng sẽ kết họp đ ể tạo ra

sư thè hièn đ a n g kẻ đê q u y è t đ inh q u á trình xir Iv chính x ác đươc thưc hiện hoi t i mg hè t h o n g p h u và c h u y é n t h o n g báo c án [hièt M ò hình ICS dược sừ

d u n g c ù n g với việc rnơ l ộ n s hê th ònơ c h u \ ' è n m ò n , hè t h ỏ n2 này được đ ư a ra

c á c n g u y ê n tãc x ử lý t r on g c ác hẻ t h ò n s phu d ể chỉ ra n h ữ n g k h ó k h ă n t ron ơ tác đ ộ n s rưcmơ tác 2Ìừa nơươi và m á y tính

C a c ac m ò h ì n h m ả u x ử ỉý ihỏiiu tin c u n2 c ấ p m ò t sư miẽLi tá phác h o a c ác bộ

m a y n h à n bièt m ă c d ù toàn bỏ hè rhón g nav p hứ c tap hơn nhiéu T ừ đ á v ta sẽ

k i ê m tra vai tro c u a bộ n h ớ n s ã n ha và bo nhó' lân dài

l - ỉ Bò n h ớ n g á n haiì ( S T M ) là m ọt bộ n h ớ c u a c o n nsười tương đ ươ n ơ với bộ :ihơ R A M c u a m á y tính, noi m o t c ac h k há c là b ộ n ớ hoat đ ộ n g c u a bộ x ử lÝ

t r u n g tàm N ó k h a c với m á \ rinh ơ c h ỗ bộ nó' n a ã n lian c ua c on người n h o và

h a y đ á n h m á t cac nói d u n g c ua no chì trừ khi nó rự nhớ lai sau mỗ i 2 0 0 m s

T u y n h i è n thơi g i a n n h ả n tỉiòng tin qua đ ọ c viết, k h o a n s 7 0 m s là k há

n h a n h , váy n ẽ n t h ò n g tin có thè đươc g iữ lai t r o n s bò n h ớ STM b ả n g c ác h viết lai !iên tLic T h e o n h ư m ò hinh m á u xir !ý i h ò n ơ tin bộ iihớ n gá n ha n phai lini

giử thong tin từ nhiêu nguổn: V! lý do nàv nó co thé bị COI là kỳ la vì dấu hiệu

rhư n g h i ê m chi ra ră ng n ó chi có mòt sưc c h ứ a rát £Ìoi hạn

M i l l e r I 1956) dã t o m rãt c ac thư nghiẻiĩì n a o có ưiới han t r o n s bộ n h ớ ni!ãn

h a n k h o a n m u c z 2 C ác khoaii m u c n à v k h ỏ n s đươc kru trữ t rong bỏ ỉihó' 'Iia rn;ụ tính liirơi d a n g cnc " hyĩe s ' m à là dưới d a n g các " c h u n k s " thòri" tin

' đ o a n thòng tin) c h ữ n g c ó thè bién dổi từ nhữnơ c o n s ỏ và c á c ký tự đo'!i ổiản

th à n h c ac h ì n h a n h và c á c khái nièrn trìm r ư ợn e phức tap Bí mãt c ủa việc m ừ

rọ ng k h a Iiãng liru g i ữ giói han t rong b ộ n h ớ S TM là c h u y ể n t h ò n s tin c ơ b à n

t ha n h cdc đ ã c tmh '.'à t hay \ ’ào đó là kai £Ìữ c a c h nhìn triai rượnơ

Đ e hièii dirơc VI du này m o t cach tốt nhất la phai x e m xét ví dii sau dàv Đ ư a

!'a c á c m ã đ i è n thoai k h ỏ n g t heo thứ rư ví du n h ư 0 ! ó 12363311 ; n h ử n s c o n

sỏ lớn n h ư Vày rát k h ó n h ớ , n h i m g k hi t á c h c hú n s ; ra t hà n h n h ữ n g đoTi vị n h ỏ

ho‘n thì sẽ d é n h ớ h ơ n ví d u n h ư tách ra t h à n h 0 1 6 1 - 2 3 6 331 1 M u c đích c ủ a

nó là đ ư a ra c h o n g ư ò i đ o c gợi ý về c á c h p hâ n c á c đoan T h a y c h o vièc ÌLRI

'•áy ta g ia m đươc rừ liai giữ 10 đ oan XLiong c ò n 3 đoan V i è c sủp dă[ thành

phán đoan càng tót Đê tir nìiàn rhức được điéu này hãs’ có ghi nơ nhanh

n h ữ n g đ ièu s au :

S32~5 1984221 - V i è c 2ỌÌ lai c h inh xa c sẽ rat h i ẻ m khi sai

S3 - 275 - ! 9 8 4 - 221 - Sẽ k h ỏ n g có vàn đ ề sì xa v ra nhuTi2 ban hãv dùníí

n h ữ n g qii y tã c gì đ é p h à n đ o a n n h ữ n ơ c o n s ỏ này'?

C á c c o n s ỏ t hứ hai và t h ư 3 c ó tràt tư r i è n g n è n d ẽ p h à n đ o a n N h ữ n ơ gi đã

d ư ơ c lirii giữ c h í n h ỉà sò lưoii g c ác d ữ lièii đ ư ơ c s ư d u n ạ đê hòi ru lai t rong

triroTiơ liựp cLioi c ù i m r li u àt t o á n c u a b ộ b a c á c s ò c h ã n / l e xèỊ') t r o n g c a c da>

h à n s L I F O lai ( h à n g v à o s a u ra trước) T a t h ư ờ n g c ó \ u h ư ớ n g n h ơ m ò t vai

muc sau cùne và trước rièn trons mòt-danh sách và thường dể quèn những

m u c ờ 2Ìữa V i ẽ c liRi 2Ìữ và n h ớ lai n h ì n c h u n g x a y ra ỉièn tuc Bò n h ớ lươiig

\' ào đỏi \'ới t i ế n g nói s i o n a n h ư m ộ t V'ach '.'òng m à tai đ ó c ác tư đ ư ợ c đá t

i h à n h c á c càu Khi ta q u è n m ấ t m a c h m à ta đ a n g nói thì ta n h ơ lai c ác rư dưọ'c e h i lai tai p h à n k h a c c u a m a c h v ò n g T o à n b ò hệ t h ò n g n g ă n h a n m a

đ ư ợ c 2ỌÌ là bỏ n h ớ l à m v ị ẻ c đ ư ợ c đ i è u k h i ẻ n bơi m ộ t bo xư lý l à m vi ệc, no rươnơ^tự n h ư t r o n s k h á i n i ệ m đôi vói b ộ x ừ lý n h â n bièt M ô h ì n h ty m i htĩn

n à y 2Ìúp c h o v iệc^£iái t h i c h sự k h á c n h a u t r o n g b ộ n h ớ t a m thời đối vớj vièc

n h ớ c á c t h ò n g tin n h ì n t h ả v và t h ò n s tin v ã n b á n v à g ia i thích vè s ư Iihieu khi

• Bộ n h ớ bị l o à n2 t h ỏ n ơ tin rất n h a n h - s a u m ỏ i 2 0 0 m s n ó lai tư n h ớ lai

• K h ả n ã n s thu n hàn bị s i ớ i han tới ^ ± 2 đ o ạ n , n h ư n g c o thể ỉớn hơn đ ối voi

• C h í n h n h ữ n s đ à u v à o rươns tư l àm s u y y è u k h a n ă n g goi lai V i è c c u n g c á p

c a c k h o a n m ụ c liên q u a n t r o n g tho’i g i a n g h i n h ơ l à m c h o viéc gọi lai k h o

• Bô n h ớ n s a v lAp tức c a c c hi tièt t r o n c c á c h i n h a n h p h ư c tạp lủt n g h e o na

• CJoi lai các khoan muc sẽ cié Ivrn khi ca rir và hinh aiih cua chúng đưưc xuất

i i i cĩ i c l o n u ih(Y(, d i c i i n a y đ ư o c s o s a i i h V(ri h ì n h a n h h o a c r ừ k h i bi t a c h ra.

I.II it;ui \ ; i o v a o sau ra trirớc.

Bo Iihiv iaiìi \ ICC là mot tíTMii: N() Iiliử ii” gi(Vi han chu cho( troim Cjua trinh \ư Iv

n h ữ n u kct q u a n a y c o rhe đưo v íhè hien Iihir sau :

• ĨOI Ihk-Ii ho;i sư đ ứ i quàntỊ [ron^ kíi! 'ihí nhơ

• Chu y \ (T| sir qiia tai bo nho’ làm \ ICC ca \è so iironii thoỉiạ rin \'à khoang rhời

m a n ghi n h o ’

• Cáii ĩiiic (đoan) í h o n g rin ưiúp j h o dẻ s hi nó'

• C a c h i n h a n h làt c ó rac d ụ n g n o n g việc s h i n h ó ’ n h i m s c a n phai đi k è m t h e o

[ỉii Iihi.) lau dài là tc|) lưii i i ũ Iioim lie tliDiiii c u a c o n imươi N o c o k h a

n a n ẹ rhu n h à n \'ỏ h a n M k h o n g ai co kha lìánii c h i m e iniiih đ ir ọr m ọt iiioì han

c a o h(m \ é n h ữ n g gì m à c o n nguxíi c o thê n hư Ne u t h i è u bộ n h ớ rhì ra sẽ

k h o n g c ó k ha n ă n g n h ớ lai đirọc nhưiii! liì đ ã c ó troim h ò nh(V c u a ta

V i e c nh(ý lai n h ữ n g s ư kièn từ bộ nho c o rhẽ d ư o c rlurc h iê n rat n hanh, đ ăc biet la ckii \ƠI c a c k hoa n nuic và cdc thu ruc đưo'c s ư dụiiiỉ thưò‘n ‘T \ u \ è i i TIkvi g i a n n h ớ lai đ oi VỚI t ho ng tin đirơc s ư d u n c It thưònii XLivèn lĩiỏn í hav

đ oi ; k h o a n g thời g i a n n à \ c ó thè rát Iihiinh nhirnii c ũn ii c ó the ràt làu Đ ă c hiél là cĩòi với n h ữ n g người LMÙ V i è c nh(V lai t h e o m õ hình x ư ly rhonư tin là niot c h ứ c n ă n g c u a bo \ ư ly nhàn bièt n l u mu trẽn rhưc rè q uá trìnlì xir*ly nà_\ ràt phiic tap, T h ư o n g rhiroTig v i è c nho' m o t s ư k ién k h ỏ n g x a y ra n g a y lâp rức tha\ v à o đ ó n ó Ị i h a i càn vài phut saii khi c o g á n u n ho lai T r o n g Ui oa ns i thòi

-• Sự n h â n bièl : hoai đ ọ n u đ a u tiên c ua m ộ l b ộ n h ớ đ ư ơ c Ihè h iệ n bãnt: c a c Im hiẽu.

• Nhó lai : tự nhơ lai Ihỏnt: lin

T r o n í i bộ n h ó ' đ ư ợ c s ử d u n g t h i à n m x uyẽ ii Ihì c a s ự h i ế u biẻt và s ư n h ó lai (iéii điiưc diỏii ra n h a n h đ ế n nỏi m à k h ỏ n i i phát h i ệ n ra đirợc m ọ l k h á c biệt nào

T u y n h i ê n , n ó chi r;i rãnii irí n h ớ \ i ia l h i ê n C]ua m ỏ t quá trình kích t hích hoạt

đ ộ n íi tìm h i ế m Đ â y cĩiim là m ộ t d ấ u h i ệ u c ủ a " h o ạ t đ ộ n g lan t r u y é n ' ' \ ì khi

n h ớ lai m ộ i s ự k iệ n t hir òng s i ú p lii n h ớ lại đ ư ợ c n h ữ n g s ự k iệ n c ó liên q u an

k h á c n ó hơi c i ó n g n h ư m ộ t mcỊiií: lưới c á c s ự k i ệ n liên kết lớn m a n g liiới

n à \ sẽ t rơ n ê n n h a y b é n h o n khi đ ượ c su d ụ n g

c o n n s ư ờ i C á c t h u ậ t t o á n tạo ra các c o n đ ư ờ n g c u a m a n g lưới m ớ i n ố i đãu

v à o với đ á u ra q u a việc t h a y đổi t r ọ n g lực tá c đ ộ n g v à o c á c k i ê n kê t Một

t hu â t t o á n nhir vậ> đ ư ợ c aọi là liên kêr H e b b l iê n k ế t n à y c h ứ n g to r ă n g nẻu 2

c ưc liên l ié p c ì in e h oạ t đ ộ n s thì c án p hai t h a y đ ỏ i c á c t r ọ n g lực tác đ ộ n g ào

c á c liên kẽi đ ẽ tãiiíi kha n ă n e lién kết cua c h ú n g - Đ i ê u n a \ tao ra s ư h iẽ u h|£M

lién kẽi n h u m i n h h oa t r o n c h ì n h 2.10

C á c m o h'inh m á u l à m v i ệ c q u a c á c c h u k ỳ h o ạ t đ o n g l ãp đi là p l;)i x n n g

quanh m ans lưới cho đén khi có một mảu liên kêt òn định XLiâl hiện Trong

m ộ t vài t r ư o n c h ợ p có t hẻ phát s inh c a c liên két c ó nghTa mớ i

\ ' f d u t r o n s inột m ạ n e lưói co c ác đ á u \ ’à o đ ạ i d i ệ n c h o c ác c â y gi a đình

h o à n g 2Ìa dưó'i m o h ì nh b õ m ẹ - c on cái thì m ạ n g lưổi nà_\ t a o ra n h ĩ m g dau

ra m ớ i m ó ta vua va n ữ h o à n g dưói d a n g c ac m ó i q u a n hé a n h chị e m N g h i é n cứu n à \ đ ư ợ c 2Ọ1 la q u a t n n h xư ly p h á n loai s o n g s o n g ( R u m e l h a r i và

M c c l e l í a n d 1987) c o thè h i n h t ha n h m o r m õ h ì n h vé b ọ n h o c u a c o n ngươi

c ó tín n h i ệ m VI c o m ọ t vai d áu hiệii c hi ra r ă n g c á c m ạ n g lưới té biu) t i a n

k i n h c u a COIÌ n s i r ơ i t h n \ đ o i c á c đ ă c t í n h l i ê n k é t CIKI n ó t r o n g qi KÌ t n n h m a n

thức V a \ n e n s ư ghi n h ó va n h a n rhưc c o thè n h ư s ư h i n h t h à n h c ac đưiii ị;

n h o p h ứ c t a p t r o n c m a n c lirới thán kinh NỔI m ộ t c á c h k h a c h i é n tươni: q j c i i

\ a> r a k h i c a c c h o n o i h i ỉ o ã n ‘1 r a t h e o tLioi t a c h o a c t a i M t r í b a n đ a u c a c : h o

nói đ ư ợ c h i n h t h a n h m ọ t c a c h k h ó n g tot

\ ' i ẹ c sihi nho'thườiiLi l;i m o i q u á trình đ ã \ c o e a n c C o rát n h i e u phucTníi p i á p

iihi n h o c a c h n h o đoTi uiaii nhat d o la học vet a phưc mg p h a p na> t h o n g un

d ư ợ c c h u y ê n và o t r o n g b o n h o n h ư là m o t d a n h s a c h c ó c a c m o i lien két ^'iữa

cac rriLic ca nhãn Mot VI dii \c học vel đo là học ihuoc long baiií; :ưii

chirơnỉi Ti i\ n h i ê n , p h a n kVn việc n h à n biét đirơc thirc h i ệ n bởi s ư lién vét

tidiit: đ(í cat sư kién đươc n(iị \'Ớ1 nhau đè tao 1.1 mot con cUrcmp iru; ní ap

31

Mọt dáu hiệu thí nhiém chi ra rang só đưòns trii) nháp nénc rẽ sẽ càna nhiều, hoàc đưòng tru>- nhập được sử dunc càns thirònc xuyên, tiĩì sự kiện cànc dẻ

n h ó Đ ò sãii c ù a v i ệ c lập m ã co n c h l a là s ư nlicí lai tỏi lion N ó đ ư ợ c s ư tMÚp c1ô c ua q u á tr ì nh láp luận đ i r ọ t thirc hiện t r o n e q u á tiình ghi nhó', q u á ĩrình

IK)_\ t a o r a n h i é i i c h ỏ n ó i h o n \ ' a \'I 1\ d o n a \ m à DO t i i i í p c h o v i é c c ó t h ê n h ó '

ỉa í đươc tronc tưonc lai.

Đ a u vào ( C á c m a \ d o h ì n h d a n e ' K_\ tiẻp h ọ p

tiẽp họp cùne hoat độns.

H ì n h 2 1 0 Sơ đ ó b ộ nhó' ; T ổ chirc t h à n h k i n h dưới s ư lĩnh hội b ằ n e thị s i á c

D a u \'ào lảy t h ố n g tin rừ m á \ ' d ò tai c ac rìa ; các kẽt noi t r o n s m a trán c ó t h ể dc' la CQC kiÊU c hQ\’ k h á c n h a u t r o n c sô c á c tẻ b à o d ỏ \ t h á n k i h đái! \'àc)

T r o n g \'í d u nà\- t ế b à o đ ượ c nỏi VÓ'1 ca 4 đ á u v à o bốc c h á y khi tìm t h ấ \ m ộ t Tinh v u o n g Sư đ ố ĩ chá}' t r o n g các t ế b à o k ế c á n có thể l àm c h o c á c t i ế p XLÌC

lẽp họp với các lé bào đẩu \’ào manh hon.

'l'o ; h ứ c c u a b ộ nhó'

ĩo chưc CO' ban cua bỏ nó' láudai dưo'c coi là có neữ nchìa hoc CO' ban mane ính ngon ngữ đươc nối lién vó’i nhau ĩroriíi một mane lưới phát rriẻn cao Mộ"ĩ

n a n g l ư o i t ư o ì i g t ư c ũ n e đ ư o r COI la b o n h ó ’ l á u d à i đ ó là k i é i i m a n g liró'i p h ứ c

ỌỊT iiru giữ các dữ ỉiéu gốc có các doni: dần tru\ nháp, các dònc dẫn nà\

-Moiie n h ư m ọ t ciá\ c a c đ i é m chi tiione tiii K h i c h ú i m la iro' t h a n h chLi\'ẽn s i a

- háỉ cư m ộ í lĩnh \ ư c nà o ta sẽ hiiili t hà n h n ê n c ác m ó h ì n h m ả u liẽii kẻ!

i h o n g p hú đ é i n ỏ ta lĩnh vưc đ o \'à sÌLÌp ta ciải q u y ế t đ ư ợ c c ác v ấ n đề C a c

ITỜ h i n h m á u nà_\' h o ă c s ơ đ o b ộ n h ó c i i í p n s ư ờ i c l i ơ i CO' c h u v ẻ n n í i h i é p l á p k é

loach di chuyên quan cò', giúp cac kv sư pỉián mém chuvén iiEhiép thiêĩ kẻ

a t r o n g h i n h 2.1 1 (a )ván c h ư a m ỏ ĩa dươc h ê t loàn b ộ vá n đé Bộ nho' cũní:

Toat đọng như một mắt xích tói các tieu chí nà}'.

Tghia h o c và mộr loại là c ơ c h ê truv nhập trực tiép hon t h ò n c qua c á c d ữ liêu

lèn quan tóì hinh anh Điéu nà\' lián^ cuo klia nãiic cua hai loai bộ nhó' cưa

;oii người đ ó là ; liên kết và t ư ơ n c tư liên két lưu e i ữ c ác k h á i n i ê m , c ò n

ư ơ n g iư Ilri g i ữ s ự t ó m tát c á c đ ối tưCTig \' át 1\ tini đưo'c irons: c á c h ì n h a n h

■ũ á m thanh T ó c h ứ c b ộ nhó' của con ns:ưò'i vản còn chưa rõ rà n c so với m ột

ài tỏ c hức k h á c , m ặ c d ù há u hét các dấ u h iéu đ é u ưu đãi - c a n h rnà tát ca b ộ

ưu g i ữ cuối c ù n g là m ộ t loai liên két \'ê n c ữ n e h l a học

1-1) M ó h ìn h m ạ n g n g ữ n g h ĩ a học Cac đối tưọ‘n c đ ư ọ r liên két t r o n c m ộ t

nang Ikưói của sự phán loại và sư tưọiig trưní: Hinh anh cua đối tượnp ichónc

đ ư ợ c iiRi e i ữ t r o n s m o l m á u a n h m ò t dai d i ệ n đ ư ợ c ph á t jiiih lừ m a n g Iưói

c a c n h ã n h i è u liên kẽt m i ê u ta đ a i d iè n dó

ỉ-ilnh

(b) M ỏ h ì n h tièu c h í : C á c dôi tưcrns d ượ c g iữ t r o n g c á c tiéii chí co :av' đ u ò i

m i ẽ u ta đ ế g i ú p c h o việc n h ớ lai Các đối t ư ợ n g c á Iihản k h ò n g có đia c hi trưc

t i ếp , t h a v v à o đ ó c h ú n a c ó thể đ ư ơ c n h ớ lai q u a d a n h s á c h tìm k i ê m c á c nội

d u n a t i ê u chí

C n i m : c ó thê b a y c ó c á n h n h ò c ó lònơ, vũ bi èt hót là đ ộ n g vât

Các đ ạ c t r ưn g - clươc d ù n g dè n h ớ laiCác t h à n h v i ê n c ó đ ủ tiêu c h u á n t h e o

m ả u

T h à n h v iê n n s o à i m ả u

H ì n h 2 l l T ố c h ứ c c u a b ộ n h ớ ; m a n g n g ữ n g h l a h ọ c và c á c m ỏ h ì nh p h a m trù

Bỏ n h ớ p h a m trù ; Đ â y là bộ n h ớ c u a các đ ỗi t ư ợ n g va c a c n h ó m h oá c c a c liên

k è t g i ữ a c á c đ ố i t ư ơ n s C ó m ộ t d â u h iệ u chi ra r ă n g ra tổ c h ứ c thê giới k h ỏ n g

rheo các pham trù rơi rac mà theo một cách trìm tượng hon có \ẽu tỏ còt lõi

\ a c á c i h à n h p h à n ii soa i biên Đ ể minỉi h o ạ c h o ý rưoTig iiày h à u h è i mọi

n g ư ờ i đ ề u c ó m ộ t k ha i n i ệ m lý tư ơ ng vè loài c h i m L o a i c h i m cò đ ò p h ũ h ọp vơi c o t lỗi h o ã c h ì n h a n h n2u v è n m ả u vì n ó c ó n h ữ n g đ ặ c tính s au ; t r ò n , có

l ô n g VTJ d e t ri m a Hiiược lại c h i m c á n h CUI lai lìmỌc vẻ ihàiih vlủii Iiuuài núiu

VỊ nó k h ò n s có tất ca các đãc ti im s n s u y è n mảu ng oài ra nó lai có các dặc

iiTTnơ bố \u n £ khòns ihuòc tiẻu chuán ví du như nó bièt bơi nó khỏn2 bièt

b ắ t m ó i ) Lv t h u v ẻ t n à y áp d ụ n 2 rất tốt đối vói c á c v ậ t c ụ thè các đỏi rưcmg

hơn (như kliái niệm vé tOii giáo).

Bò n h ớ t hu tục : Đ à y là s ự n h à n thức '.'é c á c tác đ ộ n g v à c d c h tièn h à n h c a c '■■•u

v i è c C ó 2 m ả u k h ấ c n h a u vé s ự n h à n thức n à v ; "tri t hức khai b áo ( s ư n h a n

t h ứ c k ha i b a o ) h a y s ư n h â n t h ứ c d ưa trẽn q u y tăc và s ư Iihàn thức t he o ĩhu luc

Kh i ta bãt đ ầu V thức đư ợc c h út ít vè m ộ t đối t ư ợn g n à o đ ó, thì trong ta sẽ

h ì n h r h à n h l u ò n c ả s ư a h à n thirc vè c ác p h â n đ o a n t h e o c á c q u y tác và c á c thu tục n h ỏ T u v n h i ê n , s ư n h à n t h ứ c về p há n d o ạ n n à y v ả n c h ư a đươc tố c h ứ c cơ

c ấ u , v â v n ê n đ ể th ực h i ệ n m ộ t n h i ệ m vụ ta p há i đ ư a ra đ ượ c lập luận VỚI đ o a n

33

n h ã n thưc k h a i b á o và phán c h i a c h ú n g t h e o ké h o a c h tác động Q u á trình

n à y , (.iirưc m ó ra n h ư là v i ệ c p h a n đ o a n b á n g p h é p ìv ỈLian b a o g ổ m c a m ộ t s ư

'-'O găng đáng kê

Điti-Li nay cho tháy ráng bọ nhớ :o liẻn quan đẽn việc giai toán và răng bo

m ư c d ộ c ó a n h h i r ơ n s d o R a s m u s s e n í 1986) tao ra

M ứ c đ ộ tri rh ức ; p h é p giai toan phai sir d u n a tri thưc c h u n a và tri thức có

n h o n à y tổn tai t r o n g bộ nhớ vay n è n c o n ngươ i phai siai c ác bài toán dưa

n è n c ác n g u v è n tăc đ â u tiến Mức d ộ lâp luán nà\' hoi s ư táp t r u n s có 'v' thức '.'a \'à n h ì n c h u n g đ â y là m ứ c độ ỉàp liiàn k h ó

M ứ c độ q u y tăc ; có m ò t vài tri thức \'ẽ p h a m \'i hay \-ẻ mồt vấn đề hiên hành,

[ihưng tri t h ứ c n á y đ ư ơ c p h à n đ o a n n h ư c ác s ư kiên và q u y tảc t ách rơi t r o n s

k h u ô n d a n g loai k h a i b á o ỉnèii s au đó là h à n h đ ò n g ) Vi ệc lâp liiàn mứ c

đ ộ n à\ ' là m ó t q u á tr ì nh c ó co 2ă n g \'à có V thức Các đ o a n c u a tri thức [roH2

[ )ham VI p h a i l i è n k ế t đ ư ợ c s ư đ á n h g i á c h u n s c á c k i n h n ơ h i è m đ ã q u a đ ế giái

bài to á n

Mứ c d ộ kỹ n â n g : s ư n h ậ n thức \ ’ể p h a m vi đ á n s kè ton tai tr on u m ột mỏ h ìu h

J á u trúc c a o c u a b ò n hớ T r o n ơ [rường hợỊi n à \' \ an dê d ã d ươ c 2Ìai q uvê t m ọt -■ach [hiẽt y ế u \ à giai p h á p đ ó dược lưu s i ữ t ro n g bò nhó' n h ư là m ọ t thu ruc ' f h u tuc n à y ỉà p h ư ơ n s thức , thưc hièn m ó t s ư Mệc Đ ể đ a t được m u c đích

\'u\' nèn quá trìnỉi xiV lý mức đò kỹ nãng chi đòi hòi nhàn biếr \';'i nhóf lại rhu

ĨLIC c h í n h x ác T r o n s m u c 2 6 fa sẽ t h à y vi ệc n à y sẽ í à y ra n hi é u lỗi

Khi c o n n gư ời trờ lèn q u e n thuỏc hoTi với m ọ t n h i ẽ m vu thì khi đó các đ oan

^'Ua tii t hức k h a i b á o .sẻ đ ư ợ c biẽn d i c h t h à n h c á c thu tưc c ác thu ruc nhv s au

đ o c ó thè tư đ ộ n g c h a y V à y n ê n khi ta biet đ ượ c c á c h rhưc hièn mòt

độiis: Iihư t hè n à o

Bộ n h ớ d ự a t r è n c h ư ơ n s trì nh c h ứ a táp h ọ p c á c lệnh (script)

C ác Script ( s c h a n k , 1 98 2) là m òt m á u vể b ộ n h ớ thu tuc n h ư i i s n ó c ũ nơ co

c ac đ ã c tính c u a bò n h ớ d ư a trên sư \'ièc C á c S c n p t lâp m ã c h o m ột d ã y iiẽn

tièp các sư kién và ngữ canh cua chiins ma ta đã dưọ'G bièt đến qua kmh

Iigỉiiệm C h u n t ỉ đ a i d i ệ n c h o ’’cac nòi d u n g " n g u v e n m á u vé \ a n để nià ta m u o n

mỏt q u a n ãn íhì ta sẽ r h ấ \ mỏi loat c ac s ư ki è n rh òng t hi r on s dién ra rroriíi

q u a n an n h ư n h à n t ờ t h ư c đ on Z0ị inón tra rièn và ÚLÌns d ã v ra vè Nhimg >ự

kién nà\- c o lièn q u a n đ è n inòt bir ki é n t rươc đó đo là c a m í i a c đoi và ỉién

q u a n toi c a c đ ó i i ư o n g k h a c n hư là nsirơi p h u c \'L1 bàn ãn, b à n án d a o an đĩa

C ác s cr i p t là m ộ t m o h ì n h nh à n t h ứ c / t h ò n s m i n h n h à n tao lai c h ú n s m ò ta

\'ièc rri thức c ó rhê đ ư ơ c thế hiện t r o n s m a y tính c ũ n s n h ư t r o n c bộ n h ớ c ua

c on n s ư ơ ì n h ư thẻ n à o Loai b ộ nhỏ' n à v co khai n i ê m vé tạo n 2 U \ è n m á u

í iiỏnc bỏ n h ớ tiêu chí vì tr on c một lớp c á c script lién quan thì c á c tác đoiií:

n hấ t đ i n h co thê có tính đ ă c tri me h o n n h ữ n g cái k há c

Bỏ n h ơ đ o a n h a \ sư ki ệ n ; T r o n e hộ nhó' n à \ , c ác liẻn kết c u a b ọ n h ơ g i ũ a

m ot sư k iên \'à các dối t ưoii c đươc tao t h à n h m ộ t n s ữ c a nh L o a i n h o n i u đòi hoi ít co c a n c hon ; \ ] du như ta n h ơ c a c vâỉ trẽn ban c ác vủt nà> t a o t h a n h

m ot n s ữ c a n h co liẽn q u a n to'i m ột sư v ié c n h ư viết m e m o ( th ư b a o i Bo n h o

đ o a n là phưoiií; tiẽn rát tót eiiip c ho viéc n h ó lai đ ã c biél là khi n h ì n l h á \

đ ươ c m ót tin hiệu t r o n s Iiíiữ c anh Mội m a u b ộ n h ó ’ có liên q u a n d ó ỉà b ọ n h o

rư ơ nc tư ha\' bỏ nhó'

Bó nho' tưoní! tư : T r o n s t r ư ò n e h ợp nà\' m ổ i táp h ọ p c ác s ự k i ẽ n \'à c á c m ố i liẽn kết c ua c h u n e đưọ'c lién kết vói n h a u t r o n e m ộ t n s ĩ r caii h n h ư n g trừu

t ư ợ n s h o n ( x e m G e n t n e r và Stevens 1983 ) Bộ nhó' t ư o n c tư liên kẻ t 2 t ậ p hỢỊi

cua sư nhàn thức theo p h a m trù 2 tạp h ọ p n à y trước đ ó k h ỏ n g li én kẻt \'ó'i

n h a u K hi tri thức nà\- đ ư o r sư diin£ t r o n c q u á trì nh lập l uậ n, thì t r o n g b ộ n h ó

sẽ tao ra c ác mắt x íc h trìm r ư ọ n s h ơn đ ẻ luii 2Ìữ c ác m ố i q u a n hẻ n à \ C á c h tỏi n hất đẽ £Ìai thích c h o h i ệ n i r ư ờ n c n à y đ ó !à lấv \ í du Đ ư a ra 2 p h a m trù

t hién văn học và h o á h ọ c và các cáu trú c tri thức tiêu b i ê u d a i d i ệ n c h o c ác

m ố i q u a n hộ s i ữa m ộ t b é n là m ă t trời, c á c h à n h tinh, lực hút q u ỹ đ a o và b é n kia là n g u y ẻ n từ hat n h ả n , đ iệ n từ cac lực đ i ệ n ỉừ c ác lình vưc h o a t đ ộ n g Sư

r ư on c tự lién kết là táp h ợ p c ác vệ tinh n h á n tao qua}- xu ní : q u a n h m ộ t cưc

t á m trên các q uv đ ạ o đ ượ c xá c đị nh bởi c ác lưc Sư r ư o n s rự nà\- rất hĩai h i ệ u

t r o n c \'iẹc k h á m phá ra bộ nhó' đ a n e tón tại q u a vi ệc c h u v é n s a n s c ác tình

h u ỏ n £ mó i Đ á \ là m ộ t yế u to cán thiết t r o n c thiết k ế bi ế n h i n h đối vói c ác

2iao d i ê n n gưo i sư d u n c đ ỏ h oa ; c h ú n c ta n h á n ra c h ỏ nói gi ửa hai tình

h i i ó n e và truyẽn tri thức rừ tinh huòní: n à \ s a n e tình h u ố n g kia, m ã c dù O' VỊ

ín đá u tiéii việc n h ã n ra c ác sư i ư o i)2 tư k h o i m phai là dỗ P h é p b i e n h i n h phu trọ' dựa trên b iêu t ư o n e c ủa các s i a o d iệ n neiròi sư d u n c đổ h ọ a p h a i s ư d u n g

b ộ n h ớ b iên h ì nh đé ta nhó' lai và h iẻu đ ư ợ c h ệ thónỉ: c ác đ ối rưọiig t r o n g m ộ t VÌIIIÍI trên m à n hình

Viéc lư siữ thỏne tin tronc bộ nhớ láu dài thưoTic sàn lién với việc hiéu các sư

kién Đ i é u n à \ được c h i í n s m i n h b ã n c c á c h c o n n s ư ò ì d i m c lai c á c t h ó n c tii!

lừ bộ nhó’ \'iệ c lưu 2Ìữ các dữ liệu vé lừnc đối rưọne thám chí sẽ chiêm mỏt

d u n s l ư ọ n e ỉớn i r o n e bộ nhó' con n cư òi ; \'à d o v ậ \ các m ố i liên ké t sẽ đ ượ c lưu s i ữ \ ’ó'i m ộ t số lượiic £Ìói ha n các d ữ liệu c ơ b a n Đ ê c h ứ n s m i n h h o a c h o

đ i ể m n à y h ã y có 2ắ n £ x á c đ ị n h x e m b a n đ a n q u a y về h ư ớ n £ la b à n n à o khi ban đ o c c u ố n s ác h nà v V i é c xác đi nh n à v r ươn g đối dễ d à n g n ế u b a n bết

được p h ò n s của bạn q u a y về h ướ ii s nào :

Ban sẽ xác đ ịnh k h ó n s t h e o lập luân d ư a v ò nơi m ã t trời m o c \ ’à lăn và c ũ n g

k h ỏ n s sử cỉun2 kiên thức về đia ]v rai đia đ i é m m à b a n có thé n h i n t h á \ Ban

c ó thẻ t ó n c hợp tri thức rừ các lién kếi ei ữa c á c s ư kiẹn được s h i nhó' hoTi là tư

\-iệc lưu 2Ìữ từns sư k iẽ n m ộ í cách đơn le B ã n e cá ch liru g iữ c a c m át x í c h siữa cá c sự kiên mcà ta c ó thé shi n hó đ ư ơc m ộ t s ố lưoTic lớn c á c sư k ién và

thám chí còn có thẻ khói phuc lai được các thóne tin nhờ có quá trình xư lý

35

nh ữi i' : in;it Mcli d o iKnii: các liiih Inioim inoi Su 11 Iv lạp luân c ũ n u làm l ă n u

t t ộ s a u c i i a MI' h i p m ; i \ à I h i r ò ì i u \ I I \ C I 1 n á i m c ; u > k h i i K i n u n h ( í | ; i i

C';k' k\’ X.U) ulii níitv

C á c kỹ x;io ghi nhn <:uip c h o cỊuá n i n h hinh thành c;íc đ ư ờ i m dần tru) nhập

C ó lẽ Ịthál m i n h noi liên! nliat \'C c ac kv x;ui lihi nh(V n à ) là c ủa S o l o m i d e s ,

m ộ t nhà iho' H \ LaỊi L'o d i ê m K v \ a ( i iihi nhó' c ua õiiíi là nối t h ôn u tin với c á c tlăc tinh k h ô n g g ia n cLia một imỏ i Iiha \ á \ nên phán đàu liên c ủ a m ộ i bài

g ã n licMi với p h ò n g kliach \'à p h ầ n c uối c u a bài phát b iê u c ắ n liền vói p h ò n c

n g ii\.\ kỹ \aci nà\ tno r;i nhiêu mat xich lién kẽt hơn troní: quá tiình shi

n h d \'à kỹ xaci nà ) c òn c o thê k h á m phá la d ư ờ n u dan trii\ n hậ p b ằ n e thị c i á c

iứi hộ nhứ ^ Iiron này đ ư ọ c ap diiiii: tliànli c ó n e n hư p h é p b i ê n hình c á c

p h ò i i g trong hộ t h o n g \ e r o x n o t e cards Trén m à n hình xuất h iện m ộ t tập h ọ p

c á c p h ò n g voi c a c \'I tii k h á c n h a u đir ơc n o i lai vói n h a u h ã n í : c á c c ử a ra \ ’ào

C á c p h ò n g luLi g i ữ t h òn g tin tai c á c p h â n k h á c nh a u c u a m ộ t CO’ s ơ d ữ liệu Sự

\ ư á t h i é n và VI In cua inổi p h ò n c e i ú p c h o ta c ó ĩhé nhó' lai c á c t h ò n c tin c ó

m ố i liẽn kêt VƠI nhau C ac kỹ x a o ehi nhó' b a o 2óm b ò x u n c t h ê m ca c á c tín

h i ệ u n g ữ n g h í a b àng c á c h nhcán rhức đ ư ợc c á c liên kêt bố x u n e với đ ối t ư ợ n s

đẻ đ ư ơ c nhó' lai V í du n hư từ chìa khoa , từ chính, thuát n h ó lối s o s ánh và

c á c h \ lẽi hát đau b ã nc cá c chữ' cai đáu n ê n V i ệ c chi nhó' s ẽ thất bai khi

d ư oi i g dân truy nháp bi loãni: ra d o ít đ u ơ c sử d u n e đ ế n h o ặ c khi đ ư ò n s dản

dưoTig dán trii_\ nhãp dề nhàn mà khác biệr hoàn loàn VỚI nhCms đưòne dản

k h a c rãl c ó ta c d u n g t r o n g \' iệc c h o n c lai n h ĩ m i : loi m ã c p h a i k hi nl i ó lại Sií

g i a n d o a n trong qua t nnh ghi n ho CŨII^ gá_\ ra ca lồi khi nhó' lai boi \ ì

d ư c r n c d a n ỈI'11_\ n h a p \ ã i i c o k h a n à n £ k h o n í : h o a n h a o V ậ \ n é n I i é i i t i o n e

cỊLia tiinh ghi nho' sư táp tru\ hi tréch hưcVníi VI du nhir sư s h i nho' thưc hiên

t rong m ọ ! m o i trircTng qua on ào thì v i é c thưc hién cua b ô n h ớ s ẽ bị tòn thát.

Đ o i khi k h o n g thé n h o hét tát ca c u n s m oi luc m ã c du ta liiỏn c ó cái c a m e ia c

đ a u lirõi raiiL’ la hiét cai ei điroc vêu c á u n h i m e hii k h ỏ n2 thê nhó' đ ư ơ c

c h i n h xa c đ i é u dc) Nh('i iai k h o n g íiian la bo nhtv' \ c h í n h ' (' c i s t " ) khi baii nhó' lai cac SLf kiéii co lién quan hoãc nhữní: cái saiì điiní: VỚI cái được véii ái i Sư n h o ỉai \ c khóni: gian \'a ;> 'hi nh thc điiov ĩacì ho’; sư tac đ oi i c

ỉaii ti'U\c‘n khi C(' inot tiii hiéii hãl daii CỊUa iriiili tim kiem thone qua man<: iưới

na_\ liru g i ữ h o n ho Néii n h ư maii!: ỉikVi n a \ kỉiont: inir^ hiciì lot hoa^- neii n h u

c á c t i n h i e i i y e i i t h i SLI t i n i k i é m n a \ c h i ticMi h a i i l i đ i i OL l o i n i o i đc) s a u ÍIIÓ'1

h a i i \ a \ n é n cvi c s i r k i e i i đ ư ơ c t i m l h a \ k h o i i í : r õ l a n í : đ ã c t ri rnL; T h i n h

thocine chi s ư n h a n biéi nhCmg cái q u e n r h uo c d e m iai kél q u a ; tiép t h e o đ ó là

s ư n h o ' _\ c h i n h \ ;i s ư n h ( ' lai l o a n b o c;u m i K clirnx \ c ư j a i i

Bộ nhó' la m o i ironi: nhữni: veu tci c o L!ioi han tơi haii ciia qua trinh xư l\

t h o n g tin CLUi c o n n e ư o i N(' í:a\ đ ư o i UK đoiií: lói thict ké g i a o d i ệ n bárm

nh iéu hình ihưc Th iei kc m a o d ie n phai c o caiií: íiiam đ ươ c s o lươiií: t h ó n c

tin p h a i Iihaiỉ Iihuìii: cio khoii!: llv.' Iraiih ciưov sư UI hicii hit'1 > ai' t h o n g

lin-n è lin-n s ư s h i lin-n h ớ phai đirơc h o h ánt i s ư h ì n h rh àn h caii t r ú c t h ò n e tin \ à MCC

n h ơ hii [itKii lIiríc ho trơ l ianu c a c IIÌI h iè u CLia bo nho' T a thircmu giai i.|ii\elrinh Ịihức taị-) c u a (hè gioi h;iim c a c h s ap \ e p no t h e o Iiat iư, \;ì Ị’)han io.ii.Nmrơi thièt ké iiiao d i ẹ n Ịihai h ỏ t i ơ sư x ư iv Iiay h ã i m c a c h :

Đ o là m ọ l rronu nhửrm Iiuuyèn rãc HCI CO' ban C h u n g ta liièu đ ư o c \ a Lihi

n h d ' đ ư ơ c r h ó i m t i n Ị i hi rc l aỊ) Iihcr C(1 p h a n t i c h s ư [ i h ứ c t a p t h a n l i n h ữ n u i h a i i h

phán đưn g ia n h(ĩn s ư duníỉ m ọ t lỏi v à o Iheo thứ bâc C á c đ ỏ i tirợns Ịihưc lap

đ ã đirọc nh(? và di) váv no LỮim đ ư ơ c h iè u nhò' co sư iưu g i ữ c a c s ư k iê n ba o

hàm và miẽu ta các đoi rirơnụ ^.ỉưoi nhiéii [iham trù phoniĩ phu đa danti két

h ọ p với đ ư o n g d á n tru} n h á p c u a c ac iién két m a n h ờ chÚHíí ta c ó the Ịihan

ti iic \ à caiiị: n h i e u Ị-ìham IIru h o a \ a o klioi lirơim t h o n t i tin rhi ra c a n g d é hicii

n h ữ n ơ t h o n g n n đó

M ã c d ù viẹc \ á \ d ự n s n h i e ư rin h i ệ u \ a o r r on g bọ n h ớ rat c o rac d u n i ỉ >011^

c h ú n2 ván c o nhửnư Iihươc d i è m khi c á c tín h iệu đ ưa v à o 210112 n ha u Đ i e i i

n à y đ ã d á n roi liiện tươHii n h i ẻ u khi n h ớ lai m ộ t m u c k h o n g đ ú n s d o c a c tin

h i ệ u r ư ơn g rư n h a u , c ó t hè COI đ à y là m ò t v à n đ ề đ á n ơ q ư a n ràm khi c a c p h i e n

b a n c u a p h a n m e m thav đôi iỉiao d i ệ n ; và khi đ ó b ộ nhó' c u a b a n n h ớ lai c ac

p h i è n b a n c ũ tor J 0 n n h o lai c á c p h i ê n b a n g à n đ â y hơi k h ó h ơ n V i ệ c h i è u lai

p h i ê n b a n mớ i rát k h ó k h á n chi trừ khi c ó thè t rá n h đirơc s ư n h i ẻ u n à v Nhiniii

t hă t là k h o n s m a v m ã n n h ũ n s cái t ư o n g tư c ũ n s lai iiiúp c h o q u á rrình hièii bièt v â y n è n hi e n rưọTm n h i é u là m ọ r ”h'ìiih p ha t " m à ph a i đ ư ọ c tí nh đ è n trưoc

t r o n s thiêr ké g i a o d i ệ n đ ẽ nh an m a n h n h ĩ m c cai tưưna: rự đ ỏ i với s ự nhãt

q u a n và n h ữ n s cái Ivhòns tươiiii tự đ ê t r a n h iiièn tượiiii n h i é u

NiZU\èn rác HCI thứ hai ràr q u a n rrọns đ ối VÓI s ư ahi n h ứ và s ư h iè i i biẽt lúc

n à y ĩ i i a n s tính liên tuc nhat q u á n Sư \ i ệ c n a o đ ó c à n s li èn tuc thì c à n ơ (Jc

dànsi nhận biêt được các dạim và do Vày mà càns dễ hiếu biết được càu trúc

c ủ a c h ú n s \ à đ ă c tính c ù a c h ú n s Tí nh c ậ p nhát và rinh rhườnơ XLiyèn rất c o

tac d u i i £ đ ỏi vơi h ộ nhớ C h ú n s ta c à n s ha_\' n h ớ lại và h a \ s ư d ụ n s c á c m a u

t h o n £ tin rhì c h ú n i i ta c à n ơ d ẽ h i è u m á u t h ớ n s tin đó T ư o n ơ t ự n h ư v ậ y n è u

m ư i s ử d ụ n Ị i m o t \ à i t h ò n ơ t i n t r o n g m ộ t t h ờ i iiia s á n đ â v t hì t a n h ớ lai c h ú n c

s ẽ d é dàni: lion C o n niĩirời rất s i ò i n h ậ n d ạ n s và lièn kết d ạ n ơ ; bàt c ứ m ộ t vậr

o'ị m à iíiuỊ') h ì n h r h à n h m o t d ạ n s t h ì c ũ n s s ẽ s i i i p 2 Ì a m s á n h n ặ n s h i è i i b i è t

Dưới đâv ià b a n g r(ím tai c u a đ ặ c tính cjiuỊ.n trọiiii củ a b ộ n h ớ dài hạn :

T ín h h iệu qiia c ua v i ệ c nhó’ lại c ó liên q u a n tói đ ộ sàu ciia q u á trình \ ư Iv' đaii

v à o c ó i mh ĩa là sư c ỏ íỉaiiíỉ đát troim sư iihi nhớ.

Sư nlió’ lai (.lưoc trự iiiúp bới c á c tín hi ệ u d u v n h á t và tính eíặc bi ệ t c u a m u c

n à y t n )i m h ọ nliớ n o C() m ò i liên hệ V(í'i c á c m u c k h á c m à kru g i ữ c ù n i : n u ữ

c á n h / t í n h iệ u Chii ý t(Vi h i ệ n tirợim fín h iệ u q u á tái với c|Liá Iihiéu s ự kiện.

Sư i i I k )' l ai s ò bi y à y I r ơ i m a i IIÒU có sư' I i u á n q i i ã n u v à s ử t l u i m d ữ liệu k h ó i i u ihícli íiợp I m n i : C| ua ỉ l ì n h lilii nh(V

37

• Sư n h ớ lai sẽ k h ố n g thực hlèn đ ư ụ c íièu như m ộ t tín h i ệ u đ ư ợ c d ù n ơ c h o n h i é u

Phát s i n h ra c á c hưÓTis dẫn c h u n g đê tiiúp c h o quá trình s h i rihớ và nhớ lai

tuv nhiên, với bộ nhớ tam thòi JŨn2 phải chú V đên \'iéc áp duns nhữns

h ư ớ n g d ả n c h u n g n à v Sư h ư ớ n g d ả n c hư nơ khòní ỉ ph a i l u on p h ù h o p với c á c

n s ữ c a n h đ ã c biệt

• Sư s h i n h ớ có thế đ ư ợ c hỗ trợ bơi q u á trình làm giàu t h o n s tin khi n h ã n thức

V i ệ c làp luàn ^'à \ ’iệc h i ể u nhCms £Ì đ a n g dược n h ớ c ũ n s c ó rác dup.2

• C áu tiiic t h ỏn g ĩin c ó íhe SÌIÌỊI bọ n h ớ pham trù và tao ra c a c m ã t x í c h t hèm đ ê

iihớ lai c á c k h o a n m u c

• Có thè s ử d u n g c á c k ỹ \ z a o đ ể b ổ xuiiiỉ t hè m và o các tín h i ệ u n h ơ lai, \ i du rừ

c h ì a k h o á sư ehi n h ớ vè k h o n g gian

• Sư tr i nh b a y vãn b a n b á n a thi s i d c c ũ n s 2Ìúp c h o q u a tri nh h i ê u bi è t và n h ớ lai

• T í n h liên tuc c ủ a c á c kiên kèt tao ra c ác n s ữ c a n h tót hcm đ ố i vói ghi n h ớ \'ì\

n h ớ lai

2 3. S u y n g h i và phưoTìg p h á p giai toán

Sưỵ n g h ĩ , lập lưận và 2Ìải q u y ế t vấ n đ ế là tát cà cdc h o a t đ ộ n s trí tuệ c ủ a c o n

người, các hoạt động nàỵ \ử lý dữ liệu nhận được từ cac 2Ìác quan và từ bộ

n h ớ n g á n hạn G i ả i t o á n là việc m à c h ú n g ta thưòms l à m h à n a n s à y khi c h ú n ơ

ra s ă p p ha i n h ữ n s s u y n s h ĩ k h ò n ơ m o i i2 dơi N ó đ ượ c x á c đ i n h n h ư là " sư k èt

h ơ p c á c V t ưcms h i ệ n c ó đ è h ì n h t h à n h m ộ t s ư k h ô n g rirori2 h o p 2Ì ữa t r a n a

ĩhai cdc c ò n s việc m o n g ươc và t r a n g thai c ác c ó n g việc h i è n tai, \'a k h o n g c ó

mo r b i ệ n p h á p rõ r à n g nà o đế th a y đối Ir ans thai Việc 2Ìai t o á n tièn h à n h q u a

m o t s ỏ c á c 2Ìai đ o a n T ê n gọi c ua c á c 2Ìai đ oa n thay đ ổi t h e o c á c đ ă c LÍnh c u a

đò i tưọms, đưọ’c k h a i q u a t h o a t h e o s ơ đồ s au ;

1 C h u ắ n bị h a y s ư trình bà\' rõ r à n g : t r a n s thai m u c đ í c h d ư ợ c \ a c đ ị n h và

thỏns tin cán thiết đòi VƠI mot ợiai phps đươc thu tháp lai.