Hồi ký đào duy anh (nhớ nghĩ chiều hôm)

Den mua dong n ^ 1925, nhtmg tin tuc cua bao Ha Noi dSng hang ngay ve cuOc xu an Phan Boi Chau a truac Hoi dong de hinh khong th6 khong loi cuon su chu y ham hd cua gioi tri thuc D6ng

DAO DUY ANH

HOI KY

(Nhd nghi chieu horn)

Tdi ban c6 svla chSa

L a i d a u s d c h

Moi ngum deu «mangldy nghiep vdo than”, cdi nghiep cm toi nghien cmi licit su Viet Nam Be Idm iron cdi nghiep dy, toi ddph Idn md khd Idu vd nhieu khi dd phdi di vdo nhung chang dm ngodt ngoeo Ngdy nay, den budi chieu td cua cuoc d&i, nhin I du&ng minh dd trdi qua trong nua theky nay, tukhi m&i hu&c dai (1923-1973), toi nhdn thdy, dung rang nguai ta «c6 Met i cung chi & Itch sit dan toe md c6 buoc toi toi cung chi & lich su dt toc’\

Nhung dem mat ngu vi tuoigid, toi muon on lai qudngdua, mmh dd trdi qua deghi lai nhung ddc that cua mtnh, mongcdc b( lop sau Idy ddy Idm ran md khoi nhung bu&c dirdng vdp vdp.

Muaxudn ndm 19

Bko Duy A]

I Buac vao dai

Den buoi x6 chieu ciia cuoc doi, nhong d to kho ngii, toi thirong

nha lai nhung ngay minh moi vao doi, khong th^ nha den

cai su ki6n c6 the noi la da dinh huong cho ca cuoc doi cua toi txx truac den sau, tuc la cuoc don tiep cu Phan Boi Chau a Dong Hoi

mot buoi tnra cuoi nam 1925

Toi duong day a truong tieu hoc tinh ly Quang Binh, tu 1923

chi biet cham chi day hoc va doc sach ma hoc them de ma mang

tri thuc, mong mot ngay kia c6 the ki^m dugc c6ng vi6c gi khac a

mot noi trung tam van hoa chinh tri c6 cuoc sinh hoat rong rai

hon cai tinh heo lanh nay G day thanh phan tri thuc chi ven ven

may chuc nguoi cong churc cua bon nam co quan le thuoc Chinh

phu thuc dan va chua den muoi nguoi quan lai ciia hai dinh Bo

chinh An sat le thuoc trieu dinh Viet Nam Ngoai thi gio lam viec

O’ cong so, ngay nghi va ban toi, nguoi ta thuong ru nhau tum n^m

tum bay ma danh bac, chi lac dac c6 may nguoi qua lai tru sa hoi

Quang Tri de ue oai do xem vai to bao hang ngay cho do- buon,

hay ngay nghi va buoi chieu tu tap o quanh san quan vot do hoi

QiiRng Tri m(M xay dw c de trao doi chuyen phi^rn hang ngay mp

cho phien minh choi Ngoai ra con c6 mot nhom vSn nghe nho

thinh thoang hop nhau ngam tho va day nhau danh dan, nh6m ay

CO ca thanh phan cong chuc va thanh phan quan lai tham du.

bao Tieng Chuong ran (La cloche fdee) de da kich che do thuc

dan, tin Phan Chu Trinh bi an tri o Paris trong miroi lam nSm tro

ve Ski Gon dugc dong bao hoan nghenh nhiet liet, tin Phan Boi Chau bon tau cach mang a niroc ngoM hai chuc nam b6ng bi bon mat tham bSt d Thugng dem ve Ha Noi giam a nha lao Hoa L6 Sau nhtmg su ki^n ay bao chi a Ha Noi va a Sai Gon b6ng doi

hucmg ma chu trong binh luan v^ chinh tri Hoi Quang Tri Dong Hod quyet dinh mua th^m bao chi, chinh don tu sach va phong doc cho n^n tru so cua Hoi cQng dugc ngiroi ta lui toi dong hon tnr^c, va c6 the noi la c6 sue hap din manh hon nhOng dam danh

3ac, chi con hop dugc nhOng tay ca bac bat tri chSng biet gi den trod dat a ngoM th6 gioi cua thdn Do Den Den mua dong n ^

1925, nhtmg tin tuc cua bao Ha Noi dSng hang ngay ve cuOc xu an

Phan Boi Chau a truac Hoi dong de hinh khong th6 khong loi

cuon su chu y ham hd cua gioi tri thuc D6ng Hoi, da bat dau nhan thay rang ngoai nhOng nguoi cong chuc va quan lai ngoan ngoan lam vi^c hang ngay de bao ve noi gao, con c6 nhtJng nguoi khong

sg cai song nguy hiem cua doi hoat dong cach mang Nhting bai bi6n ho cua hai trang su Bo Na va La Ra cung nhtlng loi tu bien cua Phan Boi Chau vach lai tnroc mat moi n ^ o i nhung buac duong

cach mang cua cu a trong nu6c, a Nhat Ban va d Trung Quoc

Cuoc XU an Phan Boi Chau bi^n thanh cuoc xu an ch^ do thuc dan CO tac dung nhSc cho quoc dan biet rSng trong khi thuc dan Phap va bon quan lai tay sai hoanh hanh ap buc boc lot nhan dan

ta, thi CO nhting nha ai quoc ma Phan Boi Chau la nguoi tieu bieu nhat, hy sinh tat ca dl di tim duong cach mang cuu nuoc cuu dan Cai tin Phan Boi Chau bi k^t an tu hinh khien quoc dan soi long cam phin va trong ca nuoc noi l^n phong trao doi “an xa” Phan Boi Chau, buoc Chinh phu Phap phai dung chinh sach mi dan cu mot dang vien Dang xa hoi lam toan quyen de thuc hien viec “an xa” De han che anh huong ciia nha ai quoc vi dai, Chinh phu thuc dan muon dem an tri cu Hu^ la noi ma tinh hinh chinh tri tram tram va su ton tai cua trieu dinh bu nhin khi^n chung tuong c6 the d^ han ch^ su anh huong cua cu hon Chung c6 bi^t dau rang

su CO mat cua cu Phan d day la du nhSc nha cho quoc dan, nhat la

gioi thanh nien, nhan thuc nhiem vu ctia minh phki lam the nao

ti^p tuc dugc su nghiep cach mang ma ong cha minh con bo da Phan Boi Chau dugc “an xa”, Chinh phu thuc dan dinh dua ngay

cu tu nha lao Hoa L6 thSng v6 Hue, khong dam de cho cu tu do a

Ha Noi tiep xuc nhan dan Nhung truac su dau tranh cua nhan dan

Ha Noi, chung phai de cho cu Phan dugc tu do ngay a Ha Noi va dung xe rieng do nhan d^n Ha Noi chuan bi ma ve Hue Tren duong di the nao xe cung phai nghi trua a Dong Hoi, dugc tin ay

chung toi, mot so nhOng nguoi tich cuc a Dong Hen, ban nhau lay danh nghia d hoi Quang Tri de don tiep cu va moi cu dung cam

trua The la long khao khat dugc thay cu Phan cua chung toi dugc thoa man

Sau khi dung cam trua xong voi mot so it dai bi^u, cu Phan

den du cuoc don tiep than mat a hoi quan hoi Quang Tri M^c dau

CO mot so hoi vien de dat sg bon cam quy^n nguoi Phap chu y khong dam tham du, so ngiroi den du cuoc don tiep, ca cong chuc

va nhan dan, ngoi chat ca phong hoi quan Cu Phan mac ao dai Trung Quoc, bo ao cu vin mac trong dioi hoat dong o’ nuac ngoai Nguoi cu cao Ion vuot len tr^n cu toa, cai tran cao, cai dau hoi, cai mat chu dien voi long may ram va chom rau den, khien thay ro phong thai cua mot buc vua hien gia vua chi si, ma hai mat sang

quae a sau cap kinh trang gong, den c6 ve rat diu hien nhin mpi

nguoi mot cach triu men, cho thay dugc ca tam long thuong nhd ciia nha ai quoc da cach xa ddng bao may chuc nam nay Giong noi cua cu sang sang nhu chuong noi len giua bau khong khi lang phac khien mpi nguoi nhu nm tho ma hop lay timg loi Ngoai cai

an tuong, cai cam xiic ma tu nho d^n bay gia toi chua tung c6, toi khong nho ro cu noi nhung gi, duy con muong tugng cu c6 nhSc

den tap sach cu vi^t a hai ngoai, de la Du cm nien lax s& tri chi chu

nghta CO chuong “Sue chiing dai thoi”, de khuyen chiing toi la hoi

vien Hoi Quang Tri nen hoc cho nhieu de hap thu nhieu kien thuc moi ma nuac nha se phai can den de buac len coi van minh

Dem hom ay toi thao thuc khong ngu dugc Toi von khong c6

y a mai Dong Hoi ma chon vui tuoi thanh nien cua minh trong cai nghe goi la “go dau tre” a mot noi heo lanh nhu the, nhung con

cho* thi bang Tii tai d^ c6 the cam tay dugc cai Igi khi tuong doi kha ma kiem an roi moi di tim viec lam a Ha Noi hay Sai Gon Den bay gio thi cam thay minh khong cha dgi dugc nUa ma phai thoat ngay chon ao tu de tim noi troi cao bien rgng hon T6i quyet

dinh di Sai Gon de viet bao Ngoai bao La cloche felee bay gia da bi

dong cua, nha cac bao chil Phap tien bo a Ski Gon nhu bao

UAnnam cua Phan Van Truong, bao La Tribune indochinoise cua

Bui Quang Chieu, bao UEcho annamite ctia Nguyen Phan Long,

toi dugc biet qua tinh hinh ngon luan a Sai Gon ma nhan thay no

CO phan hap din hon tinh hinh ngon luan a Ha Noi con bi de nen

dual ach kiem duyet Thinh thoang toi dugc mot nguoi ban hoc

dang day hoc tu a Sai Gon goi cho may so bao Viet Nam hon

xuat ban 6* Paris Tiep do cuoc van dong bau cu Vien nhan dan dai bieu a Trung ky d&n den cuoc thang Igi cua cac phan tu ti^n

bo lai lam vung them quyet tam ctia toi Trong so nhung vi dan bieu tien bo ay co nhung nha nho ai quoc moi tu Con Lon ve, dung dau la cu Huynh Thiic Khang, va may nguo’i cong chuc va

quan lai tu chuc de ra hoat dong kinh t6 va chinh tri, trong so

nhung nguoi nay co ong Nguyen Don Que nguoi Thanh Ho a toi dugc quen tu hoi truoc, ong nay von lam huan dao, da khong nhan doi sang lam cong chuc sau khi Chinh phu thuc dan bo

nen giao due chir Han, tu nguyen tu chuc ve nong thon a Soc

Son huyen Vmh Loc, tu tay cay bua va dat hoang de lam an nhu

mot nguoi nong dan thuong, chu khong phai va don dien ma

boc lot nong dan dau - Sau ong se tham gia Viet Nam cach mang dong chi hoi tro thanh Dang Tan Viet tu 1928

Ti6p sau nua lai den \k tang Phan Chu Trinh dugc cu hanh long trong va ram ro a Ski Gon cung 1§ truy di$u cu hanh a Ha Noi, a Hue, a Da Nang va nhieu tinh khac k^ ca Dong Hoi nho be

ciia chung toi Dugc doc bai van te cua cu Phan Boi Chau viet trong dip truy dieu cung bao nhieu cau doi ca tung nha chi si ai quoc ay, d Dong Hoi chung toi cQng nhan ca hoi ay ma co nhting

trao doi y kien ve ve tinh hinh chinh tri hien thod Nhong cau cua bai van nhir:

«Cd chau chini long va van the, dng cong danh thoi vat loi tdni

Ij&i thuc giuc long toi muon di xa.

Sau nhting cuoc bai khoa xay ra a cac tnrong Ion trong nuac

de doi pho voi su ngan cam sinh vien va hoc sinh de tang nha ai

quoc, thay nhieu nguoi ban cu hoc a Ha Noi cung nhieu nguod quen hoc b Vinh bi duoi ru nhau vao Ski Gon de lam bao hay day

IOC tu, toi lai thay minh khong the ngoi yen a day dirge nira The

la viia ket thuc nam hoc, toi de don tu chuc giao hoc, va khong

cha CO giay ti*a loi cua So hoc chinh Trung ky, toi tu gia cac ban be

va hoc tro de di Tourane ngay, dinh a day suot ky nghi he voi

mot nguoi ban than chuan bi viec vao Nam Tren duong di, toi ghe lai Hue mong yet ki^n cu Phan Boi Chau ma ca nuac bay gio d^u xem la linh hon ciia chu nghia yeu nuoc

Toi den bai yet cu Phan (bay gio moi nguoi den tham cu Phan

m jincr m A f f u m 1<Sr>rr lrinV» n o n finVt ^ c h u a ^ h c

phia ta doc Ben Ngii - nha chua danh cho cu mot cai nha

khach ba gian a gan ciia tarn quan, cu dirong ngoi tiep chuyen ba

Dam Phirong, nguoi phu ntJ c6 tieng a Hue thuong ky nhfmg bai

bao ciia minh bang but hieu Dam Phuong nu si Nghe toi tu gioi thieu la giao hoc d Dong Hoi, da tung dugc don ti^p cu hoi cu di

qua day, cu cho toi ngoi luon day d^ nghe hai nguoi duong ban

Nu cong hoc hoi moi thanh lap Tnioc khi ra ve, ba Dam Phuong mdi toi ngay hom sau den dii 1^ khai mac ciia hoi ma cu Phan muon gitf tieng cho hoi, khong muon du Toi ngoi lai va trinh bay rang, toi sap di Sai Gon, di qua Hue ghe tham sue khoe cu va chao cu de di Dugc cu khuyen khlch c6 vo bang

cach nhdc lai viec cu tung viet bao a Hoanh Tan va a Thugng Hai

de tuyen truyen cho cach mang Viet Nam, toi rat phan khoi Thinh thoang toi lai thay mot vai nguoi c6 ve la hoc sinh den

chao cu roi tu ra cai ban rong bay day bao chi dat a gian ben de

ngoi doc Sau do toi dugc bi^'t rSng nam nu hoc sinh cac truong Dong Khanh, Quoc Hoc va Bach Cong hay den tham cu de nghe

cu noi chuyen va khuyen nhu, va toi c6 cai cam giac rSng mac dau cong cuoc van dong cach mang ciia cu da hoan toSn that bai nhu cu thuong nhac, cu ngoi day vln nghi^m nhien nhu cam ngon duoc yeu nuoc de cho trao tay cho the he thanh nien bay gia duong loay hoay tim duong cuu nuoc cuu dan

Nho thay hoc cQ ciia toi la ong Vo Liem Son gioi thieu, toi dugc tiep xiic voi nhom Tran Dinh Nam, la mot nhom thanh nien tri thuc va nhan si tien bo bat dau thanh lap va hoat dong tu sau

^hi nghe tin cu Phan Chu Trinh ve nuoc va cu Phan Boi Chau bi bat Nhom nay da dau tranh dem dugc cu Phan Bgi Chau ra khoi

vong khong che cua ten phan boi Nguyen Ba Trac va lam nong cot trong cuoc cu hanh truy di^u cu Phan Chu Trinh a Hue, lai tmig boat dong dac luc trong cuoc tranb cu boi mua xuan nam

1926 d^ bau cu Huynh Tbuc Khang va nriot so nhan si tien bo kbac vao Vi^n nhan dan dai bieu Trung ky Den du khanh thanh

Nu cong hoc hoi, toi lai dugc gap nguoi nur thu ky Ban chap hanh ciia hoi la mot c6 giao truong Dong Khanh ma toi da timg biet tieng vi c6 da thay mat gidi phu nu Hue danh dien cho toan quyen Dong Duong doi an xa Phan Boi Chau, nguoi ma bon nam sau se tro thanh ban duong suot doi cua toi

Qua may cuoc gap go d Hue, t6i cang them phan khoi de chuan

bi cu6c Nam du

Vao Tourane, toi ban bac voi ban toi la anh Dang Van Te nho

anh thu xep cho toi a day trong ba thang he de doc sach va chuan

bi viec di Sai Gon Toi muon tim ch6 yen tinh heo lanh, nhrnig lai

CO the dh dang li^n lac voi Tourane la noi ma nha tho Phan Chu

Trinh moi dugc lam xong, da tro thanh mot trung tam cho cac

thanh nien va nhan si tien bo a day va Quang Nam lui toi ban bac

ve viec nuoc Chung toi di tham nui Ngu Hanh la mot thang canh

CO tieng, toi dinh xin cho tro trong chua Non Nuoc, nhung canh chua O’ tren nui chat choi, chi c6 may gian nha khach nho nguoi

thap phuong lui toi luon luon, tuy chua a xa thanh pho, nen nha

chua khong nhan Chung toi ben tro lai bo bien My Khe la mot

bai tAm a cach Tourane vai cay so de xin cho toi tro mot nha dan9chai O day trong canh tinh mich toi co the doc sach suot ngay,

vua nghe tieng ru cua gio phi lao va song bien Cu sang chu nhat toi len Tourane de gap ban va muon sach bao, roi buoi chieu lai

tra ve vdi mot so ban ham tAm bien Dinh theo nghe lam bao, toi

^hong nhtmg phai tim hieu tinh hinh chinh tri trong nirac va the

gioi qua cac bao chi ma con phki doc sach chinh tri de tim hieu nhung phong trao \(m duong lam soi noi du luan bay gia Tourane

la dat nhirgng dia, khong khi chinh tri c6 ve dk chiu hon Hue, cho

nen sach bao ngoai quoc c6 nhieu, nhan do toi dugc buac dau lam quen voi chu nghia bat hop tac cua Gang di, chu nghia tam dan cua Ton Dat Tien, su nghiep cach mang cua Dang thanh nien Tho Nhi Ky, cung la lich su cach mang cua Ai Cap qua ban dich tieu

thuyet Giai Nhdn ky ngo cua Phan Chu Trinh ma a Tourane c6

nguoi giQ dugc ban thao Nhu the gan dugc hai thang thi mot buoi sang toi nhan dugc thu cua anh Dang Van T^ bao cho biet chieu h6m ay cu Huynh Thuc Khang cung mot so ban cua anh 6Tourane

se xuong My Kh^ tAm bi^n va nhan ghe tham toi, anh ban dan toi

chuan bi cho khach an ca bien Cu Huynh Thuc Khang da gia,

nhung gap lai canh bien ma cu tung quen thugc a Con Lon, cu rat

thich thu nen boi va Ian khong kem gi thanh ni^n Tam xong, toi moi khach len nha, duoi rung phi lao Hom ay cu Huynh cao hung doc thao thao bat tuy^t cho chiing toi nghe rat nhieu tho va cau doi cu va cac ban tu khac lam a Con Lon, cung nhong bai cu moi Ito tu sau khi dugc tu do Trong khi an com, cu Huynh hoi den tinh hinh toi nghi mat a My Khe Sau khi toi bay to y dinh vao Sai Gon lam bao, thi anh Nguyen Xuong Thai, nguoi sau nay se tu

chuc thu ky Thuong chinh ma theo bao Tieng Dan, ngat loi toi

rang: ‘"Viec gi anh phM di Sai Gon, cu a day khac c6 bao cho anh

win inoi Trie la anh kliLiycu tui u lai cung v6i anh em giup cu Huynh xay d\mg to bao Tieng Dan.

Cu Huynh Thiic Khang la mot nha nho hoc c6 tieng a tinh

Quang Nam, dau tien si ngoai hai miroi tuoi, cung vbi cac cu Tran Qui Cap va Phan Chu Trinh la lanh tu cua phong trao Duy Tan cua tinh nha Trong khi Tran Qui Cap bi an tu hinh, Phan Chu Trinh

bi day di Con Lon roi nha c6 Hoi nhan quyen d Phap can thiep

dugc an tri a Paris, thi Huynh Thuc Khang bi day di Con Lon tu nam 1908 Khoang nam 1922, de mo dau mot thbi ky dung chinh sach my dan don dumig cho cupc dau tu Ion sau the gi5i dai chien

de tang cuong boc l6t nhan dan thuoc dia Chinh phu thuc dan dung danh nghia ciia vua bu nhin Khai Dinh an xa cho cac nha nho ai quoc bi an tu day trong vu dan ap Ion nam 1908 doi voi phong trao Duy Tan Cu Huynh Thuc Khang dugc phong thich

cung voi nhieu chi si khac a ba ky Chinh phti thuc dan cho dat Vien Nhan dan dai bi^u a Trung ky va B^c ky de goi la cho nhan

dan thuoc dia co quy^n tham du vao cong viec cua nha nuac, dong

thod a Sai Gon no cho thanh lap Dang Lap hien voi Btii Quang

Chieu la lanh tu de ho hao chinh sach Phap Viet de hue Cu Huynh Thuc Khang cung voi mot so ct^ chinh tri pham Con Lon

khac ra img cu dan bieu a Tmng ky Trong khi a Bdc-ky Vien

Nhan dan dai bieu bi bon tu san mai ban va dia chu toan la tay sai cua chinh phu thuc dan lung doan, thi a Trung ky cac phan tu tien

bg chiem dai da so, gom nhung cu chinh trj pham, mot so cong chuc va quan lai tu chuc de ra hoat dong kinh te va chinh tri, nhu tren da noi, do do cu Huynh Thuc Khang dugc cu lam Vien tmong Cuoc van dong tuyen cu thanh cong tot dep nhu the la do cac pnan tu thanh nien cac tinh tham gia, ti ong do thi c* Hue va O’ Tourane c6 hai nhom Tran Dinh Nam va Nguyen Xuong Thai la

tich cuc nhat Dugc hai nhom thanh nien nay tan tinh ting ho, cu

Huynh Thuc Khang da nhan dung ra lap mot to bao d^ lam co quan benh vuc quyen loi cua nhan dan, lam hau thuin cho hoat dong cua Vien dan bieu Cu Huynh ve que nghi mot thoi gian, bay gio tra lai Tourane de cung voi cac anh em dong chi ban bac bat dau cong viec xay dung nha bao thi vua gap toi Tinh co chang

hen ma len, cai ca hoi de thuc hi$n hoai bao bay lau b6ng tu den

truac m^t toi, khong cho anh em phai noi nhieu, toi nhan loi ngay Lien ngay hom sau toi tro-v^ Tourane de cung anh em bat

tay vao cong vi$c Chiing toi dinh vkng trong khi anh em khac a

nha lo keu goi c6 phan thanh lap mot cong ty hop c6 d6 kinh doanh nha in ma nha bao - mot to bao khong c6 nha in ciia minh khong the gio tron doc lap dugc - thi toi phai di Sai Gon de nghi|nxiS"l6ng viec nha bao, nhat la cach to chuc bo bien tap.The la caiHilc mo di Sai Gon cua toi da duoc thuc hi^n va tu nay toi d | Ik n ^ i^ cong tac voi cu Huynh Thuc Khang to chuc to bao dau: cu^xu Trung ky

)i la mot nguoi bay lau chi hoc chu Phap ma nay nhat dan p ^ 9|plra nhan trach nhiem trong viec bi^n tap mot to bao

q u o c^g ^^n g nhu nhting thanh nien cung lua tuoi voi toi, chung toi l(m len trong khi che do khoa cu hay con, cho n^n khoang sau bay tuoi thi cha me da cho di hoc cliQ Han, mai den nSm 1915,

chi thay a Bac ky da bo che do khoa cu thi cac buc cha me moi

thay hoc chu Han la khong hop thoi nUa ma bat dau cho con di den truong Phap Viet de hoc chtJ Quoc ngtJ va chti Phap Trong khi hoc chti Han, thinh thoang toi dugc nghe thay hoc cung cac ban cua thay doc cho nhau nghe nhtmg bai tho nom va phii nom

dugc truyen tung trong dia phuong, vi do nay trong chirong trinh thi htrong da c6 ky thi quoc ngO, cho nen cac thay d6 cQng phai

trail doi van nom O nha thi tu be toi da duo'c nghe me toi thtrong k6 thuoc long nhong truyen nom xua, tii Kieu, den Nhi Do Mai,

Tong Tran, Thach Sank, Hoang Tritu, Pham Cong Cue Hoa, Phuong Hoa Pham Tdi Me toi la mot ngtroi khong biet chti, chi nghe \6m

nguoi khac doc ma thuoc long nhieu nhieu truyen nom xua, ciing nhieu phuong ngon tuc ngti, tham chi trong khi noi chuy§n thuong

cu v^i ba cau la xen vao m6t cau vi von rat y nhi Do song trong khong khi tinh than tham nhuan huong vi v^n hoc chQ nom ay, cho nen doi v6i cac truyen nom xua, toi da c6 nhieu hung thii,

nhat la d6i v6i Truyen Kieu B6n khi da chuy^n sang hoc qu6c ngtr

va chor Phap thi m6i Ian gap nguoi ban sach rong d^n chg nha de ban c^c truyen xua bang cho nom va chu quoc ngu 1^ tOi xin, mua v^ doc, nha the ma d^n khi vao Hu6 theo hoc bac cao dJng ti^u

hoc thi t6i da thuOc dugc nhi^u truyen xua r6i O truong qu6c

hoc, mac dau chi chuy^n doc s^ch van hoc Phap, nhieu khi t6i da

Cling nguoi ban hoc than nhau tu Thanh H6a va bay gio cung d ky tuc x^ v6i nhau la anh Dang Van Te ngoi hang gia a du(M b6ng phi lao ma trao doi cam tu^ng va y nghi v^ nhting cau, nhOng doan

ma chiing toi cho la thu cua Truyen Kieu Lai dugc th^y day quoc

van - thay Vo Liem Son - Thinh thoang chon doc cho chung toi nghe ma thuong thuc nhung truyen ng^n cua Nguyen Ba Hoc va

Pham Duy Ton dang b tap chi Nam Phong, do do kheu ggi hung

thu cua chung toi doi voi quoc van, cho nen h^ ngay nghi la toi ra

nha nguoi ba con lam cong chuc cr Hue de doc bao Nam Phong ma ong ta dat mua tu so dau Toi tu hoc van hoc Vi6t Nam va biet vi6t

quoc van phai noi thiic mot phan khong it la nho’ chuyen doc tap

chi Nam Phong Trong khi day hoc a Dong Hoi, dong thoi voi viec

hoc th^m chQ Phap theo iiiot chuong trinh nhat dinh, toi khong

bo viec nghien cuu quoc van va Han van, vi.n lay tap chi Nam

Phong lam cong cu chinh Bay gio doc lai: “Chinh hoc va ta thuyet” cua Ngo Due Ke dang trong tap chi Htiu Tnanh, toi nhan thay y nghia quan trong cua bai ay ve mat chinh tri Toi nhan thay rang

cai phong trao tan duong Kieu, “sung bai Kieu” do tap chi Nam

Fhong cua Pham Quynh in, nha chi si Ngo Due Ke da kich mot each thong khoai qua la co tac dung chinh tri khong lanh, nhun,g

trong khi mat sat nhtmg ke nup duoi danh nghia de de cao Truyen

Kieu ma thuc hien am muu phan dong ve chinh tri toi nghi chiing

ta khong nen quen cai gia tri vSn hoc tuyet voi ciia Truyen Kieu,

do do toi khong he phii nhan tac dung cua Truyen Kieu va cac tac

pham van hoc c6 dien Viet Nam khac da giiip toi hoc va viet quoc van nhu the nao Noi chung la trong thai Phap thuoc, mot so nguo’i 6* nha truong thi hoc chir Phip ma theo cai hoc mat goc, nhmig den sau ra doi thi lai viet quoc v9n va nghien cmi van hoc

va van hoa Viet Nam, nho the ma nhrnig truyen thong dan toe khong den n6i bi doan tuyet Nhting ngiroi ay deu c6 dugc hoan canh thuan tien de tu hoc bang each nay hay each khac Mot thu

mac cam dan toe, mot thu ban nang tu ton dan toe v6 hinh trung din biioe nguOT ta, d tren cai da bi cuong ep hap thu van hoa ngoai

lai, trd ve voi to tien ma tran trong tieng noi me de va vSn hoa dan toe khien ngtrcri ta c6 the van Hung nhCmg kien thiic va phuong phap moi ma nen giao due ngoai lai khong the khong cung cap cho chung ta mot each khach quan, de Ian mo chap

chQng trong cong viec khai thac va phat huy mot doi diem trong

nen c6 van hoa dan t6c Nha da trang bi cho minh mot von lieng

ve quoc van nhir the toi moi dam nhan giup cu Huynh Time Kliang

trong viec bien tap bao Tieng Dan.

Sau khi du cuoc ban bac viec thanh lap cong ty Huynh Thuc Khang va cimg voi anh em khoi thao xong dieu le cua cong ty de

anh em a nha tien hanh viec tuyen truyen va thu von, toi dugc cu

di Sai Gon Trong khoang ay lai xay ra mot viec quan trong doi voi toi, CO tac dung quyet dinh phuong huong ttr tirong cua toi mot cach ro rang hoii Cuoi mua he nam 1926, anh Tran Mong Bach dai dien cho Hung Nam hoi moi doi ten lam Viet Nam cach mang dang vao Tourane ket nap toi vao Dang NgoM viec lanh hoi ton chi ciia Dang la truoc lam cach mang quoc gia sau lam cach mang the gioi, toi dugc dp bi danh, nhan bi hieu va mot bai dang qui bang van van ma m6i dang vien phai thuoc long Toi sSp di Sai

Gon de nghien cuu kha nang phat trien dang a day, kem theo viec tim k\6m tai lieu ve chu nghia cong san de bo sung cho nhtfng

tai lieu cua dang nhan dugc cua Viet Nam cach mang dong chi hoi

tu Quang Chau goi ve con it \Am.

The la toi buoc vao dm bang hai su kien xay ra cung mot thoi

gian: tham gia xay dung bao Tieng Dan va tham gia hoat dong

cach mang trong Viet Nam cach menh dang sau doi ten thanh Tan Viet cach mang dang

Q Sai Gon khoang ba bon thang thi toi tro ve Tourane de cung

- 1 -■/>' 1 /? > T T v l •, _ '

ciiiii eiii uep luc cnuan di Liianii lap cung ty nuyiiii iiiuc iviidiig Trong thoi gian ay, vao khoang dau mua he nam 1927, toi dugc

het cac tinh Trung ky keo ve thanh lap Viet Nam tl6n bo dang

(ten chtr Phap la Parti Progressniste annamite) Toi dugc cu lanri thu ky cua hoi nghi Tu nam tnrac mot so n h ^ si tri thuc tien bo

a cac tinh, nhat la cac nhom a Hue, Tourane va Vinh, thinh thoang

gap nhau de ban bac ve viec lap chmh dang Lgi dung co hoi toan

quyen Varene la dang vien dang xa hoi duong muon thi hanh chinh sach mi dan - chung toi muon moi cu Phan Boi Chau, dung

ra lam dang truoTig cho anh em thanh nien dua vao cu ma hoat

dong chinh tri cong khai, nham yeu cau mot it cki cach d ^ chu

Cac dong chi cua toi trong Viet Nam cach menh dang cting tan thanh du ki^n ay va cu mot so anh em tham gia hoi nghi Trong

so ay CO cu Le Huan, anh Hoang Due Thi va toi voi dung y la Igi dung hoat dong cong khai ma phat trien dang bi mat Chung toi dinh lay Tourane la dat nhugng dia duoi che do phap luat cua nha nuac Phap de dat co so cua dang Hoi nghi thao xong dieu le

va cuong Imh cua dang va lay ten cu Phan Boi Chau danh dien cho

toan quyen Dong Duong d^ bao tin rkng cu da thanh lap dang Viet

Nam tien bo voi muc dich hop tac vm chinh phu Okhong phai la xin phep ma chi bao tin thoi) Nhung bay gio Varene bi goi ve Phap va Pasquier la mot vien quan cai tri den thay, ten thuc dan lao luyen nay dien vao kham su Tnmg ky cho doc ly Tourane bao ira loi cho chung toi rSng mac dau dat tru so o Tourane, tren dat Trung ky la xu bao hp nhung khong the co chinh dang nao hoat dong dugc, va ra lenh cho chung toi phai giai tan

Sau viec to chuc dang Viet Nam tien bo khong thanh, toi theo

cu Huynh I'htic Khang ra Ha Noi mua ca nha m Nghiem Ham

e dem ve Hue in bao Tro ve Hue to chuc dai hoi co dong cua

cong ty Huynh Thuc Khang xong, chiing toi bat dau chuan bi cte thang 7 c6 the ra bao Cu Huynh chuan bi loat bai xa luan rat ky, tuy viet van xuoi nhung c6 xen bien nglu, bai nao cu cung thuoc long, va doc cho chung toi nghe truac de hoi y kien Toi thay rSng tuy moi viet quoc van Ian dau, van cua cu voi hinh thuc hoi xua, nhu the chinh lai d^ hap din nguoi doc vi no dieu luyen nia chan

chua nhiet tinh Nhan a gan cu, toi lai thay cu la mot nha nho tuy

khong uyen bac nhu cu Phan Boi Chau nhimg nhieu tai due va rat inh loi Tri nho cua cu thi dac biet, bai van doc qua mot Ian la nho,

i6i den sach xua thi cu biet ngay rang cau ay doan ay la a chO nao

ma do ra ngay cho nguoi ta xem Moi nguoi da dugc nghe tieng

cu khi O’ Con Lon da tu hoc chQ Phap va hoc thuoc long ca quyen

tu dien Gazier Cu la mot nha ai quoc nhiet tinh, nghiem trang va rat muc liem khiet, duy c6 tinh tinh hoi “xing” va qua doan Ve chinh tri thi cu theo chu truong cai luong cua Phan Chu Trinh, doi voi Phan Boi Chau cu rat quy men nhung vin khong to ra y tan thanh tu tuong bao dong Cung do xu huong tin tuong nhu the

ma cu khong tin thanh nien noi chung, chi so thanh nien ma cu cho la “phu hieu” vi nong noi nong nay ma se hong viec Nhimg doi voi toi thi cu cho la lam viec can cu, chu dao, can than c6 the

tin cay dugc Co mot Ian, mot nguoi ban txi Con Lon cua cu a Ha

Noi goi thu noi thSng voi cu rSng “dung c6 tin th^ng cong san Dao Duy Anh ma no se din to bao cua huynh den ch6 chet”, cu dem

ca thu den cho toi xem va noi ring cu cho toi xem de toi de chung chu khong phai nghi toi dau, ma thuc long tin cua cu doi voi toi vin khong thay doi vi cu biet chdc ring toi vin xem \iec nha bao

la su nghiep ciia minh

Cong viec cua toi cr bao Tieng Dan trong may nSm 1927,1928,

1929 chi la cong viec ciia ngtrdi viet bao thuong, chSng c6 gi can nhde den, con cong viec boat dong cach mang cua toi trong thoi gian ay la thoi gian dang chtra chuy^n bien de tro n^n mot thanh phan cua Dang cong san Dong Duong n^n cGng ching c6 gi quan trong dang ghi, mac dau tu khi dang doi t^n lam T^n Vi$t cach mang dang tu thang 7 nSm 1928 thi t6i dugc cu lam tong bi thu cua dang 0 day toi chi muon nh^n manh c^i khia canh chii dao la

su di^n bien tu tuong cua toi timg buoc di vao chu nghia Mac de lay no lam cai kim chi nam huong din mpi hoat dong cua toi trong linh vuc nghien cmi va tu tuong, vi doi toi thuc ra khong

phki la mot cuoc doi boat dong chinh tri ma chi la mot cuoc doi

tim toi va phuc vu ve van boa cua mot nguoi tri thuc ma thoi.Tuy nhien, truoc khi cham dut chuong nay, toi muon n6i them mot vai di^u ve nhan tam bay gio doi voi cong viec thanh lap to bao dau ti^n cua xu Trung ky ma toi dugc vinh du tham gia Trong suot mot nam troi, tu mua he n^m 1926 den miia he nSm 1927, cong viec chuan bi thanh lap to bao oTourane da thu hut su quan tam CO the noi la cua tat ca cac phan tu tien bo a cac tinh Trung ky

tu Bac den Nam QTourane thi hang ng^y nha anh Nguyen Xuong

Thai la noi cu Huynh Thuc Khang a c6 cac thanh ni^n va nhan si

6‘ Tourane va Quang Nam lui toi tham cu va trao doi y kien xung quanh van de ra bao Thinh thoang lai c6 nguoi trong cac nhom

tien bo tu nhien hinh thanh a cac tinh thay mat cho “anh em” den

tham va bao cao voi cu Huynh ve tinh hinh ung ho cua dong bao

tien bo a moi noi Co th6 noi rang d6ng bao dem ngay cho doi bao

ra de thuc su c6 “to bao cua minh” ma doc, do do tu nhi^n d mOi

tinh da c6 nhOng ngiroi tii nguyen tuyen truyen cho bao Tieng

Dan va keu goi gop c6 phan de thanh lap cong ty Huynh Thuc

Khang Den miia he nam 1927, khi cu Huynh Thuc Khang, anh Nguyen Xucmg Thai va toi ra Ha Noi d^ mua nha in, di qua m6i tinh Trung ky b^ng 6 to rieng do “anh em” oTourane mirgn dugc,

chung toi deu ghe lai b may ngay, a dau cu Huynh Thuc Khang cQng dugc hoan nghenh nhiet li^t, c6 nhung nguoi a tan dau tinh

hay cuoi tinh, hoSc a sat mien thuong du cung tim den de ra mat

cu Den Ha Noi trong hai tuan a day, chiing toi chi phai tiep khach, chu cong viec giao thi^p de mua nha in va thue cong nhan thi c6 cac “anh em” a Ha Noi lo het Mua xong nha in thi chung toi ve th^ng Hue de bat tay vao cong viec ra bao

Nhom sang lap cong ty cGng la nhom chii chot cua nha bao gom nSm nguoi; cu Huynh Thuc Khang, ong Tran Hoanh tuc Cuu Cai la mot ban tu Con Lon cua cu Huynh, da nhan ra giup cu giu viec quan doc nha in, ong Tran Dinh Phien la mot nha nho da tham gia phong trao Duy Tan a Phan Thiet khoang truac nam

1908, la mot sang lap vien cua Hoi Lien Thanh da thoi viec de ra Hue giup cu Huynh giG viec quan ly nha in va nha bao, anh Nguyen XuoTig Thai bay gio da tu chuc thu ky a So’Thuong Chinh Tourane

de ra giup cu Huynh trong viec van thu, va toi thi giup cu Huynh trong viec bien tap ta bao

Co mot dieu dang ghi nho la nam nguoi dam duong sang lap cong ty thi lai khong ai c6 dong nao ma gop c6 phan The la nhtmg nguoi gop nhieu c6 phan, nhat la mot so nguoi tien bo a Phan Thiet, cho chung toi muon c6 phan cua ho de c6 dieu kien hop phap ma dung chan sang lap vien Nhung lai con van de kho khan

iiua ia trong nam ngtroi chung toi, tru 6ng Tran Dinh Phien ia anh

mot ong Tran Dinh Nam, bon nguoi khac khong ai c6 ba con gi a Hue CO the den a tro dtrgc May thay trong so nhtmg dong bao c6

XU huoTig tien bo a Hue bay lau da tikig giiip cho cong viec thanh lap cong ty c6 cu Tran Kiem Trinh la mot nhan si c6 danh vong va

due do, tnioc kia c6 tham gia Hoi dong tir van hang tinh va nguoi

chau goi bang cau la ong Phan Dang Nghiep von tot nghiep ti*u6ng Quoc tu giam nhrnig khong ra lam quan, hai cau chau chung nhau

ma rap chieu bong Tan Tan a Hue Nho hai cau chau ay giiip do tu

chuyen an o’ ciia chung toi (cu Tran Kiem Trinh cho nam nguoi

chung toi a ngay trong nha cu ca may thang troi va lo di tim thue

nha cho m6i nguoi chung toi) den chuyen mua nha va sua sang

nha cua de dat nha in va nha bao, cac van de deu dugc giki quyet

xong xuoi, chung toi khong phai lo Mng gi ca Dieu dang chu y la trong tinh hinh chinh tri bay gia, cong khai ling ho mot cach tich

cuc to bao cua dan do mot nguoi c\m chinh tri pham chu truong,

bat chap su nghi ky cua nha cam quyen phan dong, la mot thai do

dung cam hiem c6 Co the noi rSng to bao Tieng Dan dap ung

nguyen vong tha thiet cua tang lop nhan dan tien bo cua xuTrung l^y va noi chung cua ca nuoc ma ra doi dugc thuan tien, la nha su giup da nhi^t tinh v6 tu va dUng cam cua bao nhieu nguoi Nhac lai nhtJng dieu ay trong khi mot so dong nhung nguoi ay khong con nua, toi khong the ngan dugc cam xuc ngam ngui

II Con duang dien bien tu tuang

Qua van hoc va lich su Phap ma toi da hoc dugc theo chuong

trinh trung hoc, toi rat ham mo cach mang Phap voi loi

Tuyen ngon nhdn quyen ma toi chb la danh dau dinh cao nhat cua

tien bo loai nguoi Cac nha van hao triet hoc Phap nhu Rousseau,

Voltaire, Montesquieu, Diderot la tieu bieu cho tri tue cao nhat

cua con nguoi Nhung bai bao soi sue tarn huyet ciia Nguyin An

Ninh dang trong bao Tieng chuong ran da truj^en cho toi long cam

thu doi voi che do thuc dan va long khao khat tu do binh ding

NhOng bai di^n vSn cua Phan Chu Trinh ve che do Nhan tri, che

do Phap tri va che do vSn hoa Dong Tay thuc ra da ciing co them

ong ham mo ciia thanh nien doi voi nen dan chu cua phuong tay

de doi hoi nguoi Phap cung phai thuc hien tu do binh dSng trong

moi quan he voi nhan dan ta Nhung muon c6 tu do binh dang

that su thi phai c6 doc lap dan toe cho khong the cha nguoi Phap

ban oil cho, ma muon c6 doc lap dan toe thi tat phai di theo con

duong cac bac tien boi dung dau la Phan Boi Chau da vach ra cho

chiing ta Song txx day den muc dich ay con duong phai trai qua tat

yeu con dai va gian kho, ma nhung phuong tien buoc dau phai

dung de nham den ket qua cuoi cung la phai mo mang dan tri va

boi dap dan quyen Do la tinh hinh tu tuong cua toi khi vao Tourane

va nhan lam bao voi cu Huynh Thuc Khang

O Tourane, vao Hoi An tham cac hang sach Tiling Quoc a day,

toi da tim dirge may quyen sach ve cach mang Trung Quoc, nhat

la tAp Tam dan chu nghia ciia Ton Dat Tien gom nhimg bai di^n

van eua ong ve chu nghia dan toe, ehii nghia dan quyen va chu nghi'a dan sinh chu nghia dan toe, toi nhan thay chu tnrong each mang dan toe etia hp Ton rat phu hop voi tinh hinh niroc ta

va CO nhtmg diem chung ta c6 the hoc dugc Ve chti nghia dan

quyen thi qua nhirng \m phe binh cua ho Ton doi voi nen dan chii

cua cac nuoc phtrong Tay toi thay qua la cac thu che do dai nghi cua cac nuac ay chi la the hi^n mot thu dan chu rat han che con

xa moi thuc hien dugc cai ly tuong nhan quyen va dan quyen chi moi c6 trong sach ma thoi Do do toi nhan thay cai chii tniong cua Ton Dat Tien doi cho dan c6 quyen bai mi^n doi voi nguoi do minh bau ra de dam duong viec cong la tien bo hon cai quyen pho thong dau phieu nua chung cua cac nuoc dan chu Au My Den chu nghia dan sinh thi toi cang thay c6 nhtmg dieu moi la hon, nhir cai luan diem binh quan dia quyen va tiet che tu ban la nhfmg dieu ma cac sach chinh tri toi doc truac kia chua he noi den.Cuoi mua he nam 1926, anh Tran Mgng Bach tii Vinh vac Tourane, noi chuyen voi t6i sudt mot dem Chung t6i d6ng y voi nhau la tinh hinh nuac ta ngay nay chi c6 cach mang thi moi c6 the cuu dan cihi nuac Trao doi y kien ve lich su cach mang th^ gioi thi thay rang cac cuoc cach mang nuac Anh, nuac Phap, tuy

a danh do che do phong kien va cach mang nuac My tuy da danh

do che do thuc dan ma tuyen bo mot cach truu tuong quyen tu do binh dang cua moi nguoi, nhung thuc te thi nguai ngheo kho van

bi ke giau boc lot qua khong c6 tu do vi ngay cai quyen tu do lam

viec de song ho ctlng khong c6, ma cai quyen binh dang truT>c phap luat, nguoi ngheo kho cung khong dirge huong vi ho khong

CO tien de thue trang su va mua chuoc quan toa m6i khi c6 viec phai ra tnroc toa an Ve cach mang Trung Quoc theo chu nghia Tam dan thi chung toi nhan voi nhau rSng truo’c bao nhieu that bai cach mang Trung Quoc da vap phai tu sau nam Tan Hod (1911)

Ton DatTien da phai cki tien chu nghia Tam dan ma neu len chu

nghia dan sinh c6 ti^n bo hon chu truong tu do canh tranh ve

A

dnh te cua cac nuoc tir ban Au My va neu len ba chinh sach Ion la lien Nga, lien Cong, ung hp cong nong, nhimg cach mang hien duong bi giai cap ttr san va dia chu dung dau la Ttrong Giod Thach lung doan, bon nay duong thSng tay tan sat dan ngheo, tan sat cong nong, dieu ay chung to rang chii nghia Tam dan, sau khi cha

de cua no mat roi, khong dti luc lugng de ngan chan buoc duong phan dong cua nhtmg phan tu phan dong thuoc giai cap boc lot cau ket voi nhau Cuoi cung chung toi nhat tri voi nhau rang khong nen di theo con duong cach mang cua cac nuoc phuong Tay, thuc

te chi don duong cho giai cap tu san len nSm chinh quyen tu do boc 16 nhan dan, khien giai cap v6 san con phai do mau nua de gianh lay quyen lam chu cho minh, cung khong the di theo con duong cach mang cua Trung Quoc da ton bao nhieu xuong mau

ma rot cuoc de cho bon tu ban lien minh voi bon quan phiet phong kien ban nuoc va tan hai nhan dan, khien nhan dan con phai tiep tuc do mau chua biet den bao gio de danh do bon thong tri cau

ket voi chu nghia de quoc x^m luge N h^ dan ta hon sau muoi

nam nay da do mau rat nhieu ma cuoi cung v^n chua thoat khoi vong no le Cuoc van dong each mang cua Phan Bgi Chau cuoi

cua nirac ngoai ma khong chii y den mat nghien cmi kinh nghiem

va ly luan cach mang cua nirac ngoai de xac dinh mot dirong huong cach mang phu hop voi tinh hinh nuac ta, doi noi thi nang viec tuyen truyen cac phan tu tri thuc cU va cac phan tu trung Itru ket hop voi sir keu goi ciia binh linh d^ gay nhong cuoc bao dong le

te, chu khong chii trong to chuc luc lirong cach mang can ban la nong dan va cong nhan Cuoi cung anh Tran Mong Bach ket luan rang nuoc ta la mot niroc thuoc dia khong c6 quy^n doc lap thi cach mang cua chung ta tat phai bat dau bang buac cach mang quoc gia (ngay nay thi noi la cach mang dan toe) Luc lugng cach mang chii yeu ciia nuac ta phai la cac giai cap cong nong chii

^hong phai cac giai cap dia chii va tu san dugc, vi trong hai giai cap nay thi trir mot phan c6 long yeu nuoc, mot phan Ion lai lam tay sai cho chinh quyen thuc dan dan ap va boc lot nhan dan Da lay cong nong lam luc lugng cach mang chii yeu thi c6 nhien

khong the dung buoc o’ cach mang giki phong dan toe de cho giai

cap tu san lung doan chinh quyen ma phm buac them mot buoc nua la lam cach mang the gioi (tuc la cach mang xa hoi chii nghia) nhu nuoc Nga, de gianh lay chinh quyen lam chii cho nguoi lao dong that su Ton Dat Tien truoc khi ch^t de ra ba chinh sach lori cung la da gian tiep cong nhan rSng cach mang Trung Quoc phai luong theo con duong ciia cach mang Nga

Ve sau toi dagfc biet rang anh Tran Mong Bach bay gid da tiep thu chtrang trinh each mang do Viet Nam cach mang dong chi hoi de ra trong tap sach

Dudng cach menh do Le Duy Diem dem ve khoang dau nam 1926 va sau

do Hyng Nam hoi doi ten lam Viet Nam cach mang dang da cii mot doan can bo trong ay c6 Tran Phu ra Quang Chau de bat lien lac vdi tong bo ciia

Ngay horn sau anh Tran Mong Bach “lam ie” k^t nap toi vao dang nhu da noi tren kia.

Toi so dl thua nhan rang con dtrong cach mang cua nuoc ta phai theo phuong hirong cach mang xa hoi chu nghia la do nhan thuc bang ly tri, thay nhu the moi 16 gich, chu thuc ra chua biet

am cach mang xa hoi chu nghia nhu the nao ma cilng khong he biet tinh hinh nuoc Nga tu cach mang thang Muoi d^n bay gia da diln bien nhu the nao Toi dinh di Sai Gon chuyen nay se c6 gang kiem tai lieu de tim hi^u may van de ay

Toi tim mua sach chu Phap a Sai Gon va sach chu Han a Cho’

Lon nham xay dimg tu sach cho Bo bien tap bao Tieng Dan Toi

mua dugc mot so sach chu yeu la cac mon su hoc, triet hoc, xa hoi hoc, kinh te hoc, trong ay co mot so sach ve chu nghia Mac

igp phap, nhuDuy vatsitquan, Kinh te suquan, Nhan loai tien hoa

su, va mot so sach nghien cuu ve triet hoc va van hoa phuo’ng

Dong cua cac tac gia Tay phuong, Nhat Ban va Trung Quoc Dac

biet la mua dugc toan bo tiing thu goi la Dong Phuong van khotitn

duoi mot ti'am tap sach nho nghien cuu ve nhieu van de thuoc van hoa Phuong Dong va van hoa Phuong Tay

Nho quen biet mot thanh nien que b Thanh Hoa da tikig lam

thu ky tau bien cho mot cong ty hang hai Phap co le bay gio anh

ta la mot dau moi lien lac o Ski Gon de cac thuy thu Phap tien bo

trao cho nhung sach bao do dang Cong san Phap xuat ban, toi dugc anh ta trao cho mot so sach ve chu nghia cong san, nhu

ABC du communisme, Theorie du marterialisme historique, Lenine

sach cua cac nha xuat ban khac nhu Histoire du socialisme, Karl

Marx, sa vie, son oeuvre cua Mac Beer, Lhiine cua Clara Zetkin, La femme et le socialisme cua Auguste Bebel Do la dai the von lieng

thu tich toi dem ve Tourane sau bon ba thang tim toi a Sai Gon,

nho' do ma toi dugc mo mang them kien thuc

Toi da tin tuong rSng cach mang Viet Nam muon thanh cong cuoi Cling tat phm theo hua ig cach mang xa hoi chii nghia, chu

nghia xa hoi a day la chii nghia xa hoi khoa hoc hay chu nghia

cong san, dua tren ca so ly luan cua chu nghia Mac, ma chii nghia Mac la chii nghia duy vat bien chung va chii nghia duy vat lich sii Trong khi tim hieu chii nghia Mac, toi luon so sanh no voi cac thu hoc thuyet va chii nghia khac ma toi van ti^p tuc tim hieu them

Toi nhan thay m6t cach so luge rSng tu giao ly Ca doc cho rang vQ

tru loai nguoi la do chiia troi tao nen, den Dao giao cho va tru muon vat tu nguoi cho d6n ti^n th^nh qui than deu la do Dao bien hoa ma sinh ra cho den Phat giao cho rang phai tru diet moi thu tinh de thoat khoi lu ^ hoi, va Nho giao day nguoi ta phai bat dau

tu thanh y chinh tam roi moi den sua minh, t^ nha, tri nuoc binh thi€n ha, cac thu ton giao va hoc thuyet ay d^u von do cac bac thanh hien dung len de mong chi ve con duong cihi kho cho loai nguoi, nhung truoc sau rot cuoc d^u bi cac giai cap thong tri xuyen tac va Igi dung lam Igi khi me hoac long nguoi de chiing tu do sai khien va boc lot nhOng nguoi ngheo kho Duy chi c6 cac nha triet hoc duy vat tu cac nha ly luan ciia cach mang tu san den cac nha

ly luan cua cach mang v6 san, uic cac iiha Mac xit la chi cho nhan dan con duong tu giai thoat khoi ach thong tri va boc lot ma xay

dimg hanh phiic cho d(M minh Nhimg cac nha ly luan ctia cach mang tir san chi moi nham giai phong cho con ngiroi tniu tirong,

ma trong thuc te thi nhung con nguoi thuc te nay chinh lai loi dung hoc thuyet tii do ciia ho ma boc lot so dong nhilng con nguoi thuc te khac Chi c6 chii nghia duy vat bien chung voi chu nghia khoa hoc ctia Cac Mac va Ang-ghen moi day cho loai ngum

danh do moi giai cap boc lot giki phong hoan toan con nguoi thuc

te Do do toi cang tin rSng neu chung ta muon khoi phuc doc lap dan toe ma dung de cho giai cap nao ph6ng mat tay tren thanh qua cach mang ma boc lot dong bao, thi phai di theo con duong cach mang do chu nghia Mac vach ra Va chang doi voi nhung van

de trong doi song hang ngay hay trong khi doc sach toi gap ma con thac mdc, cho den ca nhung van de c6 tinh chat triet hoc ve nhan sinh quan va the giai quan, nhu song chet la gi Suong kho

la gi? Thien ac la gi? Con nguoi tu dau ma den? Roi se di dau? Troi dat la gi? Vu tru la gi? Tliinh thoang cu Ion von qua dau 6c,

toi thay rSng voi nhung luan diem ca ban cua chu nghia Mac toi so* bo nim dugc, nhu nhung luan diem ve ton tai va tu duy, ve

mau thuin va thong nhat, ve quan he giua ha tang ca sa va thugng tang kien tnic, ve quan he giua phuong thuc san xuat va

y thuc he, ve quan he giua ca nhan va xa hoi, ve gia tri thang dir,

va dau tranh giai cap, toi nhan thay la da c6 anh sang le loi giup cho minh biet huong ma di tim le phai Noi mot cach cu the thi toi da sung suong nhan thay r^ng chu nghia Mac khong nhung

la mot cach ly luan cach mang diing dan, ma con la mot thu nhan sinh quan, mot phuong phap tu duy dung dan, mot thu

anh sang c6 the chi din con duo^ng hoc hoi cua minh Toi tu biet rang doc dugc nam muoi quyin sach nhu th^', toi chi mai c6 th6 goi la duoc buac chan len ngirong cua cua chti nghia Mac ma con phai tiep tuc nghien cuu lau dai, nhung toi nghi ring ket hgp voi hoat dong cach mang, toi nen dem cai kinh nghiem ban than minh de tim tu tuong cach mang ma pho bien cho cac ban thanh nien khac.

Cho nen sau khi ve Hue d^ lam bao Tieng Dan va dugc giao

trach nhiem xay dimg dang a day, t6i da d^ xuat y^u cau voi dang

cho phep toi dugc xuat ban Quart hdi tung thu Toi muon Igi dung

viec xuat ban hgp ph^p ma gieo vao tim tri cua thanh nien ta mot

it kien thuc sa dang chu nghia Mac, lin voi mot it kien thuc

moi ve khoa hoc, nhat la khoa hoc xa hoi, la nhOng di6u c4n thiet

de hieu chu nghia Mac d^ hon, M nhSm cac d6c gia cua tiing thu

ma phat tri^n dang Cai t^n Quan hai la lay a cau “Quan hai nan

vi thuy” (xem bien thi hi6t rang l^m ra nuoc la kho) cua Manh

Tu Nhung toi lai lay y rkng minh xem cai bi^n hoc menh m6ng

bat ngat ma nguyen lam con chim Tinh (toi lay biet hieu la

Ve Thach) suot dai ngam da lap bi^n Dong, se c6 gdng cSp tung hon soi ma mong gop phan vao c6ng viec lap be hoc menh mong bat ngat ay

Ve hinh thuc toi bdt chuoc Dong Phuong van kho cua Trung Quoc ma ra nhung tap sach nho chung mot tram trang tro xuong

Ve noi dung, thi toi dua theo kinh nghiem hoc hoi ma ban than toi da trai qua de dung nen mot chuong trinh xuat b^n trudc mai Toi nghi ring voi tu tuong truyen thong cua nhan dan la tu tuong

Nho giao hoSc Tam giao, cQng nhu voi ca sa tu tuong duy tarn ciia Tay phuang ma thanh nien ta hap thu diigc tren ghe nha truong, ngudi ta kho long di thang den tu tuong duy vat bien chung cua chu nghia Mac Trucrc het can cho nguoi ta lam quen voi tu tuong khoa hoc va tu tuong duy vat, mac dau la tu tuong duy vat thong

tuc Toi ben bat dau cho ra tap sach Tn khon ciiaTran Dinh Nam,

giup cho nguoi ta thay ro co so duy vat (cau tao bo 6c) cua tu duy

va tu tuong De cho nguoi ta nhan thay tam quan trong cua co so

dnh te trong sinh hoat cua xa hoi, toi cho ra tap Lich su cdc hoc

thuyet kinh te quyen thugng, do toi luoc dich theo cac chQ Phap va

cha Han De cho nguoi ta cam thay cac tu tuong truyen thong cua phuong Dong cQng nhu cua phuong Tay chua thoa man dugc yeu

cau hanh phuc ciia con nguoi, toi cho ra hai tap Dong Tay van hoa

phe binh thuong va ha (sach cua Dong Phuong van kho) do Ngac

Am Vo Liem Son phien dich De cho nguoi ta thay ro cac chinh the dan chu tren the gioi, tuy la tien bo hon chinh the quan chu

va thuc dan cua nuoc ta, vin chua thoa man dugc yeu cau tu do

cua con nguoi, toi cho ra tap The gi&i cuang quoc chinh the cua

Tran Manh Nhln De tim thay che do quan lai va che do thuc dan thong tri nhan dan ta khong co gi la than thanh bat kha xam

pham, toi cho ra tap Hai van cua Ngac Am Vo Liem Son (tap nay moi phat hanh thi bi cam va tich thu ngay) De thay rkng ngay

nay phu nu cCng tham gia hoat dong xa hoi va chinh tri nhu dan

ong, toi cho ra tap Phu nit van dong (sach cua Dong Phuong van

cho) do toi phien dich Noi dung car «pch tren chua co la ^*xac

xit ca Den tap sach thu tam la Lich su nhan loai do toi phong

dich, toi moi bat dau dua vao quan diem cua chu nghia Mac ma trinh bay cac giai doan Ion cua lich su loai ngiroi, tu che do cong

xa nguyen thuy, trki qua che do chi^m hou no 1$, che do phong

kien, che do tu ban, den che do xa hoi chu nghia nhu a Lien Xo Toi trinh bay tap sach ay nhu mot tap sach thuong thuc su hoc, khong c6 phe binh hay da kich gi, cho nen sach khong gSp era ngai gi trong su phat hanh Nhung sau dang toi dugc doi ten Tan Viet cach mang dang ma dod Tong bo den Hue thi toi nghi rang can phai de dat d^ xem chmig, cho nen toi cho ra mot t$p

sach CO ve hien lanh hon, Xd hoi luan (sach cua Dong Phuong van kho) do Phan Dang Luu phien dich, tap nay chi nhkm dua vao

tien hoa luan cua Darwin ma cho doc gia thay rang xa hoi loai nguoi tien hoa la do quy luat chu khong phai do y chi cuaThugng

de, cung khong phai do y muon chu quan cua con nguoi Sau tap

ay, toi quy^t dinh buac toi mot buac gioi thieu dan dan nhong tu

tuong ca ban ciia chu nghia Mac Toi cho ra tap Lich su hoc thuyet

kinh te quyen ha, do Phan Dang Luu luge dich theo mot ban Kinh

te hoc thuyet su cua Nhat Ban, trong ay phan cuoi cung la phan

quan trong gioi thieu hoc thuyet kinh te Mac Roi Ian lugt toi cho

ra may tap sach nho de la Ton gido Id gi? Xd hoi Id gi? Dan toe Id

gi? Chii yeu dua vao cac sach cua Boukharine va vao ly luan dan

toe Lenin ma soan Thang 7 nam 1929 toi bi bat trong mot cuoc khiing bd Ian doi voi phong trao cach mang trong ca nuac thi

Quan hdi tung thu phai dinh ban sau khi ra dugc 13 tap sach nho.

Trong viec xuat ban Quan hdi tung thu, toi dugc nhieu ban be

giup da Ve vat chat thi nhting nguoi giiip toi de c6 von in nhtJng

quyen sach dau la Hoang Due Thi, ban va dong chi cua toi a Vinh; Dang Van Te va Bui Chau cung ban be dong chi ciia toi a Tourane; Trong Van Cha, ban va dong chi cua toi a Ba Don Ouang Binh,

Tran Dinh Nam la mot trong nhung nguoi giiip da su ra doi cua

bao Tieng Dan tich cuc nhat Ve bien tap thi toi dugc bon ngiicn

cong tac: Tran Dinh Nam, Tran Manh Nhin, Vo Liem Son va Phan Dang Luu

Tran Dinh Nam la mot thanh nien tri thuc c6 tieng nhat a Hue bay gia La mot y si xuat sSc ciia benh vien Hue, ong da to ra quan tam den viec nuoc tu khi con hoc tniong cao dang y dugc a Ha

Noi Bo lam viec a Hue, 6* day ong tap hop mot nhom tri thuc tre

thuong hoi hop trao doi y kien ve nhong van de thoi su va tham gia nhung viec cong ich Sau khi cu Phan Boi Chau thoat khoi ban tay khong che cua Nguyen Ba Trac thi Tran Dinh Nam voi may nguod ban trong nhom nhu Nguyen Dinh Ngan, Le Am, Ho Ky thuong lui toi d^ san soc va giup da cu ve vat chat cung nhu ve tinh than La mot nguoi ai quoc, hoc rong, quang giao, Tran Dinh Nam thich tham gia vao nhung cuoc van dong xa hoi va chinh tri voi thai do diem dam, muc thuac, lich sir, voi mot sac thai ung dung cao ngao rieng biet cua ong ta Doi voi hoat dong cach mang cua toi bay gia, ong c6 biet nhung toi khong nhSm ket nap ong vao dang vi thay ong chi la nguoi dan toe chu nghia va lam chinh tri CO ve tai tu han la say sua, khong the c6 nhiet tinh voi chu nghia Mac ma toi dem ra thao luan voi ong - thuc ra thi cung con vai ve vung ve thi^n can thoi - nhung ong tan thanh muc dich

ehung cua Quan hdi tung thuYk nhan viet de san xuat tap sach Tn

khon, lai con gioi thieu cho toi ong Tran Manh NhSn la mot nguoi

do tii hoc da dau dugc bang ky su hoa chat va bay gio diiong lam

viec SO' tir a Sai Gon, ong nay da nhan viet cho tap sach The gioi

cu&ngquoc chmh the,

Ong Vo Liem Son la thay hoc cQ ciia toi a truong Quoc hoc von la mot nha nho Sau khi dau cu nhan* ong da tiing hoc chCr Phap O’ tmong nay tnioc kia Khong chju lam quan theo chinh tbuc, ong theo giao chuc va duong lam huan dao thi che do khoa

ctr hi bo (1918), ong dtrgc chuyen bo lam giao su Han van va quoc

van Trong truong hgp nay cac giao su toan la nguoi Phap, chi c6 mot nguoi Viet Nam du hoc a Phap ve ong ching biet giao du voi

ai cho nen di day hoc thi ong tu nha den truong vao thSng lop, va

ve nha thi chi choi choi ga va danh to tom de khuay n6i bat dac

chi thoi Nhung sau khi cu Phan Boi Chau ve Hue, a gan nha cu,

ong thuong lui toi, va bo han cac thu choi cQ d^ tham gia hoat dong xa hoi Tu do ong tro thanh mot ngucd c6 van tin yeu ciia hoc sinh truong Quoc hoc va gioi hoc sinh tien bo d Hue noi chung, nhat la trong dip 1^ truy dieu Phan Chu Trinh nam 1926 va bai khoa cua hoc sinh Hue 1927, ong dugc ket nap vao dang Tan

Viet va rat tan thanh viec xuat ban Quan hdi tung thu ma ong la

nguoi tham gia xay dung chuong trinh Sau khi phien dich hai tap

Dong Tdy van hoa phe binh thi ong giao cho toi ban thao Hdi van

nia cac hoc sinh Quoc hoc bay gia deu da co h6 thugc ca Chinh

vi sach ay ma ong bi cach chuc, cudi cung phai ve song d que vg, mot lang heo lanh thugc tinh Ninh Thuan

Dong chi Phan DSng Luu moi dugc dang toi deu dong tu Nghe

An vao Hue tir miia nSm 1928 de cung voi dong chi Ngo Due Di^n va toi tham gia Ban tHuong vu Ban ehap hanh trung uong dang Tan Viet m6i dugc chuyen ve day Dong chi la nguoi da tung doc sach nhieu, c6 Han hoc, lai doc dugc bach thoai Toi mung dugc mot nguoi cgng tac dac luc trong cong viec bien tap sach

Quan hdi tung thu Nhung sau may thang moi dich dugc tap xd hoi ludn thi mua dong nam 1928 dang phai dong chi di Trung Quoc

CO viec can, d^n khi tro ve thi dang da bi vo \a trong cuoc dan ap

cuoi nSm 1929 Sau dong chi tham-gia dang Cgng san Dong Duong, dugc bau vao Ban chap hanh trung uong, roi bi hy sinh voi an tu hinh trong cugc khoi nghia Nam ky nam 1940

III Vi sao toi tra thanh

rp

nguai bien soan tOr dien

atr^n toi da noi rkng toi khong co y nhSc den boat dong cach

mang ciia toi Toi cho rSng doi voi ca nban toi do chi la mot

cuoc that bai Nhimg de soi sang buoc duong chuyen bi^n cua toi

tu boat dong chinh tri sang boat dong vSn hoa toi khong th^ khong nhac den lai lich va birac cao chung cua dang Tan Vi^t ma sau khi dirge cijr lam tong bi thu ciia dang trong cuoc dai hoi ngay 14

thang 7 nam 1928 toi dtrgc giao nhiem vu ciing c6 to chuc va ca

so ly luan

Nguon goc cua dang Tan Vi^t bat dau tir nSm 1925 Sau khi

ti^ng bom Sa Dien cua Pham Hong Thai giet hut ten Toan quy6n

Dong DuoTig Merlin (19 thang 6 nSm 1924) d^nh thuc phong

trao cach mang Viet Nam da im lim sau su tan ra cua Viet Nam

Quang phuc h6i, ngay 25 thang 1 n^m 1925, tuc ngay Tet nam At

Sun, mot nhom sinh vien cac tniong cao dJng chuyen mon a Ha

Noi, dung dau la T6n Quang Phi^t, cung voi cu Ngo Due Ke la mot

chi si nho hoc moi dugc phong thich tu Con Lon ve tu may nSm

tnioc, hop mot cuoc hoi nghi de thanh lap Viet Nam nghia doan

voi hoai bao nhom lai phong trao c^ch mang o trong nu(>c Tru^c

hay sau do khong lau, mot nhom thanh nien tri thuc phan loii la

giao vi^n tieu hoc a Vinh, dung dau la Tran Mong Bach, da ciing

voi may nha chi si nho hoc tu Con Lon tra ve, cu Le Huan (Giai Huan) va cu Nguyen Dinh Kien (Tii Kien) ban nhau to chuc mot doan the lay t^n la Phuc Viet hoi, cai ten ma mot so cac nha chi si nho hoc nguoi Ngh6 Tlnh bi day ra Con Lon trong cuoc dan ap cach mang nam 1908 da du kien dat cho to chuc cach mang ma

ho hen voi nhau se xay dung neu dugc tra ve dat lien

Mua he nam 1925, Ton Quang Phiet nhan nghi he ve Vinh, da

Cling voi nhom Phuc Viet hoi a Vinh to chuc mot cuoc hoi nghi a nui Quy^t d^ thong nhat hai to chuc cach mang a Vinh va Ha Noi,

lay t^n la Phuc Vi^t hoi, Tran Mong Bach dugc cu lam Tong dai bieu cua hoi, ma Ton Quang Phiet thi phu trach chi hoi Bac ky Nhung sau khi chi hoi Bdc ky, khoang thang 12 nam 1925, phat

mot to truyen don doi an xa cho cu Phan Boi Chau thi Tong bo cua Phuc Viet hoi dat a Vinh quyet dinh doi t^n hoi lam Hung

Nam hoi Thang 7 nam 1926, Hung Nam hoi doi ten la Viet Nam cach mang dang, cu mot doan dai bieu sang Quang Chau do Tran Phu, giio vien a Vinh dung dau (vi Ton Quang Phiet von la trucmg doan bi bdt truac khi qua bien gioi) de giao thiep voi Tong bo cua Viet Nam cach mang dong chi hoi do Nguyin Ai Quoc, tuc Ly Thuy, true tiep lanh dao Thang 11 nSm 1926, Tran Phu tra ve nuac d6 nghi voi Tong bo Viet Nam cach mang dang doi t^n dang lam Vi^t Nam cach mang dong chi hoi de bat dau tien hanh thuc hien vi^c hop nhat hai doan the cach mang ciing mang mot ten, cuoc hop nhat ma Tong bo cua Viet Nam cach mang dung chi hoi

a ngoai goi t^t la Thanh nien, da thua nhan Cuoc van dong hop

nhat keo dai suot hai nam 1926, 1927 va nua nSm 1928 ma khong thanh, cuoi cung Viet Nam cach mang dong chi hoi la Vi^t Nam cach mang dang cd trong dai hoi thang 7 nam 1928 quyet dinh cham dirt cuoc van dong hop nhat voi dai bleu cua Thanh nien trong nuac de ciing c6 lai to chuc cua minh va phai dai bieu ra Quang Chau de de khoi lai van de vod Tong bo cua Thanh nien.

Sau khi cung nhau thao luan o Ban thirong vu t5i dugc giao

trach nhiem chap but khoi thao mot ban luan cuong de xac dinh

ca so ly luan ciia Dang Ttr dau nain 1929, trong Ban thuong vu a

Hue chi con lai c6 minh toi, Phan DSng Luu thi din mot phai doan

sang Quang Chau M khoi lai van de hop nhat, Ngo Dire Di€‘n thi sang Lao vi cong vi$c khAc, khoang thang 2 tro ve den Vinh thi

vua liic ay xuat hien mot to truyen don cua Thanh nien ~ Ngo Due

Diln bi nghi ve vu ay nen bi hit va bi ket an 9 nam tii Phai cha

d6n dai hoi du kien vao thang 7 moi bau lai dugc Ban thuong vu,

cho nen den thang 3 n^m 1929, ban luan cirang dugc khoi thao xong de goi di cac ky bo xin nghien cmi va gop y kien de dem ra

thao luan a dai hoi s^p toi, thi chi co minh toi chiu trach nhiem ve

vSn ban ay Sau khi ph^n tich tinh hinh kinh te, tinh hinh chinh

tri, tinh hinh xa hoi, dSc biet la su phan bo giai cap a nuoc ta, toi

di den k^t luan rSng dang ta ngay nay phm la mot dang c6 tinh chat lien hiep quoc dan chir chua c6 the la mot dang cong san thuan tuy cua giai cap cong nhan dugc, vi thuc ra giai cap cong nhan ciia nuac ta con non tre, nhung trong tinh hinh the gioi ngay nay cach mang nuac ta cuoi cung phai la mot bo phan cua cach mang the gioi, do giai cap c6ng nh^n ISnh dao, cho nen de c6 th^ dam bao su lanh dao cua giai cap cong nhan ma tu cach mang dan

toe tien len cach mang the gioi (tuc cach mang xa hoi chu nghia)

thi trong dang phai c6 mot cai nhan cong san dam duong su lanh

dao O’ tren cao Thuc ra bay gio chi do tmc quan ma chung toi nghi nhu th^ chu da c6 kinh nghiem thuc ti6n gi dau, chung toi cung chua biet ring chinh b^n dang Thanh nien cung c6 mot hat

nhan cong san bi mat lanh dao a tr^n goi la Viet Nam cong san

doan - Dang Tan Viet noi chung, cung nhu dang Thanh ni^n, chua phai la mot dang v6 san Nhu Ho Chu Tich sau nay nhan dinh

(xem Nhvtng mdu chuyen ve d&i koat dong cua Ho Chu Tick, Nha

xuat ban van hoc, 1970) ‘Tan Viet chi la mot nhom chinh tri tu do cap tien Ho nhan ring chu nghla cong san thi qua cao va chu nghia ‘Tam dan’’ cua Quoc dan dang thi qua thap Ho chi muon dau tranh giai phong Viet Nam, theo chu nghia gi sau se hay Nhom nay gom nhung phan tu tri thuc, ho rat hang hai, nhung thieu kinh nghiem chinh tri”

Cuoc dai hoi Dang du kien vao thang 7 de thao luan ban lu^n cuong ay khong hop dugc vi tu dau thang 7 da bat dau cuoc dai khiing bo nam 1929 Nguyen trong cuoc dai hoi ciia dang Thanh

nien hop a Huong Cang trong thang 5 n&m ay, dai bi6u Bac ky

gom 5 nguoi de xuat van de nen thanh lap mot dang thuan tuy cong san Bay gio Nguyin Ai Quoc da roi khoi Trung Quoc roi Ban lanh dao dai hoi chi huong din cho dai hoi bac y kien ay chu khong the noi ro ring da c6 mot to chuc bi mat thuan tuy cong san goi la Viet Nam cong san doan lam bo phan lanh dao toi cao roi, chi chinh thuc hoa cai ten Vi^t Nam Thanh ni^n cach mang dong chi hoi Doan dai bieu BIc ky phan ung bang cach bo hoi nghi ra ve, roi ve nuac ra tuyen bo giai tan Viet Nam cach mang

dong chi hoi ma thanh lap dang Cong san The roi vao khoang thang 6 nam 1929 a Quang Tri xuat hien mot ta truyen don ve su thanh lap dang Cong san Trong thanh phan lanh dao cua Thanh

nien a Quang Tri c6 Tu Dan hi bat, ten nay khai ve dang Thanh

nien va muon “lap cong chuoc toi” lai con khai th^m r^ng y biet

CO mot to chuc cach menh nua la dang Tan Viet, va noi a Vinh, a

Ha Tlnh, d Thanh Hoa, a Hue y biet c6 nhOng ai tham gia O Vinh

nhong dang vien sang lap cua Tan Vi6t la Tran Mong Bach, Phan Kiem Huy, v.v va mot so it dang vi^n khac bi Tu Dan to giac chi

bi giam long d nha, vi ten tnim mat tham Marty bay gia lam Cong

su Nghe An c6 chii tniong rang hien nay chi nen tap trung su

^hung bo vao dang Thanh nien la dang co tinh chat cong san, con doi voi dang Tan Viet phan nhieu la tri thuc ma lai chua thay c6

hoat dong gi kich liet thi chi nen phan hoa thoi Q Ha Tlnh va

Thanh Hoa thi may nguoi bi Tu Dan khai cQng bi bdt Q Hue thi tci va vg chua cuoi cua toi cung do Tu Dan khai ma bi bit vao d4u thang 7, Bi thu Tri ky (Bic ky) la Ton Quang Phiet bi Marty cho bit ngay vi truac da c6 ^m muu bi mat xuat duang

Chu truong phan hoa ciia Marty dugc Chinh phu thuc dan tan

tlianh Marty dugc uy quyen trieu tap a Vinh mot cuoc hoi nghi

gom bon mat tham va quan lai trong yeu ba tinh Thanh Nghe Tinh, y dai bieu cho Chinh phu thuc dan, Thai Van Toan, tong tf6c Thanh Hoa dai bieu cho Nam trieu, de pho bien chii truong ay Trong khi ay thi cac dang vien trong y^u cua dang Tan Viet bi

giam long a Vinh chua ai bi hoi gi ca, nhung ho da hop kin voi

r.hau dugc ban dinh khi nao bi h6i thi nen khai the nao Hu tiong nh^t voi nhau ve mot ke hoach khai nguy trang noi rang