Bai viet ve Tuong ve huu

Viết làm sao khiến người đọc vừa bị lôi cuốn, vừa áy náy, khó chịu, không sao quên được mình trong câu chuyện, dòng văn, đó là đặc điểm trong lối hành văn của Tướng về hưu.. hành văn này

Tướng về hưu

Một tác phẩm có tính chất nghệ thuật

Ðọc lại Tướng về hưu, vẫn hấp dẫn, càng khó chịu.

Suy nghĩ về cốt truyện : không có gì hấp dẫn Thực ra không có cốt truyện Cũng không có nhân vật đặc sắc Chỉ kể một số sự việc nhỏ nhoi, trong một gia đình bình thường, ở một tỉnh nhỏ của một nước nghèo Và cũng không có gì đáng khó chịu

Thử tìm hiểu ý của tác giả, lập trường chính trị, quan điểm về con người, cuộc sống Ðây đó, một câu, một ý, có thể ưa, có thể không ưa Tóm lại, chẳng có gì nẩy lửa, độc đáo

Ðọc Tướng về hưu lần thứ ba Vẫn khó chịu Vẫn cứ phải đọc một hơi tới cùng.

Rồi cứ băn khoăn, không sao ngủ được Ðủ thấy giá trị của truyện ngắn này ở lối hành văn Viết làm sao khiến người đọc vừa bị lôi cuốn, vừa áy náy, khó chịu, không sao quên

được mình trong câu chuyện, dòng văn, đó là đặc điểm trong lối hành văn của Tướng về

hưu.

Ðiều nổi bật là ngôn ngữ ngắn ngủi, đơn sơ, có khi thô lỗ Văn không thừa một chữ, chỉ đủ để nêu sự vật, sự kiện

Ðối với những người, đã quá nhiều năm, ngán ngẩm loại văn dạy đời phải trái, đẹp xấu, ê chề lặn lội giữa hai dòng chữ để đoán mò ý ngầm của bài báo, bài diễn văn lối viết "hiện thực" này tự nó đã là mới Nhưng đâu phải chỉ cần viết ngắn gọn, đơn sơ và hiện thực là xúc động được lòng người Không thiếu gì sách viết như vậy chỉ làm người đọc ngáp dài, ngáp ngắn

Văn Tướng về hưu không chỉ hay ở hình thức (kỹ thuật dùng chữ, đặt câu, dàn

truyện) Hay ở nội dung Nhưng không phải nội dung cốt truyện, nội dung tư tưởng Hay ở nội dung hành văn Tức là bản thân lối viết trực tiếp xúc động lòng người đọc Vì lối viết ấy nói lên sự thật một nửa sự thật : sự thực của sự vật, sự kiện Nói một nửa sự thật cũng có nghĩa bóp chết một nửa Nửa bị bóp chết là sự thật của con người Vì vậy lối

hành văn này tuy "hiện thực" mà hoàn toàn giả dối : thiếu hẳn sự thật của thế giới người.

Sự thiếu hụt đó làm người đọc không thể nào không băn khoăn

Ngôn ngữ là người Ngôn ngữ thể hiện con người trong quan hệ với người khác, người xưa, người đời nay và người mai sau Con người dùng ngôn ngữ để tả cho nhau thế giới này, để hiểu nhau[2]

Tả và hiểu có hai mặt, khoa học (tả chính xác sự vật, sự kiện), và giá trị (thái độ của mình trước sự vật, sự kiện) Khi chỉ cần nói cho nhau kiến thức về thế giới tự nhiên, con người dùng ngôn ngữ khoa học, kỹ thuật Với loại ngôn ngữ này chỉ có đúng hay sai, không có hiểu nhầm, không có thông cảm Khi con người muốn nói với nhau về thân phận người họ dùng ngôn ngữ hàng ngày, ngôn ngữ chính trị, văn và những hình thức

nghệ thuật khác Trong loại ngôn ngữ này, tả và đánh giágắn liền với nhau Nhà văn tả

cây tả cảnh, nói trời kể đất, đều là tỏ thái độ với đời Vì vậy, văn tình cảm, văn đạo đức, văn chính trị thường lạm phát tính từ (và ít khi thành văn)

Ngôn ngữ thể hiện người ở cả hai phương diện, xã hội và cá nhân Vì ngôn ngữ, một mặt là sản phẩm của xã hội và lịch sử, mặt khác là phương tiện đầy đủ nhất để từng

cá nhân nói lên tâm tư của mình

Hiểu ngôn ngữ như vậy, ta thấy ngay nét độc đáo của lối hành văn trong Tướng về

hưu : cố ý giới hạn ngôn ngữ ở mức mô tả sự vật, sự kiện, ở mức ngôn ngữ kỹ thuật đơn

thuần, dùng tiếng nói để bịt miệng con người.

thành muôn mảnh, một thế giới chỉ có những hiện tại vụn vặt lơ lửng bên nhau Vì đó là một thế giới đã mất nhân tính : chỉ có con người mới thống nhất được vũ trụ xuyên qua hoài bão của mình Hoài bão đó tạo một tương lai cho mọi sự vật, mọi sự kiện, trong tầm sống của một con người Khoảng cách giữa tương lai đó và hiện thực đương thời gọi

là giá trị Giá trị khiến những chữ yêu, ghét, đẹp, xấu, cuộc đời có ý nghĩa.

Trong Tướng về hưu, tác giả tả người như tả sự vật, tả hành động, tâm tư, lời nói

của người như kê khai sự kiện tự nhiên Không ai sống với ai Mỗi người tồn tại bên

cạnh người khác, như cây mọc bên tường Có gặp nhau chăng, cũng tình cờ, vô tư.

Ðể đạt kết quả ấy, tác giả dùng nhiều thủ pháp

Một thủ pháp là : không một nhân vật nào có được một nét mặt, mỗi người thu gọn vào chức năng tồn tại của một động vật

Cha tôi tên Thuẫn, con trưởng họ Nguyễn [ ] Tôi ba mươi bẩy tuổi, là kỹ sư, làm việc ở Viện vật lý Thủy, vợ tôi, là bác sĩ, làm việc ở bệnh viện sản Chúng tôi có hai con gái, đứa mười bốn, đứa mười hai Mẹ tôi lẫn lộn, suốt ngày chỉ ngồi một chỗ

Những nhân vật khác đều được giới thiệu như vậy

Thủ pháp khác : trong truyện có nhiều lời phát biểu, nhưng hầu như không có đối thoại Chỉ có những lời tuyên bố song song, đơn độc Thí dụ đoạn văn sau, lúc người em sắp mất chị :

Ông nói : "Bà ấy cứ xoay ngang xoay dọc trên giường thế này là gay go đấy." Lại hỏi : "Chị ơi, chị nhận ra em không ?" Mẹ tôi bảo : "Có." Lại hỏi : "Thế em là ai ?" Mẹ tôi bảo : "Là người." Ông Bổng khóc òa lên : "Thế là chị thương em nhất Cả làng cả họ

gọi em là đồ chó Vợ em gọi em là đồ đểu Thằng Tuân gọi em là đồkhốn nạn Chỉ có chị

gọi em là người[4]."

Không có độc thoại nào cô đơn hơn "đối thoại" này Hơn nữa, chữ người đối chọi với chữ đồ thật hay, chỉ được làm người, dù không mặt mũi, không tên họ, cũng mãn

nguyện rồi !

Kỹ thuật trình bày cũng được vận dụng để bóp nghẹt đối thoại Không tách rời những đoạn đối thoại, không xuống hàng, kéo gạch để làm nổi bật sự hiện diện của các đối tượng, mà viết lời nói lẫn lộn với lời kể :

Ông thợ mộc quát : "Sợ chúng ông ăn cắp gỗ à ?" Ông Bổng hỏi : "Ván mấy phân ?" Tôi bảo : "Bốn phân." Ông Bổng bảo : "Mất mẹ bộ xa-lông Ai lại đi đóng quan

Ðọc một trang đối thoại kiểu này khó mà giữ được bình tĩnh Phải buồn nôn Còn

gì đối thoại ? Còn đâu tiếng nói – nhịp cầu giữa người với người ? Chỉ còn những ống loa

Nhưng có lẽ thủ pháp triệt để nhất trong lối hành văn Tướng về hưu là : kê khai

dồn dập những sự kiện, liên miên từ đầu đến cuối truyện, không cho kẻ đọc kịp thở, có

thời giờ và khoảng cách để thêu dệt một mối liên hệ tổng hợp nào, dù đúng, dù sai Nhịp

văn Tướng về hưu là nhịp thở dốc Câu văn ngắn ngủn, chi chít, dồn dập nhô lên bên cạnh

nhau, không có nhịp cầu nối lại, cả về ý lẫn về từ, tạo nên một đám chữ loạn, không xây

hình dựng nghĩa gì cả Văn Tướng về hưu như cơn gió lốc, có xen tiếng hoang loạn của

những con người không có mặt mũi

Người với nhau đã vậy Từng người với mình cũng chẳng hơn Tình cảm, suy nghĩ, hành động, cứ bộc phát như những sự kiện của thế giới tự nhiên, như cây như cỏ, tản mát, vụn lẻ, không đầu không đuôi, chẳng khác gì : con cóc trong hang, con cóc nhẩy

ra, con cóc ngồi đó Về mặt này, "nhân vật" ông Bổng điển hình nhất : khóc, cười, chửi, mắng, ăn, nói chẳng khác gì con nít đái, ỉa

Tóm lại, thế giới Tướng về hưu là một thế giới trong đó con người không có hoài

không có cốt truyện Tính chất nghệ thuật của Tướng về hưu ở chỗ khơi được thế giới đó,

cảm giác đó, qua lối hành văn Chẳng giải thích dài dòng, chẳng dùng những tính từ dao búa, chỉ viết những lời ai ai cũng hiểu được, mà tạo nên cả một bầu không khí điên đầu,

cả một thế giới trong đó không ai có thể hiểu ai

Thế giới điên đầu ấy không phải, không thể là thế giới thực Là thế giới của nghệ

thuật Cho rằng văn Tướng về hưu là văn "hiện thực" thì thật tôi nghiệp cho văn[8]

Nghệ thuật là giả dối Giả dối trong lối hành văn này ở chỗ lấy một ống kính máy ảnh thay mắt một con người, chụp loạn xạ cuộc sống, ráp hình thành "truyện", truyện về một thế giới người trong đó con người đã tan rã Vì ống kính máy ảnh khác mắt con người ở một điểm : nó chỉ có những hiện tại riêng lẻ, nó không có kỷ niệm, không có tương lai, không có sợi dây nối liền hành động hôm nay với tình cảm ngày xưa, với niềm mong ước ở ngày mai, gắn quãng đời này với quãng đời trước qua tia hy vọng về quãng

đời sau, để tạo dựng một vóc người Thế giới Tướng về hưu là một thế giới trong đó một

Ðây là tột đỉnh của lối hành văn này Ði thêm bước nữa, chỉ còn im lặng Vì lối

cảm, suy nghĩ, hành động của nhân vật, dù rời rạc tới đâu, cũng phải có trước có sau vì người viết phải viết tuần tự, và cuối cùng, cũng phải gắn với một con người, một cái tên[11]

Chính vì thế trong văn học tây âu đã từng có phái chủ trương vượt giới hạn đó bằng cách đả phá ngôn ngữ, viết loạn theo dòng âm !

Tôi thích Tướng về hưu vì nó biết đưa ta tới đỉnh đó, và cũng biết ngừng ở đó Muốn thưởng thức Tướng về hưu chẳng cần chẻ tóc làm tư, chẳng cần suy từng câu,

ngẫm từng chữ Cứ nghe theo người kể, tự nhiên sẽ tới bờ sự im lặng Trong sự im lặng

đó, chẳng còn cốt truyện, nhân vật, văn chương Chỉ còn một con người vừa thoáng nghe

thấy một giọng người Người ấy là ai ? đọc làm gì ? sống làm gì ? Có lẽ Tướng về hưu lôi

cuốn và khó chịu ở chỗ này

Trong xã hội Việt Nam ngày nay, truyện ngắn Tướng về hưu gây xôn xao, người

ưa người ghét kịch liệt, dễ hiểu Dùng tiếng nói để bịt miệng con người, hành văn để hành hạ văn chưong, dùng ngôn ngữ để tra tấn ngôn ngữ như vậy, đương nhiên là chất vấn cái xã hội đã sản sinh ngôn ngữ đó, tra hỏi con người dùng hay chấp nhận nó, đòi hỏi nói thật, viết thật, làm thật[12]

Nhưng tại sao Tướng về hưu lại có thể xúc động được lòng một người đang sống

và có lẽ sẽ chết ở Pháp ? Và sau này còn sức xúc động lòng người chăng ? Tôi nghĩ có

Vì chó chết, còn truyện Người cũng như ngôn ngữ là sản phẩm của xã hội, của lịch sử Ngôn ngữ sẽ tồn tại và thay đổi với xã hội Làm người, ai cũng phải chết, như một áng văn luôn luôn phải chấm dứt, dù phải chấm dứt ngang dòng Cái chết ấy đúc kết giá trị của một cuộc đời Không ai nói hết được giá trị ấy Và ai cũng phải chết một mình, trả lại đời sự im lặng Nỗi cô đơn thầm lặng toát ra từ giọng văn ấy còn là thân phận lâu dài của con người, nếu không phải là mãi mãi Giá trị ấy, cô đơn ấy lắng đọng trong sự im lặng

quên được sự im lặng này Dĩ nhiên, sự im lặng của tác giả khác sự im lặng của từng cuộc đời Nhưng nó cũng là sự im lặng của từng thân phận, ngấm ngầm trong năm, tháng, cho tới ngày mỗi đời người có thể ngả xuống trong sự toại nguyện ? Ðược thế thì văn chương, nghệ thuật đã thành thừa

Tướng về hưu quả là một tác phẩm có tính chất nghệ thuật.

Trần Ðạo 1988

người nghe

sống, chết đều là những sự kiện được kê khai như trong một bản thông báo thời tiết.

đó cay đắng hơn Chữ chú ở đây gợi những tình cảm ngược hẳn tình cảm bình thường của

người dùng nó Mất cha còn chú Chà đạp ngôn ngữ là như vậy.

Tác giả còn vận dụng khéo nhiều kỹ thuật khác Thí dụ trong hai câu :

Bây giờ tôi mới hiểu khóc như cha chết là khóc thế nào Hình như đấy là cái khóc lớn nhất đời một con người.

Câu đầu đưa ta vào tận cùng của nội tâm, một sự khổ đau tuyệt đối, không chữ nào

tả nổi, đành phải khơi một cách gián tiếp : như cha chết Câu sau đột ngột đuổi ta về thế

giới tự nhiên, không có khổ đau Trong câu trước, khóc thể hiện tình cảm Trong câu

sau, cái khóc là một sự kiện Hai chữ hình như là sợi dây mong manh, hư hư thực thực,

nhắc nhở một cách ngờ ngợ rằng hai cái khóc ấy là một, hai thế giới ấy là một Bỏ hai chữ ấy, toi mạng văn

quyển L'étranger Khi dùng nó với tiếng Việt, kết quả càng khủng khiếp Tiếng Việt gồm

từ độc âm Văn phạm cho phép viết ngắn gọn Trong Tướng về hưu có đoạn văn trên dưới

năm mươi từ mà có tới sáu người độc thoại với nhau theo kiểu này, khiến cảm giác rã rời tăng thêm trong sự lúc nhúc, ồn ào

chết trong niềm tin đã lỗi thời

báo cáo, phóng sự "hiện thực" còn "siêu" hơn cả thơ của Breton

[9] Tôi tên là sinh ngày tháng năm

Thành phần

Ngày tháng năm đã làm

Ngày tháng năm đã nói

Ngày tháng năm đã nghĩ

Nếu bạn có thể chấp nhận bạn là hay cơ bản là bản kê khai đó thì bạn là một nhân

vật lý tưởng trong thế giới Tướng về hưu Hoặc nếu bạn có thể nghĩ người khác là, hay cơ

bản là

cách tự nhiên !

chương, mỗi chưong có đề tài rõ rệt (rất trật tự) Trong từng chương, mỗi câu đầy đủ ý nghĩa (rất trật tự), nhưng lại tồn tại độc lập với câu bên cạnh (rất hỗn loạn, đặc biệt trong đối thoại) Gom mười lăm chương lại, không còn biết là chuyện gì, ý gì, không hình thành một "nhân vật" nào cả

quyền Bản thân ngôn ngữ cũng có thể biến thành công cụ của bạo lực : ếch ơ, ếch ơ