Riêng bộ môn Lịch sử các phương pháp mới đã được giáo viên áp dụng :thiết kế, tổ chức, hướng dẫn để học sinh trực tiếp tham gia vào các hoạt động họctập làm việc với SGK, tư liệu lịch sử
Trang 1I.Phần mở đầu.
I.1 Lí do chọn đề tài.
- Năm học 2008-2009 là năm học thứ 7 thực hiện việc đổi mới chương trình
và Sách giáo khoa mới ở bậc học THCS Qua các hội nghị đánh gía rút kinhnghiệm cho thấy sự chuyển biến rõ rệt về chất lượng dạy và học đặc biệt là đã pháthuy được tính tích cực chủ động của học sinh trong quá trình lĩnh hội và chiếm lĩnhtri thức Riêng bộ môn Lịch sử các phương pháp mới đã được giáo viên áp dụng :thiết kế, tổ chức, hướng dẫn để học sinh trực tiếp tham gia vào các hoạt động họctập (làm việc với SGK, tư liệu lịch sử tranh ảnh, hiện vật, bản đồ…bằng các hìnhthức: làm việc cá nhân, thảo luận nhóm…)
Nhưng thực tế cũng cho thấy năm học vừa qua trong kì thi tuyển sinh vàocác trường đại học đã có hàng nghìn thí sinh bị điểm không môn Lịch sử Khi đitìm hiểu thực trạng, các phóng viên hết sức bất ngờ trước nhiều tình huống Họcsinh trường Lê Quý Đôn không biết Lê Quý Đôn là ai Nhiều học sinh hồn nhiêntrả lời Phan Đình Giót là em của Phan Đình Phùng ??? Khi phỏng vấn học sinhTHPT cũng như học sinh THCS các em đều rất sợ và ngại học môn Lịch sử Khiđặt câu hỏi tại sao các em đều trả lời môn học thật khó hiểu, khô khan, nhàm chán,nội dung bài giảng chẳng có gì ngoài SGK
Là một giáo viên giảng dạy môn Lịch sử tôi rất trăn trở về vấn đề này.Vậyđâu là những nguyên nhân dẫn đến thực trạng trên? Tôi nhận thấy rằng trong việcnâng cao chất lượng bộ môn theo tinh thần đổi mới giáo dục việc dạy học tích cực
có ý nghĩa rất quan trọng Hiện nay phương pháp dạy học lịch sử đã được chú trọngđổi mới cải tiến nhiều, góp phần vào việc nâng cao chất lượng dạy học bộ môn.Tuy nhiên nhìn chung phương pháp dạy học Lịch sử vẫn chưa theo kịp các cải tiến
về nội đung, chưa đáp ứng được yêu cầu đào tạo Sự lạc hậu về PPDH là một trong
Trang 2nhân cơ bản của tình trạng này là giáo viên chưa nhận thức đúng sâu sắc vai trò, vịtrí của PPDH, chưa tiếp nhận những cơ sở khoa học, lí luận về PPDH mà còn tiếnhành giảng dạy theo kinh nghiệm chủ quan, chưa chú trọng phát huy tính tích cựccủa học sinh Mà theo tôi thiết nghĩ muốn phát huy được tính tích cực của học sinhthì phải khơi dậy ở các em hứng thú, động cơ học tập.Với đặc trưng của môn Lịch
sử người giáo viên hoàn toàn có thể làm được thông qua việc khai thác các tài liệutham khảo và khai thác kênh hình Bài giảng sẽ trở lên vô cùng sinh động và hấpdẫn nếu giáo viên làm tốt được điều này.Nhưng đây cũng là một vấn đề nan giảivới giáo viên bởi lẽ: đa số giáo viên không được đào tạo cơ bản về chuyên ngànhLịch sử nên rất lúng túng khi đi khai thác các kênh hình có trong SGK chứ chưa nóiđến chuyện tạo ra các kênh hình không có trong SGK Mặt khác hầu hết các kênhhình trong SGK có rất ít tài liệu đi kèm hướng dẫn việc sử dụng Nội dung các bàihọc trong SGK mới cũng hết sức sơ lược, đặc biệt là thiếu các câu chuyện lịch sử.Nếu chỉ giảng theo SGK thì học sinh không hứng thú với môn lịch sử là một điềuđương nhiên
- Năm học 2008-2009 là năm học Bộ Giáo dục và đào tạo triển khai đẩymạnh ứng dụng CNTT vào giảng dạy và quản lý Đối với giáo viên trực tiếp giảngdạy là việc ứng dụng các sản phẩm phần mềm CNTT vào thiết kế các Bài giảngđiện tử phục vụ các giờ lên lớp
Xuất phát từ thực trạng nêu trên, tôi thấy việc nâng cao chất lượng học tậpmôn Lịch sử là một vấn đề hết sức cấp thiết Để nâng cao chất lượng phụ thuộc
vào rất nhiều yếu tố.ở đây tôi chỉ xin đóng góp một số ý kiến về : “ứng dụng CNTT trong dạy học lịch sử THCS” Đây cũng là lí do tôi quyết định chọn đề tài này.
I.2 Mục đích nghiên cứu.
- Như phần trên đã nói, tôi chọn đề tài này với mục đích là muốn đóng gópmột số ý kiến kinh nghiệm của cá nhân để cùng các bạn đồng nghiệp góp phầnnâng cao chất lượng dạy và học môn Lịch sử trong trường THCS
Trang 3I.3 Thời gian - Địa điểm.
- Thời gian : Các năm học: 2007-2008; 2008-2009
- Địa điểm : Trường THCS Bình Khê
I.4 Đóng góp mới về mặt lí luận, về mặt thực tiễn.
-Trước đây đã có nhiều giảng viên đại học, cao đẳng, các giáo viên cấpTHPT có các công trình nghiên cứu về vấn đề tài liệu tham khảo và kênh hìnhtrong SGK Lịch sử như:
+ Cuốn Tư liệu lịch sử lớp 6-7-8-9 của các tác giả: Nguyễn Quốc Hùng-BùiTuyết Hương-Nguyễn Hoàng Thái _Nhà xuất bản Giáo dục 2007
+ Cuốn “ Khai thác kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử THCS “ của tácgiả Trịnh Đình Tùng (Giảng viên trường ĐH Sư phạm Hà Nội )- NXB Giáo dục2007
+ Cuốn " Phương pháp dạy học Lịch sử "- Phan Ngọc Liên-NXB Đại học Sưphạm Hà Nội 2002
+ Cuốn " Lí luận dạy học cơ bản" - Giáo sư Trần Bá Hoành NXB Đại học sưphạm Hà Nội - 2005
+ Cuốn " áp dụng dạy và học tích cực trong môn Lịch sử " GS Phan NgọcLiên , NXB Đại học sư phạm Hà Nội 2002
Ngoài ra còn có một số cuốn của các tác giả khác
Qua nghiên cứu tôi nhận thấy các tài liệu trên chỉ đi sâu vào việc cung cấpcác tư liệu lịch sử, các kiến thức có liên quan đến kênh hình chứ chưa hướng dẫngiáo viên cách sử lý tư liệu, cách khai thác kênh hình với từng dạng bài cụ thể vàđặc biệt là hướng dẫn GV thiết kế và sử dụng các Bài giảng điện tử phục vụ nâng
Trang 41.3.1 Các bước thiết kế Bài giảng điện tử môn Lịch sử.
1.3.2 thiết kế Bài giảng điện tử vào các dạng bài Lịch sử cụ thể
II PHẦN NỘI DUNGII.1 Chương 1: Tổng quan.
- Đây là một đề tài có phạm vi nghiên cứu rất rộng cón mới mẻ nên tôikhông thể đi trình bày từng bài cụ thể mà chỉ có thể có những gợi ý chung mangtính chất phương pháp cho từng mặt mà đề tài đề cập đến
- Đây chỉ là những ý kiến cá nhân mang tính chủ quan nên không thể tránhkhỏi những ý kiến thậm chí trái ngược của đồng nghiệp Nhưng tôi nghĩ đề tài tôinghiên cứu sẽ đáp ứng được những vấn đề mà các bạn giáo viên dạy Lịch sử quantâm
Cụ thể đề tài sẽ đề cập tới nội dung rất mới nhưng là xu thế tất yếu của dạyhọc lịch sử hiện đại, đó là ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học:
- Các bước thiết kế Bài giảng điện tử môn Lịch sử
-thiết kế Bài giảng điện tử vào các dạng bài Lịch sử cụ thể
II.2 Chương 2: Nội dung vấn đề nghiên cứu.
Trong xu thế phát triển đi lên của thời đại, việc đổi mới phương pháp dạyhọc và đa các phương tiện hiện đại vào trong quá trình giảng dạy nhằm giúp họcsinh tiếp thu được kiến thức một cách nhanh nhất là một việc làm cần thiết của mỗithầy cô giáo chúng ta Hơn nữa, bộ môn Lịch sử trong nhà trường THCS là mộtmôn học có đặc trưng riêng biệt : Đó là môn học của những hình ảnh, đồ dùng trựcquan nhằm tái hiện lại lịch sử với những quá khứ hào hùng của dân tộc ta và sựphát triển của lịch sử thế giới
Mặt khác, môn Lịch sử là môn học có đặc trng riêng biệt: các sự kiện lịch sửkhông thể tái hiện lại một cách trực tiếp nh các môn Vật lí, Hoá học làm thínghiệm
nghiệm
Vì vậy, việc ?ng dụng CNTT vào trong giảng dạy bộ môn Lịch sử là mộtviệc làm rất đúng đắn vì nó không những làm cho tiết học trở nên sinh động, hấp
Trang 5dẫn bởi tính trực quan phong phú mà nó còn phát huy được tối đa tính tích cực chủđộng và sáng tạo của học sinh.
Việc ứng dụng CNTT sẽ ảnh hưởng đến toàn bộ kế hoạch dạy học của cácthầy cô giáo trong một giờ lên lớp Những hoạt động dạy học đó đã đuợc đaphương tiện hoá một cách chi tiết, cụ thể Đó không phải đơn thuần là những kiếnthức trong sách giáo khoa được trình chiếu cho học sinh ghi vào vở mà nó cònđóng vai trò định hướng của tất cả các hoạt động lên lớp phục vụ cho việc lĩnh hộikiến thức Đó là các hình ảnh, sơ đồ, lược đồ, bản đồ, âm thanh, đoạn phim nhằmgiúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách hiệu quả nhất góp phần phát triển khảnăng tư duy và sự sáng tạo của học sinh
Bên cạnh đó đặc trưng của bộ môn Lịch sử đó là thờng xuyên phải sử dụngbản đồ, lược đồ có kích thước lớn nên gây khó khăn cho việc bảo quản, vận chuyển
và sử dụng Bản đồ, lợc đồ treo tuờng phục vụ cho giảng dạy còn thiếu rất nhiều.Mặt khác, các kênh hình này đều là những kênh hình “chết”, một bản đồ lại thờngphục vụ cho nhiều tiết học, các kí hiệu đều thể hiện hết trên bản đồ rất phức tạpkhiến nhiều giáo viên lúng túng khi khai thác và không gây đợc chú ý, hứng thú nơihọc sinh
Khi sử dụng các phương tiện hiện đại vào giảng dạy như máy chiếu, máyquét, máy ảnh kỹ thuật số thì các bản đồ, tranh ảnh sẽ trở nên sinh động, dễ quansát và tiện lợi hơn rất nhiều Nếu giáo viên ứng dụng được phần mềm flash vàoviệc tạo các kênh hình không có trong SGK hoặc làm “sống động" các kênh hìnhnhư bản đồ treo tường ( Đặc biệt trong tường thuật diễn biến các cuộc khởi nghĩa)phục vụ cho các tiết giảng có sử dụng máy chiếu đa năng sẽ đem lại hiệu quả màcác đồ dùng, kênh hình truyền thống không thể có được Học sinh sẽ rất hứng thú,tập trung chú ý và nhận thức nhanh hơn
II.2.1 Các bước thiết kế Bài giảng điện tử môn Lịch sử.
- Trước khi soạn giáo án, giáo viên cần nghiên cứu nội dung toàn bài trongSGK, xác định kiến thức cơ bản của bài, hiểu rõ nội dung, tinh thần mà tác giảmong muốn ở học sinh về từng mặt kiến thức, tư tưởng, kỹ năng Khi đã có cáinhìn toàn cục, khái quát, cần đi sâu từng mục nhằm tìm ra kiến thức cơ bản củamục đó, sự liên quan của kiến thức đó với kiến thức cơ bản của toàn bài Mỗi bài
có từ 2 đến 3 đề mục nhỏ, có liên quan chặt chẽ với nhau Song không nên dàn đều
về mặt thời gian cũng như khối lượng kiến thức từng phần mà xác định phần nào
Trang 6mặt nội dung, tư tưởng, kỹ năng, kỹ xảo, tức là ở cuối bài Giáo viên phải xác địnhđược cần cung cấp kiến thức gì, giáo dục tư tưởng tình cảm gì, kỹ năng nào cần rènluyện cho học sinh Nhiều khi giáo viên rất muốn làm tốt điều này nhưng nội dungkiến thức của SGK và SGV cung cấp chưa đầy đủ Muốn học sinh dễ hiểu bài, nắmbài sâu GV cần đi sưu tầm tìm hiểu rồi từ đó có phương án lên lớp phù hợp nhất.Một điều lại đặt ra ở đây là nguồn tư liệu tìm được có đáng tin cậy không ? Nên tìm
ở đâu? Có nhiều nguồn GV có thể khai thác là:
+ Các sách tham khảo lịch sử của bộ Giáo dục và đào tạo, các giáo trình củacác trường Đại học, Cao đẳng Sư phạm
+ Các tài liệu bồi dưỡng thường xuyên môn Lịch sử cho giáo viên THCS.+ Các tài liệu của các Viện bảo tàng
+ Các trang thông tin “đáng tin cậy” trên mạng Internet thông qua trang tìmkiếm nhanh “Google”
Ví dụ 1: Khi chuẩn bị bài 17 “Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng” (SGK Lịch sử 6)cần làm rõ các khái niệm: “Khởi nghĩa”, “ách đô hộ”, “Thứ sử”, “Thái thú”, “Đồnghoá”…đương nhiên các khái niệm này khi dạy cho học sinh lớp 6 chỉ ở mức độ đơngiản, như giải thích khái niệm “Khởi nghĩa”, giới hạn ở chỗ làm cho học sinh hiểuđây là cuộc nổi dậy của lực lượng quần chúng nhân dân dùng bạo lực để chống lạicác thế lực phản động, xâm lược, nô dịch; “ách đô hộ” là áp đặt ách áp bức, bóc lộtlên một nước khác; “Thứ sử” là chức quan cai trị của bọn phong kiến Trung Hoa ápđặt ở nước ta thời kỳ Bắc thuộc; “Đô uý” là viên quan phụ trách về về dân sự, vềchính trị trong quận Những khái niệm này trong SGK và SGV đều không có Giáoviên cần phải chuẩn bị để giải thích cho học sinh
Học sinh thường theo dõi bài giảng của giáo viên rồi đối chiếu, so sánh với SGK,thậm chí nhiều học sinh không ghi theo bài giảng của giáo viên mà laị chép trongSGK Vì vậy, bài giảng của giáo viên không nên lặp lại ngôn ngữ trong SGK mànên diễn đạt bằng lời của mình Muốn vậy giáo viên phải tìm tài liệu tham khảo để
Trang 7nắm thật chắc kiến thức ở mục 1 “ Đất nước ta dưới ách đô hộ của nhà Hán” trong
bài “Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng”, GV vừa chỉ trên bản đồ vừa phân tích: “Khi
bọn phong kiến Trung Quốc chiếm được Âu Lạc, chúng dùng mọi cách để sáp nhập nước ta vào đất của Trung Quốc Chúng chia Âu Lạc thành 3 quận: Giao Chỉ, Cửu Chân và Nhật Nam Chúng đưa người của chúng sang trực tiếp cai trị , đứng đầu mỗi quận là một viên Thứ sử người Trung Quốc.Chúng thực hiện chính sách bóc lột hết sức dã man, hà khắc, như bắt dân Âu Lạc xuống biển mò ngọc trai, lấy đồi mồi, lên rừng lấy ngà voi, sừng tê giác …Chúng đưa một số đông dân Hán đến ở lẫn với dân ta, bắt dân ta phải theo phong tục, tập quán của người Hán, từ ăn mặc đến ma chay, cưới hỏi…Xâm chiếm đất đai gắn liền với đồng hoá về văn hoá là âm mưu, thủ đoạn của bọn phong kiến Trung Quốc.”.
Ví dụ 2 : Khi dạy chương Cách mạng Tư sản- nội dung cơ bản nhất của phầnLịch sử thế giới cận đại và đối với bậc THCS thì đây cũng là nội dung mở đầu vàtrọng tâm của Lịch sử lớp 8 ở đây có nhiều vấn đề quan trọng liên quan đến nộidung giảng dạy như: nhiệm vụ, hình thức, kết quả, ý nghĩa và tính chất của cáccuộc Cách mạng Tư sản Nhưng các nội dung này SGK và SGV không tổng kết vìmỗi cuộc Cách mạng Tư sản lại có những biểu hiện cụ thể khác nhau Muốn dạy tốtgiáo viên cần đi tìm hiểu các tài liệu tham khảo để ở từng bài giúp học sinh rút ranhững nét đặc trưng riêng
+ Khi dạy phần “Nhiệm vụ của các cuộc Cách mạng Tư sản” Giáo viên phảinắm được nhiệm vụ của các cuộc cách mạng tư sản có nhiều: lật đổ chế độ phongkiến, xoá bỏ đặc quyền phong kiến, xác lập chế độ tư bản, đánh đuổi thực dân xâmlược, thống nhất quốc gia, ban bố quyền tự do tư sản…Nhưng ở các cuộc cáchmạng tư sản nhiệm vụ chủ yếu lại không giống nhau; Cách mạng Tư sản Pháp chủyếu đánh đổ chế độ chuyên chế phong kiến, ở Đức và Italia chủ yếu làm nhiệm vụthống nhất quốc gia, còn 13 thuộc địa ở Bắc Mĩ chủ yếu làm nhiệm vụ đánh đuổithực dân Anh xâm lược…
Trang 8+ Cách mạng Tư sản cũng diễn ra dưới 5 hình thức cơ bản sau: Nội chiến(Cách mạng Tư sản Anh, nội chiến ở Bắc Mĩ (1861- 1865)… ), cao trào Cáchmạng của quần chúng (Cách mạng Tư sản Pháp 1789), phong trào giải phóng dântộc chống phong kiến (Cách mạng Hà Lan1556, chiến tranh giành độc lập của 13thuộc địa Bắc Mĩ…), thống nhất quốc gia( Đức, Italia), cải cách duy tân( Nga(1861), Nhật ( 1868), Khi dạy các nội dung này giáo viên nên tìm hiểucuốn “Một số vấn đề về Lịch sử thế giới”, NXB Giáo dục Hà Nội- 1996 hoặcnghiên cứu bài 14 “Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên THCS" chu kìIII ( 2004-2007).
Ví dụ 3 : Khi dạy bài 6 Lịch sử 9 “Các nước châu Phi” trong đó có phần II :Cộng hoà Nam Phi có một khái niệm quan trọng cần giải thích là thế nào là chủnghĩa Apacthai? Apacthai tiếng Anh có nghĩa là sự tách biệt dân tộc Đó là mộtchính sách phân biệt chủng tộc cực đoan và tàn bạo của Đảng quốc dân-chính đảngcủa thiểu số người da trắng cầm quyền ở Nam Phi thực hiện từ 1948, chủ trươngtước đoạt mọi quyền lợi cơ bản về chính trị, kinh tế xã hội của người da đen ở đây
và các người châu á đến định cư, đặc biệt là người Ân Độ Nhà cầm quyền NamPhi ban bố trên 70 đạo luật phân biệt đối xử và tước bỏ quyền làm người của dân
da đen và da màu, quyền bóc lột của người da trắng đối với người da đen đã đượcghi vào Hiến pháp Các nước tiến bộ trên thế giới đã lên án gay gắt chế độApacthai Nhiều văn kiện của Liên hợp quốc đã coi Apacthai là tội ác chống nhânloại Giáo viên phải tự đi tìm hiểu những thông tin này
Muốn ứng dụng CNTT vào việc hỗ trợ giảng dạy môn Lịch sử, chúng tôi thấy cầnphải chuẩn bị các bước sau:
Bước 1: Đọc kĩ bài giảng, xác định mục tiêu và kiến thức cơ bản, trọng tâm (đây là bước soạn giáo án thông thường ta vẫn làm), tìm hiểu các tư liệu bổ sung cho bài dạy
Bước 2: Thiết kế kịch bản để thể hiện trên máy vi tính.( Đây là bước quan trọng nhất)
Bước 3: Chọn cách thức trình chiếu theo ý đồ sư phạm (có thể kết hợp với
giáo viên dạy tin)
Trang 9Bước 4: Chạy thử máy, sửa chữa và hoàn thiện giáo án.
Bước 5: Viết bài hướng dẫn dành cho người dạy
- Căn cứ vào nội dung chính của phần I (nội dung bài), chúng tôi tiến hành tìm tưliệu phục vụ, bổ sung cho kiến thức bài dạy: tư liệu có thể lấy ở trên mạngINTERNET hay kho tư liệu học tập của nhà trường
- Dùng máy ảnh kĩ thuật số hoặc máy quét để chuyển thể vào bài những hình ảnh sinh động, những đoạn phim tư liệu nhằm 2 mục đích sau:
+ Dùng để định hướng, giúp học sinh phát hiện kíên thức, phát huy tính chủ động, tích cực và sáng tạo của học sinh
+ Dùng để minh họa cho bài giảng giúp học sinh nắm chắc kiến thức - Xây dựng các thư viện tư liệu, tạo cây thư mục lưu giữ để tạo được mạch liên kết cho bài giảng
giảng
II.2.3 Thiết kế Bài giảng điện tử vào các dạng bài Lịch sử cụ thể.
II.2.3.1 Dạy những bài Lịch sử văn hoá xã hội.
- Dùng máy ảnh kĩ thuật số hoặc máy quét để chuyển thể vào bài những hình ảnhsinh động có tác dụng minh hoạ bài giảng mà SGK không có
( Phần này đòi hỏi GV phải tìm tòi sưu tầm trên Internet )
Ví dụ1Ví dụ1: khi dạy bài “Văn hoá cổ đại” – Lịch sử 6 GV có thể minh hoạ bằng rấtnhiều hình ảnh sinh động mà SGK còn thiếu từ đó giúp học sinh lĩnh hội kiến thứctốt hơn( Điều này tôi đã kiểm chứng qua thực tế giảng dạy)
1 Các dân tộc phương Đông thời cổ đại đã có những thành tựu văn hoá gì?
* Thiên văn và lịch( âm lịch).