đêm nay bác không ngủ

Kiến thức: - Cảm nhận được vẻ đẹp hình tượng Bác Hồ trong bài thơ với tấm lòng yêu thương mênh mông, sự chăm sóc ân cần với các chiến sỹ và đồng bào.. - Bước đầu biết cách đọc thơ tự sự

Ngày soạn: 23/03/2019

Ngày dạy:27/03/2019

Tiết 110 : ĐÊM NAY BÁC KHÔNG NGỦ

Minh Huệ

A MỤC TIÊU BÀI HỌC

1 Kiến thức:

- Cảm nhận được vẻ đẹp hình tượng Bác Hồ trong bài thơ với tấm lòng yêu thương mênh mông, sự chăm sóc ân cần với các chiến sỹ và đồng bào

- Nắm được những đặc sắc về nghệ thuật miêu tả và kể chuyện của bài thơ: sự kết hợp giữa yếu tố tự sự với miêu tả, biểu cảm của các biện pháp nghệ thuật khác được sử dụng trong bài thơ

2 Kỹ năng:

- Kể tóm tắt diễn biến câu chuyện bằng một đoạn văn ngắn

- Bước đầu biết cách đọc thơ tự sự được viết theo thơ năm chữ có kết

hợ các yếu tố miêu tả và biểu cảm thể hiện tâm trạng lo lắng không yên của Bác Hồ; Tâm trạng ngạc nhiên xúc động, lo lắng và niềm sung sướng, hạnh phúc của người chiến sĩ

- Tìm hiểu sự kết hợp giữa các yếu tố miêu tả, tự sự, biểu cảm trong bài thơ

- Trình bày được suy nghĩ của bản thân sau khi học xong bài thơ

3.Thái độ: Giáo dục lòng kính yêu Bác Hồ,biết ơn thế hệ cha anh

 Tích hợp: Tiếng việt ẩn dụ, TLV luyện nói về văn miêu tả.

 Trọng tâm: Hình ảnh Bác Hồ, nghệ thuật đặc sắc

C TIẾN TRÌNH BÀI DẠY

I.Chuẩn bị:

- GV: giáo án, sgk, tài liệu tham khảo

- HS: soạn bài

II Kiểm tra bài cũ:

- PT hình ảnh thầy Ha-men trong Buổi học cuối cùng? Nêu ý

nghĩa của truyện?

III Bài mới

1 Giới thiệu bài: Có rất nhiều lí do khiến người ta mất ngủ Đối với

Bác, bên cạnh những lí do vô cùng lớn lao “Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà” còn có những lí do hết sức đời thường như: Quan tâm đến cả miếng

ăn, giấc ngủ của đoàn dân công, của người chiến sĩ…Vậy tình cảm ấy của Bác được thể hiện như thế nào? Nỗi lòng của người chiến sĩ ra sao? Chúng ta cùng đến với bài học ngày hôm nay

2 Tổ chức các hoạt động học tập của học sinh

Phương pháp Nội dung

HĐ1: Đọc-tìm hiểu chú thích

Gv hướng dẫn Hs đọc

- Giọng đọc tâm tình, chậm dãi,

thủ thỉ, nhịp thay đổi 3/2 và 2/3

I.Đọc-hiểu chú thích

1 Đọc

 Lời anh đội viên:lo lắng

 Lời Bác: trầm ấm, chậm rãi

Gv đọc mẫu, gọi Hs đọc tiếp bài,

nhận xét

Gv hướng dẫn Hs giải thích một

số từ khó sgk

H Qua việc chuẩn bị bài ở nhà

em hãy tóm tắt tác phẩm?

H Em hãy trình bày hiểu biết của

mình về tác giả Minh Huệ?

Hs trả lời

 Gv treo tranh giới thiệu về

Minh Huệ Minh Huệ sinh ngày

3/10/1927 quê ở thành phố

Vinh, tỉnh Nghệ An Tháng

5/1945, ông hoạt động cho Việt

Minh và tham gia giành chính

quyền ở Nghệ An Khi quân

Pháp nổ súng tái chiếm Đông

Dương, ông hoạt động tuyên

* Tóm tắt: Trong một đêm khuya, để chuẩn bị cho chiến dịch ngày mai, Bác Hồ ở cùng lán với

bộ đội trong rừng Bên bếp lửa, Bác không ngủ được vì thương đoàn dân công giờ này phải chịu rét ngoài rừng sâu dưới mưa đêm lạnh giá Bác không ngủ nên đi lại săn sóc giấc ngủ cho các chiến sĩ

để sáng hôm sau tiếp tục hành quân đi vào các trận đánh với quân thù

2 Chú thích

a Tác giả:

- Minh Huệ tên khai sinh là

Nguyễn Đức Thái

- Sinh 1927 mất 2003, quê Nghệ An

- Là nhà thơ trưởng thành trong kháng chiến trống Pháp

- Các sáng tác của ông chủ yếu về

đề tài cách mạng và Bác

truyền, văn nghệ tuyên huấn,

báo chí ở Nghệ An, khu ủy khu

Bốn và một số nơi

 Năm 1951, ông bắt đầu viết

Ông từng là Hội trưởng Hội

sáng tác Văn nghệ liên khu IV,

Trưởng ban thơ, lý luận, phê

bình; Văn học dịch Nhà xuất

bản văn học, Ủy viên Ủy ban

hành chính kiêm Trưởng ty Văn

hóa Nghệ An

 Ông tốt nghiệp đại học Văn,

được kết nạp làm Hội viên Hội

Nhà văn Việt Nam (1957), từng

giữ các chức vụ: Chủ tịch Hội

văn nghệ Nghệ Tĩnh, Ủy viên

Ủy ban Trung ương Hội Liên

hiệp Văn học nghệ thuật Việt

Nam (1984-1991)

 Năm 1985, tác giả cho ra

đời tập thơ Đêm nay Bác không

ngủ gồm 26 bài thơ viết về Bác,

năm 2000 nhân kỉ niệm 110

năm ngày sinh của Bác cho ra

đời tập thơ Cõi xanh gồm 40

bài thơ viết về Bác

H Bài thơ Đêm nay Bác không

ngủ ra đời trong hoàn cảnh nào?

b Tác phẩm

- Hoàn cảnh ra đời: Viết 1951,dựa

trên một sự kiện có thật trong chiến dịch Biên giới thu đông

1950, Bác đã trực tiếp ra trận và chỉ huy cuộc chiến

- Thể thơ: năm chữ

H Bài thơ viết theo thể gì? Tác

dụng của thể thơ đó?

- Mỗi dòng có năm tiếng, mỗi khổ

có bốn câu thơ

- Cách gieo vần: chữ cuối của câu

thứ 2 vần liền với chữ cuối của

câu thứ 3 Chữ cuối cùng của câu

cuối mỗi khổ vần với chữ cuối

cùng của câu đầu mỗi khổ tiếp

theo

- Đây là thể thơ ngũ ngôn trong

thơ trung đại mang theo lối hát

dặm Nghệ Tĩnh, rất thích hợp cho

việc kể chuyện.(tìm hiểu kỹ hơn ở

lớp 7)

H.Phương thức biểu đạt được sử

dụng trong bài thơ?

H Bài thơ có thể chia thành mấy

phần? Nội dung chính của từng

phần?

- PTBD:Tự sự kết hợp miêu tả, biểu cảm

3 Bố cục: 3p

- Phần 1: 9 khổ thơ đầu: câu

chuyện thứ nhất của anh đội viên với Bác Hồ

- Phần 2: khổ 10-khổ 15: câu chuyện thứ hai giữa Bác và anh đội viên

- Phần 3: khổ cuối: suy ngẫm của anh đội viên khi thức luôn cùng Bác

- Bài thơ Đêm nay Bác không ngủ

kể lại cậu chuyện một đêm không ngủ của Bác Hồ trên đường Người đi chiến dịch trong thời kì

H Đây là một văn bản kết hợp kể

chuyện và miêu tả Theo dõi văn

bản và cho biết bài thơ kể về

chuyện gì?

Gv gọi Hs đọc đoạn 1,2 sgk 63

H Câu chuyện diễn ra trong hoàn

cảnh nào? Thời gian? Địa điểm?

Hoàn cảnh: trên đường đi chiến

dịch

Thời gian: đêm khuya, mưa lạnh

Địa điểm: trong túp lều tranh nơi

tạm trú của bộ đội trong đêm

Gv như vậy chỉ với hai khổ thơ

thôi mà nhà thơ Minh Huệ đã tái

hiện lại chân thực và sinh động

bối cảnh câu chuyện Qua đó phần

nào chúng ta cũng hiểu được sự

khắc nghiệp củ thiên nhiên nơi

đây Mặc dù điều kiện vật chất rất

thiếu thốn nhưng tất cả chiến sĩ

của chúng ta đều cố gắng vượt

qua và hoàn thành tốt nhiệm vụ

của mình Đó cũng chính là các

khó khăn chung của nhân dân ta

trong cuộc kháng chiến chống

thực dân Pháp

kháng chiến chống thục dân Pháp

và cảm nghĩ của người chiến sĩ về Bác

II Đọc-hiểu văn bản

H Trong truyện có mấy nhân vật,

đó là những nhân vật nào? Ai là

nhân vật trung tâm?

- Có 2 nhân vật: anh đội viên và

Bác Hồ

- Nhân vật trung tâm là Bác Hồ

được thể hiện qua cái nhìn tâm

trạng của anh đội viên qua những

lời đối thoại giữa hai người

Chuyến ý: Việc sáng tạo ra hình

tượng anh đội viên vừa là người

chứng kiến, vừa à người tham gia

vào câu chuyện làm cho hình

tượng Bác Hồ vừa hiện lên một

cách tự nhiên, khách quan vừa

gần gũi ấm áp Chúng ta sẽ đi tìm

hiểu Hình ảnh Bác Hồ qua cảm

nhận của anh đội viên.

Gv gọi Hs đọc: Từ đầu lấy sức

đâu mà đi

H Trong đoạn thơ, Bác Hồ được

khắc họa qua những phương diện

nào?

- Hình dáng, tư thế, vẻ mặt, cử

chỉ, hành động, lời nói

H Hãy tìm các chi tiết miêu tả

hình ảnh dáng vẻ, tư thế của Bác?

H Những từ trầm ngâm, đinh

1.Hình ảnh Bác Hồ qua cảm nhận của anh đội viên

* Hình dáng, tư thế:

- Vẫn ngồi lặng yên vẻ mặt trầm

ngâm, “ ngồi đinh ninh, chòm dâu

im phăng phắc”

- Sử dụng từ láy

ninh, phăng phắc thuộc loại từ gì?

Em hiểu như thế nào về những từ

ngữ đó?

- Từ láy

Trầm ngâm: Dáng vẻ ngẫm nghĩ

lặng lẽ

Đinh ninh: có hai nghĩa:

o Tin chắc vào điều gì đó

o Trước sau vẫn thế, không thay

đổi Ở đây dùng nghĩa thứ 2

H Qua các từ láy tượng hình trên,

Bác Hồ kính yêu của chúng ta

hiện ra với dáng vẻ như thế nào?

Gv: Tư thế, dáng vẻ trầm ngâm

của Bác trong đêm khuya bên bếp

lửa đã thể hiện chiều sâu tâm

trạng của Người và tâm trạng ấy

sẽ được bộc lộ rõ hơn qua cử chỉ,

hành động, lời nói

H Trong đêm khuya tĩnh lặng,

khi mà các anh bộ đội cụ Hồ đã

chìm trong giấc ngủ Bác đã có

những hành động như thế nào?

H Quan sát khổ thơ thứ tư, hãy

cho biết các từ: sợ, dém, nhón

thuộc từ loại nào? Các từ đó có ý

nghĩa gì?

 Dáng vẻ suy nghĩ đăm chiêu lặng lẽ, thâm trầm của nhà hiền triết phương Đông

* Hành động, cử chỉ:

- Đốt lửa, dém chăn, nhón chân

nhẹ nhàng

- Động từ Thể hiện tình cảm của

chủ tịch Hồ Chí Minh đối với các

chiến sĩ của mình, của người cha

già kính yêu với đàn con nhỏ

H Vậy theo em, những cử chỉ

hành động đó của Bác thể hiện

tình cảm gì đối với các chiến sĩ

của mình?

H Trước những cử chỉ thấm

đượm tình yêu thương của Bác,

hai câu thơ :

“ Bóng Bác cao lồng lộng

Ấm hơn ngọn lửa hồng”

Là những hình ảnh như thế nào?

Hình ảnh Bác trong tâm trạng của

anh đội viên giống như hình ảnh

thiêng liêng, thần tiên, cổ tích mà

vẫn gần gũi, thân thương, ấm áp,

ngọt ngào và cụ thể

Gv: Hình ảnh người cha già của

dân tộc được hiện lên đầy xúc

cảm khi Bác chăm sóc từng giấc

ngủ của các chiến sĩ Bác đi đắp

lại chăn cho từng người từng

người một rất ân cần mà cũng rất

dịu dàng như một người mẹ mà

cũng như một người cha đang

chăm sóc từng giấc ngủ cho

những đứa con của mình Anh

 Tình yêu thương, sự chăm sóc ân cần, chu đáo, cẩn thận, như người cha chăm lo giấc ngủ của những đứa con

đội viên cũng lại thiếp đi vào

trong giấc ngủ anh chỉ còn mơ

màng thấy hình ảnh Bác cao lộng

ấm áp ru anh chìn vào giấc ngủ

Từ Bác tỏa ra một hơi thở một sự

ấm áp đến kì lạ ấm hơn cả ngọn

lửa hồng

H Bác thương yêu các anh, quan

tâm các anh không chỉ thể hiện

bằng hành động mà còn ở lời nói

Hãy tìm những lời nói của Bác

với người chiến sĩ? Qua đó thể

hiện điều gì?

- Qua 2 lần thức dậy của anh

chiến sĩ:

o Lần đầu Bác chỉ nói vắn tắt:

“Chú cứ việc ngủ ngon

Ngày mai đi đánh giặc”

o Lần sau, câu trả lời của Bác

bộc lộ rõ nỗi lòng, sự lo

lắng với tất cả bộ đội và

nhân dân: “ Bác thương

đoàn dân công sáng mau

mau”

H Theo em, vì sao ở khổ thơ cuối

tác giả lại viết:

“Vì một lẽ thường tình

Bác là Hồ Chí Minh”?

* Lời nói:

- Chú cứ việc ngủ ngon; ngày mai

đi đánh giặc(2 lần)

- Bác thương đoàn dân công Càng thương càng nóng ruột Mong trời sáng mau mau

 Tình thương, sự lo lắng của Bác

Gv: Khổ thơ cuối là nâng ý nghĩa

của câu chuyện, của sự việc nêu

lên một tầm khái quát lớn, làm

người đọc thấu hiểu là một chân

lý đơn giản mà lớn lao Việc Bác

không ngủ rong bài thơ chỉ là một

đêm trong vô vàn những đêm

không ngủ của cuộc đời Bác Vì

Bác là Hồ Chí Minh, vị lãnh tụ vĩ

đại của dân tộc và người cha kính

yêu của quân đội ta Cuộc đời Bác

giành trọn cho dân cho nước Đó

là lẽ sống “ nâng niu tất cả chỉ

quên mình” của Bác mà mọi

người dân đều thấu hiểu

H Nhận xét về nghệ thuật trong

phần này?

H Qua bài thơ, hình ảnh của Bác

hiện lên trong tâm trí em là người

như thế nào? Liên hệ một số hình

ảnh nói về Bác

Đó là hình tượng của Bác qua cái

nhìn của người chiến sĩ cách

mạng Vậy tình cảm của người

chiến sĩ với Bác ra sao? Niềm

* Tiểu kết:

- Miêu tả Bác theo trình tự: không

gian, thời gian, cử chỉ, lời nói ,tam trạng

- Từ láy tượng hình

- Hình ảnh Bác hiện lên trong bài

thơ thật giản dị, gần gũi, chân thực mà hết sức lớn lao Bài thơ

đã thể hiện một cách cảm động, tự nhiên mà sâu sắc tấm lòng yêu thương, mênh mông sâu nặng, sự chăm sóc ân cần, chu đáo của Bác với chiến sĩ và đồng bào

chăn trở trong anh như thế nào?

Thì các em về nhà chuẩn bị cho

tiết sau

III Bài tập ứng dụng:Học thuộc lòng bài thơ, hình tượng của Bác qua

cái nhìn của anh đội viên

IV Bổ sung: Chuẩn bị tiết 2.