Rèn luyện kỹ năng lập biểu đồ địa lí lớp 12

Đối với môn Địa lí, một môn học đòi hỏi học sinh phải có các kĩ năng cơ bản như kĩ năng sử dụng Atlat địa lí, kĩ năng nhận xét bảng số liệu, kĩ năng vẽ và nhận xét biểu đồ, v.v.. Trong c

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRUNG TÂM GDTX-DN HOẰNG HÓA

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

TÊN ĐỀ TÀI

"RÈN LUYỆN KỸ NĂNG LẬP BIỂU ĐỒ ĐỊA LÝ LỚP 12"

Người thực hiện: Lê Thị Thúy Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác; Trung Tâm GDTX-DN Hoằng Hóa SKKN thuộc môn: Địa Lý

THANH HÓA NĂM 2016

3.3 Kĩ năng thành lập biểu đồ địa lý ở bậc THPT 3

1 Cơ sở lí luận đề xuất sáng kiến kinh nghiệm 10

2.2 Hiệu quả sáng kiến kinh nghiệm 19

I Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Trong dạy học, muốn đạt được hiệu quả cao, cùng với việc truyền thụ kiến

thức người giáo viên còn phải rèn luyện cho học sinh những kĩ năng cơ bản củamôn học Đối với môn Địa lí, một môn học đòi hỏi học sinh phải có các kĩ năng

cơ bản như kĩ năng sử dụng Atlat địa lí, kĩ năng nhận xét bảng số liệu, kĩ năng

vẽ và nhận xét biểu đồ, v.v Trong đó, biểu đồ địa lý là một công cụ trực quan,

là một phương tiện không thể thiếu trong giảng dạy, nghiên cứu và học tập địa

lý nhất là địa lý kinh tế xã hội

Trong môn học địa lí, biểu đồ trở thành một phần quan trọng không thểthiếu trong kênh hình Có thể nói, biểu đồ là một trong những “Ngôn ngữ đặcthù” của khoa học địa lí Kĩ năng thể hiện biểu đồ đã trở thành một yêu cầukhông thể thiếu đối với người dạy và học bộ môn khoa học này Trong các kì thiTốt nghiệp THPT và Tuyển sinh vào các trường đại học, cao đẳng, bài thực hành

vẽ và nhận xét biểu đồ là một phần bắt buộc phải có nhằm kiểm tra kĩ năng địa

lí của học sinh Số điểm trung bình của phần này là 3/10 điểm (30% số điểm toànbài thi)

Với xu hướng dạy học lấy học sinh làm trung tâm nhằm khuyến khích họcsinh tự học, tự nghiên cứu Trong khi đó chương trình sách giáo khoa địa lý sốtiết thực hành lại rất ít cho nên học sinh ít có cơ hội rèn luyện kĩ năng thành lậpbiểu đồ, một trong những kỹ năng giúp học sinh tự học, khắc sâu kiến thức chohọc sinh và mặt khác tạo ra sự hứng thú trong học tập, do đó việc sử dụng biểu

đồ trong dạy học nói chung và trong thiết kế ở một số tiết học trên lớp nói riêng

là rất cần thiết đối với học sinh Là một giáo viên dạy học ở Trung Tâm

GDTX-DN Hoằng Hóa, tôi nhận thấy việc hình thành các kĩ năng thực hành Địa lí củahọc sinh là rất hạn chế, chất lượng học sinh vẫn chưa cao Đặc biệt là tỉ lệ họcsinh đạt điểm khá, giỏi trong các kì thi tốt nghiệp phổ thông và thi đại học, caođẳng còn thấp, điều đó đã làm cho tôi luôn trăn trở Tôi luôn nghĩ: phải làm thếnào để học sinh đi thi đạt điểm tối đa ở phần thực hành địa lí để kết quả bài thicao hơn? Vì vậy, những năm gần đây trong quá trình giảng dạy và ôn thi cho họcsinh, tôi đã nghiên cứu và tìm được cách ôn luyện phù hợp, học sinh biết cách vàthích làm các bài thực hành biểu đồ nên kết quả đã được nâng lên Việc thựcnghiệm đã được tiến hành trong hai năm học (năm học 2013 – 2014 và năm học

2014 – 2015) và tiếp tục thực hiện trong năm học 2015 – 2016 kết quả thi thử

tốt nghiệp THPT đã được nâng lên đáng kể (tỉ lệ học sinh đạt điểm trung bình trởlên là 70%, trong đó học sinh đạt điểm khá, giỏi là 15%.

Từ kinh nghiệm thực tiễn của ba năm ôn thi tốt nghiệp cho học snh lớp 12tôi mạnh dạn viết lại một trong những kinh nghiệm ôn thi của của mình, đó là:

“ Phương pháp rèn luyện kỹ năng lập biểu đồ cho học sinh lớp 12 nhằm đạt kếtqua cao trong kì thi tốt nghiệp THPT”

- Về mặt thực tiễn: Việc thành lập biểu đồ giúp người học trình bày một cáchsinh động trực quan những kiến thức địa lý cần thể hiện

Xuất phát từ lý do nói trên với những kinh nghiệm của bản thân, tôi tiến hànhthực hiện sáng kiến kinh nghiệm xây dựng một số kỹ năng thành lập biểu đồ để

áp dụng dạy học địa lý lớp 12 ở Trung tâm GDTX-DN Hoằng Hóa và thông quabài tập này, bản thân tôi rất mong muốn góp một phần của mình vào việc nângcao chất lượng dạy và học địa lý ở trường nói riêng và THPT nói chung

3 Đối tượng nghiên cứu.

3.1 Biểu đồ địa lý:

Biểu đồ là mô hình hóa các số liệu thống kê nhằm giúp người sử dụngnhận biết một cách trực quan các đặc trưng về số lượng, một phần về chất lượnghoặc động lực của các đối tượng, hiện tượng

Biểu đồ địa lý là một hình vẽ cho phép mô tả một cách dễ dàng tiến trìnhcủa một hiện tượng, mối tương quan về độ lớn của các đại lượng hoặc kết cấuthành phần trong một tổng thể của các đối tượng địa lý

3.2 Các dạng biểu hiện của Biểu đồ địa lý thường gặp ở trường THPT

- Dạng biểu đồ hình cột: Dạng biểu đồ này khá đa dạng bao gồm cột đơn,cột chồng lên nhau, cột ghép …

- Dạng biểu đồ thanh ngang: Thực chất là một dạng biểu đồ cột khi trụcđứng và trục ngang đổi chỗ cho nhau

- Dạng biểu đồ ô vuông: Dạng này thể hiện một hình vuông lớn, khi thể hiện

cơ cấu của một tổng, nó được chia thành 100 ô vuông nhỏ

- Dạng biểu đồ miền: Là loại bểu đồ thể hiện được cả cơ cấu và động tháiphát triển của các đối tượng Toàn bộ biểu đồ là một hình chữ nhật trong đó đượcchia thành các miền khác nhau Dạng này có thể thể hiện cả giá trị tuyệt đối vàtương đối

- Dạng biểu đồ hình tròn: Được dùng để thể hiện qui mô và cơ cấu các thànhphần trong một tổng thể

- Dạng biểu đồ đường (đồ thị): Thể hiện cả giá trị tương đối và tuyệt đối

- Dạng biểu đồ kết hợp: Phổ biến là dạng biểu đồ kết hợp giữa biểu đồ cột vàđường biểu diễn

Ngoài ra còn gặp nhiều dạng khác của biểu đồ như biểu đồ tam giác, hìnhthoi, hình trụ…

3.3 Kĩ năng thành lập biểu đồ địa lý ở bậc THPT:

3.3.1 Khi thành lập biểu đồ cần tuân thủ 3 nguyên tắc:

- Khoa học: Biểu đồ phải đảm bảo tính chính xác (dựa trên cơ sở toán học)

- Trực quan: Biểu đồ được thành lập phải rõ ràng, dễ đọc (nghĩa là nhìn vàobiểu đồ người đọc biết được ý đồ cũng như nội dung mà người thành lập muốntruyền đạt)

- Thẩm mĩ: Biểu đồ phải đẹp, hài hòa trong cách thể hiện

Để đảm bảo được tính trực quan và thẩm mĩ, khi vẽ biểu đồ người ta thườngdùng ký hiệu để phân biệt các đối tượng trên biểu đồ Các ký hiệu này thườngđược biểu thị bằng các cách:

+ Gạch nền: (gạch dọc, ngang, chéo, ô vuông)

+ Dùng các ước hiệu toán học: (dấu cộng, trừ, nhân)

3.3.2 Kĩ năng thành lập các dạng biểu đồ ở chương trình địa lý THPT:

3.3.2.1 Kĩ năng chung:

Để thành lập được một biểu đồ địa lý cần phải nắm vững các qui trình chung

sau:

- Kĩ năng lựa chọn được biểu đồ thích hợp nhất

- Kĩ năng tính toán xử lí các số liệu ví dụ như:

+ Tính tỉ lệ giá trị cơ cấu (%)

+ Tính tỉ lệ về chỉ số phát triển

+ Quy đổi tỉ lệ phần % ra độ, góc hình quạt đường tròn

+ Tính bán kính các vòng tròn có giá trị đại lượng tuyệt đối khác nhau

- Kĩ năng vẽ biểu đồ: (vẽ chính xác, nhanh, đẹp, đúng quy trình quy tắc vàđáp ứng đầy đủ các tiêu chí đánh giá)…

- Kĩ năng nhận xét, phân tích biểu đồ

Để có được các kĩ năng trên, chúng ta không chỉ cần hiểu về lí thuyết mà phảiđược thực hành nhiều Điều cần nói thêm là, học sình thường phải làm các bàitập thực hành vẽ biểu đồ trong giờ kiểm tra hay giờ thi với quỹ thời gian rấtngắn Vì thế, chỉ khi luyện tập thành kĩ năng mới thể hiện đạt yêu cầu

3.3.2.2 Hướng dẫn thực hiện các yêu cầu chung

a Nghiên cứu lựa chọn được biểu đồ thích hợp nhất

Câu hỏi của bài thực hành về vẽ biểu đồ thường có 3 thành phần

- Lời dẫn (đặt vấn đề)

- Bảng số liệu thống kê (tỉ lệ % hay tuyệt đối) và danh số (triệu ha, triệu tấn, tỷđồng… năm )

- Lời kết nêu yêu cầu cụ thể cần làm

Khi phân tích các câu hỏi bài tập để chọn biểu đồ, chúng ta cần tìm hiểu khaithác từng thành phần trên

a1 Tìm hiểu lời dẫn để chọn loại biểu đồ

Câu hỏi thực hành về biểu đồ thường có các lời dẫn theo 3 dạng sau:

- Lời dẫn chỉ định: Xác định ngay loại biểu đồ cần vẽ

Thí dụ: “Hãy vẽ biểu đồ hình tròn về cơ cấu sử dụng đất của nước ta năm 2012

theo số liệu sau ”

- Lợi dẫn “mở”: Có gợi ý ngầm vẽ một loại biểu đồ nhất định

Thí dụ:“ vẽ biểu đồ thể hiện sản lượng công nghiệp ở nước ta phân theo các vùng kinh tế năm 2012”

- Lời dẫn “kín”: không đưa ra một gợi ý nào

Thí dụ:“ cho bảng số liệu sau hãy vẽ biểu đồ thích hợp và rút ra nhận xét” Căn cứ vào các dạng lời dẫn trên, chúng ta sẽ sử lí như sau:

- Với lời dẫn đã chỉ định: Ta vẽ theo chỉ định

- Với lời dẫn “kín”:Ta chuyển xuống nghiên cứu các thành phần sau của câuhỏi

- Với dẫn “mở”: Cần chú ý bám vào một số từ gợi mở chủ đề như:

+ Với loại biểu đồ đường biểu diễn Thường có lời dẫn với các từ gợi mở như:“Tăng trưởng”, “Biến động”, “Phát triển”, qua các năm từ… đến…”

Thí dụ: Vẽ biểu đồ thể hiện tình hình phát triển dân số của nước ta…

+ Với biểu đồ hình cột: Thường dùng các từ gợi mở như “khối lượng”, “sản

lượng”, “Diện tích”, “trong năm …và năm…”, “qua các thời kì”

Thí dụ: Vẽ biểu đồ thể hiện khối lượng hàng hóa vận chuyển của nước ta…

+ Với biểu đồ cơ cấu: Thường được gợi mở bằng các từ thể hiện cơ cấu như:

“cơ cấu”, “Phân theo’, “Trong đó”, “Bao gồm”, “chia ra”, “chia theo”

Thí dụ; Vẽ biểu đồ thể hiện giá trị ngành sản xuất công nghiệp phân theo…

a2 Nghiên cứu đặc điểm của bảng số liệu để chọn loại biểu đồ

- Ngoài việc nghiên cứu lời dẫn để lựa chọn loại biểu đồ, ta còn có thể căn cứvào đặc điểm của bảng số liệu thống kê để chọn biểu đồ:

- Nếu đề bài đưa ra dãy số liệu (Tỉ lệ % hay số liệu tuyệt đối) phát triển theo

chuỗi thời gian Ta sẽ chọn vẽ biểu đồ đường biểu diễn

- Nếu có dãy số liệu tuyệt đối về quy mô, khối lượng của một hay nhiều đốitượng biến động theo mốt số thời điểm hay theo các thời kì (Giai đoạn) ta sẽ

chọn vẽ: Biểu đồ hình cột

- Trường hợp có 2 đối tượng với 2 đại lượng khác nhau nhưng có mối quan hệ

hữu cơ Thí dụ: Diện tích (ha) và sản lượng (tấn) lúa của một vùng lãnh thổ diễn biến qua một chuỗi thời gian ta sẽ chọn vẽ: Biểu đồ kết hợp (cột và đường)

- Nếu bảng số liệu có từ 3 đối tượng trở lên với các đại lượng khác nhau (như:

“tấn”, “ha”, “mét”…) Diễn biến qua thời gian ta cần chọn vẽ: Biểu đồ chỉ số

- Trường hợp gặp bảng số liệu được trình bày theo dạng phân chia ra từngthành phần cơ cấu như:

Nông - lâm - ngư nghiệp Công nghiệp - xây dựng Dịch vụ

Với bảng số liệu trên chúng ta có thể chọn vẽ: Loại biểu đồ cơ cấu

Tuy nhiên, biểu đồ cơ cấu lại có một số loại chủ yếu, việc lựa chọn loại biểu đồnào để vẽ cần căn cứ vào đặc điểm của các con số trong bảng thống kê

- Vẽ biểu đồ hình tròn: Phải có số liệu tương đối hoặc số liệu tuyệt đối của các

thành phần hợp đủ giá trị tổng thể mới có đủ dữ kiện tính ra tỷ lệ cơ cấu (%)để

vẽ biểu đồ hình tròn

- Vẽ biểu đồ cột chồng: Nếu một tổng thể có quá nhiều thành phần, ta khó thể

hiện trên biểu đồ hình tròn (vì các góc hình quạt sẽ quá hẹp), trường hợp nàychuyển sang chọn biểu đồ cột chồng dẽ thể hiện hơn

- Vẽ biểu đồ miền: Khi trên bảng số liệu, các đối tượng trải qua trên 3 thời điểm

ta không vẽ biểu đồ hình tròn mà chuyển sang vẽ biểu đồ miền sẽ hợp lí hơn

a3 Căn cứ vào yêu cầu trong lời kết của câu hỏi để lựa chọn biểu đồ

Có nhiều trường hợp trong nội dung lời kết của câu hỏi lại gợi ý yêu cầu vẽ mộtloại biểu đồ cụ thể nào đó

Thí dụ: Sau khi nêu lời dẫn và đưa ra bảng thống kê, câu hỏi ghi tiếp: “Anh chị

hãy vẽ biểu đồ thích hợp và nêu nhận xét về sự chuyển dịch cơ cấu tổng sản phẩm trong nước và giải thích nguyên nhân của sự chuyển dịch cơ cấu đó”

Cần lưu ý rằng: Hệ thống biểu đồ có nhiều loại, trong mỗi loại lại có một sốdạng Các loại biểu đồ cùng loại, trong một số trường hợp có thể sử dụng thaythế nhau; Vì vậy, muốn lựa chọn được dạng biểu đồ thích hợp nhất ta cần hiểu

rõ những ưu điểm, hạn chế cũng như khả năng biểu đạt của từng dạng biểu đồ

b Kĩ thuật tính toán và xử lí các số liệu phục vụ vẽ biểu đồ

Xử lý số liệu: Phải căn cứ vào chủ đề, dạng thể hiện của biểu đồ để tiến hành

xử lý số liệu Việc đổi các số liệu tuyệt đối sang tương đối phải căn cứ vào cáccông thức tính toán cho phù hợp

Ví dụ: + Cán cân xuất nhập khẩu = giá trị xuất khẩu – giá trị nhập khẩu

+ Tỉ lệ xuất khẩu so với nhập khẩu được tính bằng công thức:

X

T= x 100

N

Trong đó: T: tỉ lệ xuất khấu so với nhập khẩu

X: giá trị xuất khẩu

N: giá trị nhập khẩu

+ Mức tăng trưởng (%)của năm sau so với năm gốc (cho năm gốc =100%)

Gs

Tt = x 100

Gg

Trong đó Tt: Mức tăng trưởng của năm sau so với năm gốc

Gs: Giá trị của năm sau

Gg: giá trị của năm gốc

+ Mức tăng trưởng của năm sau so với năm trước (cho năm trước là 100%) Gs

Tt = x 100

Gt

Trrong đó: Tt: Mức tăng trưởng của năm sau so với năm trước

Gs: Giá trị của năm sau

Gt: Giá trị của năm trước

+ Công thức tính bán kính của vòng tròn để so sánh qui mô giữa các giá trịcủa các đại lượng địa lý trong các năm

Gọi giá trị của năm thứ nhất với vòng tròn có diện tích S1, có bán kính là r1 Gọi giá trị của năm thứ hai ứng với vòng tròn có diện tích S2 và bán kính r2

Ta có công thức tính: r2 = r1 2

1

S

S

Sản lượng + Năng suất (tạ /ha) =

Diện tích

Sản lượng + Bình quân lương thực theo đầu người (Kg/người) =

Dân số

+ Gia tăng dân số (%) =tỷ suất sinh – tỷ suất tử

+ Tính tỉ lệ cơ cấu (%) của từng thành phần trong một tổng thể

Có 2 trường hợp xảy ra:

* Bảng thống kê có cột tổng số Ta chỉ cần tính theo công thức:

+ Tính quy đổi tỷ lệ (%) của từng thành phần ra độ góc hình quạt để vẽ biểu đồhình tròn

Ta dùng phép suy luận như sau:

Toàn bộ tổng thể = 100%, phủ kín toàn bộ hình tròn (3600) Do đó 1% tương ứngvới 3,60

Ta chỉ việc nhân số tỉ lệ giá trị (%) của từng thành phần với 3,60 để tìm ra độ vàgóc thành phần cần vẽ (Sau đó dùng thước đo độ để thể hiện cho chính xác.)

c Rèn luyện kĩ năng nhận xét phân tích biểu đồ

Khi phân tích biểu đồ, cần căn cứ vào các số liệu ở bảng thống kê vàđường nét thể hiện trên biểu đồ: không thoát li khỏi các dữ kiện được nêu trong

số liệu biểu đồ, không nhận xét chung chung (cần có số liệu kèm theo các ý nhậnxét) Phần nêu nguyên nhân cần dựa vào kiến thức các bài đã học để viết chođúng yêu cầu

Cần chú ý:

- Đọc kĩ câu hỏi để nắm được yêu cầu và phạm vi cần nhận xét, phân tích

- Cần tìm ra mối liên hệ hay tính quy luật nào đó giữa các số liệu

- Không được bỏ xót các dữ liệu cần phục vụ cho nhận xét, phân tích

- Trước tiên nhận xét phân tích các số liệu có tầm khái quát chung, sau đó mớiphân tích các số liệu thành phần

- Chú ý tìm mối quan hệ so sánh giữa các con số theo cả hàng ngang và hàngdọc nếu có

- Chú ý những giá trị nhỏ nhất (thấp nhất), lớn nhất và trung bình Đặc biệt chú

ý đến những số liệu hoặc hình nét đường, cột thể hiện sự đột biến (tăng haygiảm nhanh)

- Cần có kĩ năng tính tỉ lệ (%) hoặc tính ra số lần tăng hay giảm của các con số

để chứng minh cụ thể ý kiến nhận xét

Phần nhận xét phân tích thường có 2 nhóm ý

- Những ý nhận xét về diễn biến và mối quan hệ giữa các số liệu

- Giải thích nguyên nhân của các diễn biến hoặc mối quan hệ đó (Chú ý cần dựavào kiến thức đã học để giải thích)

Về sử dụng ngôn từ trong lời nhận xét, phân tích biểu đồ:

- Trong các loại biểu đồ cơ cấu mà số liệu đã được quy thành các tỷ lệ% ta phải

dùng từ Tỷ trọng trong cơ cấu để so sánh nhận xét Thí dụ:

Nhận xét biểu đồ về cơ cấu giá trị các ngành kinh tế nước ta qua một số năm Takhông ghi: Giá trị ngành nông – lâm nghiệp có xu hướng giảm sút, mà ghi: tỷtrọng giá trị của ngành nông – lâm nghiệp có xu hướng giảm

- Cần sử dụng những từ ngữ phù hợp với trạng thái phát triển của các đổi tượngtrên biểu đồ:

Cần dùng những từ như: “Giảm”, “giảm ít”, “giảm mạnh”, “giảm nhanh”,

“giảm chậm” “giảm đột biến” kèm theo là các con số dẫn chứng cụ thể

* Về nhận xét tổng quát:

Cần dùng các từ diễn đạt sự phát triển như: “phát triển nhanh”, “phát triểnchậm”, “phát triển ổn định”, “phát triển không ổn định”, “phát triển đều”, “có sựchênh lệch giữa các vùng”…

+ Đảm bảo tính chính xác, khoa học Biểu đồ phải phản ánh trung thực các

số liệu đã có Hạn chế tối đa mức độ sai số trong khi vẽ

4 Phương pháp nghiên cứu:

- Khảo sát kỹ năng thành lập biểu đồ của học sinh để nắm được mức độ hiểubiết của các em về khả năng này

- Trên cơ sở kết quả khảo sát, phân tích đánh giá tình hình để lựa chọn những kỹnăng cần thiết cho học sinh, lựa chọn cách hướng dẫn phù hợp với từng đốitượng

- Trong quá trình dạy hàng ngày, thường xuyên sử dụng các kỹ năng này và chú

ý rèn luyện cho học sinh vào các giờ học, vào giờ kiểm tra bài cũ, nhất là trongcác giờ thực hành

- Kiểm tra lại kết quả và có điều chỉnh bổ sung kịp thời

II Nội dung sáng kiến

1 Cơ sở lí luận đề xuất sáng kiến kinh nghiệm

1 1 Biểu đồ là một hình vẽ có tính trực quan cao, cho phép mô tả:

- Động thái phát triển của một hiện tượng địa lí như: “Biểu đồ về tình hình pháttriển dân số nước ta qua các năm…”

- Thể hiện quy mô, độ lớn của một đại lượng nào đó như: “Biểu đồ diện tíchgieo trồng cây công nghiệp hàng năm và cây công nghiệp lâu năm của nước ta”

- So sánh tương quan độ lớn giữa các đại lượng như: Biểu đồ về mức lương thựctrên đầu người một năm của cả nước, đồng bằng Sông Hồng và đồng bằng sôngCửu Long ”

- Thể hiện tỉ lệ cơ cấu thành phần trong một tổng thể hoặc nhiều tổng thể cócùng một đại lượng: “Biểu đồ cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp.”

- Thể hiện quá trình chuyển dịch cơ cấu các thành phần qua một số năm: “Biểu

đồ cơ cấu tổng sản phẩm xã hội phân theo ngành kinh tế từ năm 1996 đến năm

2012 của nước ta”

Vì lí do trên nên kĩ năng thể hiện biểu đồ đã trở thành một nội dung đánh giáhọc sinh học môn địa lí Trong nhiều năm qua, các đề thi tuyển vào các trườngĐại học, cao đẳng cũng như thi học sinh giỏi quốc gia…Đều chú trọng đến nộidung kiểm tra, đánh giá đồng thời cả kiến thức cơ bản và kĩ năng thực hành