Đề cương ôn tập cuối kì MACLENIN

Đề cương ôn tập cuối kì MACLENIN

Câu 1: Sản xuất hàng hóa (khái niệm, điều kiện ra đời, ưu thế và hạn chế của sản xuất hàng hóa)

a Khái niệm: SXHH là kiểu tổ chức kinh tế mà ở đó sản phẩm được sản xuất ra để trao đổi hoặc mua bán trên thị trường

b Điều kiện ra đời: chỉ ra đời khi có đủ 2 điều kiện sau:

Thứ nhất: phân công lao động xã hội

Phân công lao động xã hội là sự chuyên môn hóa sản xuất, là sự phân chia lao động

xã hội ra thành các ngành, các nghề khác nhau

Do sự phân công lao động xã hội nên việc trao đổi sản phẩm trở nên tất yếu Khi

có phân công lao động xã hội, mỗi người chỉ sản xuất 1 hoặc 1 vài sản phẩm nhất định, nhưng nhu cầu của cuộc sống đòi hỏi họ phải có nhiều loại sản phẩm khác nhau, do đó họ cần đến sản phẩm của nhau, buộc phải trao đổi với nhau Phân công lao động xã hội, chuyên môn hóa sản xuất đồng thời làm cho năng suất lao động tăng lên, sản phẩm thặng

dư ngày càng thúc đẩy sự trao đổi sản phẩm

Như vậy, phân công lao động xã hội là cơ sở, là tiền đề của sản xuất hàng hóa Phân công lao động xã hội càng phát triển, thì sản xuất và trao đổi hàng hóa càng mở rộng hơn,

đa dạng hơn

Thứ hai: sự tách biệt tương đối về mặt kinh tế giữa những người sản xuất

Sự tách biệt này là do các quan hệ sỡ hữu khác nhau về tư liệu sản xuất, mà khởi thủy là chế độ tư hữu nhỏ về TLSX, đã xác định ngườ sỡ hữu TLSX là người sỡ hữu sản phẩm lao động

Chính quan hệ sỡ hữu khác nhau về TLSX đã làm cho những người sản xuất độc lập, đối lập với nhau, nhưng họ lại nằm trong hệ thống phân công lao động xã hội nên họ phụ thuộc lẫn nhau về sản xuất và tiêu dung Trong điều kiện ấy, người này muốn tiêu dung sản phẩm của người khác phải thông qua việc mua-bán hàng hóa, tức là phải trao đổi dưới những hình thái hàng hóa

c Ưu thế và hạn chế của SXHH

Ưu thế:

- Một là, sự phát triển SXHH làm cho phân công lao động xã hội ngày càng sâu sắc, chuyên môn hóa, hợp tác hóa ngày càng tăng, mối liên hệ giữa các ngành, các vùng

ngày càng chặt chẽ Từ đó, xóa bỏ tính tự cấp, tự túc, bảo thủ, trì trệ của nền kinh tế, đẩy mạnh quá trình xã hội hóa sản xuất và lao động

- Hai là, tính tách biệt vầ kinh tế đòi hỏi người sản xuất hàng hóa phải năng động trong sản xuất- kinh doanh để sản xuất và tiêu thụ hàng hóa

Muốn vậy, họ phải ra sức cải tiến kỹ thuật, hợp lý hóa sản xuất, nâng cao chất lượng, cải tiến quy trình, mẫu mã hàng hóa, tổ chức tốt quá trình tiêu thuk, Từ đó làm tăng năng suất lao động xã hội, thúc đẩy LLSX phát triển

- Ba là, SXHH quy mô lớn có ưu thế so với sản xuất tự cung tự cấp về quy mô, trình độ

kỹ thuật, công nghệ, về khả năng thõa mãn như cầu… Vì vậy, SXHH quy mô lớn là hình thức tổ chức kinh tế- xã hội hiện đại phù hợp với xu thế thời đại ngày nay

- Bốn là, SXHH là mô hình kinh tế mở, thúc đẩy giao lưu kinh tế, giao lưu văn hóa, tạo điều kiện nâng cao, cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của xã hội

Hạn chế:

Bên cạnh mặt tích cực, SXHH cũng có những mặt trái của nó như phân hóa giàu nghèo giữa những người sản xuất hàng hóa, tiềm ẩn những khả năng khủng hoảng kinh tế-xã hội, phá hoại môi trường sinh thái xã hội

Câu 2: Hàng hóa (khái niệm hàng hóa, lượng giá trị và các nhân tố ảnh hưởng đến lượng giá trị của hàng hóa)

a Khái niệm hàng hóa:

Hàng hóa là sản phâm lao động nhằm thỏa mãn những nhu cầu nào đó của con người thông qua trao đổi mua bán

Khi nghiên cứu phương thức sản xuất TBCN, C.Mác bắt đầu sự phân tích hàng hóa, vì các lý do sau:

- Thứ nhất: hàng hóa là hình thái biểu hiện phổ biến nhất của của cải trong xã hội TBCN

- Thứ hai: hàng hóa là hình thái nguyên tố của của cải, là tế bào kinh tế trong đó chứa đựng mọi mầm mống mâu thuẫn của phương thức sản xuất TBCN

- Thứ ba: khi phân tích hàng hóa nghĩa là phân tích giá trị - phân tích cái cơ sở của tất cả các phạm trù chính trị kinh tế học của phương thức sản xuất TBCN Nếu không, sẽ không hiểu được, không phân tích được giá trị thặng dư là phạm trù cơ bản của CNTB

và những phạm trù khác như lợi nhuận, lợi tức, địa tô

b Khái niệm lượng giá trị:

- Lượng giá trị của hàng hóa là lượng lao động hao phí để sản xuất ra hàng hóa tức là bằng thời gian lao động xã hội cần thiết để sản xuất ra hàng hóa đó

- Lượng giá trị của hàng hóa cũng do thời gian lao động quyết định

- Thời gian lao động cá biệt quyết định lượng giá trị cá biệt của hàng hóa mà từng người sản xuất ra

- Thước đo lượng giá trị của hàng hóa được tính bằng thời gian lao động xã hội cần thiết

- Thời gian lao động xã hội cần thiết là thời gian cần thiết để sản xuất ra một hàng hóa trong điều kiện bình thường của xã hội, tức là với một trình độ kĩ thuật trung bình, trình độ khéo léo trung bình và cường độ lao động trung bình so với hoàn cảnh xã hội nhất định

- Thời gian lao động xã hội cần thiết gần sát với thời gian lao động cá biệt của những người sản xuất và cung cấp đại bộ phận một loạt hàng hóa nào đó trên thị trường

c Các nhân tố ảnh hưởng đến lượng giá trị hàng hóa

Thứ nhất, năng suất lao động và cường độ lao động

- Năng suất lao động là hiệu suất hay năng lực sản xuất của lao động được tính bằng số

lượng sản phẩm được sản xuất ra trong 1 đơn vị thời gian (4 áo/1 ngày), hoặc bằng số lượng thời gian cần thiết để sản xuất ra 1 đơn vị sản phẩm (4h/1 áo)

- Có 2 loại NSLĐ: NSLĐ cá biệt và NSLĐ xã hội

- Hàng hóa được trao đổi không phải theo giá trị cá biệt mà là giá trị xã hội Vì vậy, NSLĐ

có ảnh hưởng đến giá trị xã hội của hàng hóa chính là NSLĐ XH

- NSLĐ XH càng tăng, thời gian lao động xã hội cân thiết để sản xuất ra hàng hóa càng giảm, lượng giá trị của một đơn vị sản phẩm càng ít và ngược lại

- Số lượng lao động hao phí (thời gian) để sản xuất ra một đơn vị sản phẩm không phụ thuộc chủ yếu vào việc gia tăng sức lực của người lao động

- Lượng giá trị của một đơn vị hàng hóa tỷ lệ thuận với số lượng lao động kết tinh và tỷ

lệ nghịch với năng suất lao động xã hội Muốn giảm giá trị của mỗi đơn vị hàng hóa xuống, ta phải tăng NSLĐ xã hội

- NSLĐ phụ thuộc vào nhiều yếu tố như:

+ Trình độ khéo léo của người lao động

+ Sự phát triển của KH-KT và trình độ ứng dụng tiến bộ kĩ thuật vào sản xuất + Sự kết hợp xã hội của sản xuất, hiệu quả của tư liệu sản xuất và các điều kiện tự nhiên

- Cường độ lao động là khái niệm nói lên mức độ khẩn trương, là sự căng thẳng, mệt

nhọc của người lao động CĐLĐ được đo bằng sự tiêu hao LĐ trong 1 đơn vị thời gian

(1000kcal/1h)

- Khi CĐLĐ tăng lên, lượng lao động hao phí trong cùng một đơn vị thời gian cũng tăng lên và lượng sản phẩm được tạo ra cũng tăng lên tương ứng, còn lượng giá trị của một sản đơn vị sản phẩm thì không đổi

- Tăng cường độ lao động giống như kéo dài thời gian lao động

- CĐLĐ phụ thuộc vào nhiều yếu tố:

+ Trình độ tổ chức quản lý

+ Hiệu quả của TLSX

+ Thể chất, tinh thần của người lao động

Thứ hai, mức độ phức tạp của lao động

- Mức độ phức tạp của lao động có thể chia thành lao động giản đơn và lao động phức tạp

+ Lao động giản đơn là lao động không qua huấn luyện đào tạo

+ Lao động phức tạp là lao động đòi hỏi phải được đào tạo huấn luyện, là lao động thành thạo

- Trong cùng một đơn vị thời gian lao động như nhau, lao động phức tạp tạo ra nhiều giá trị hơn so với lao động giản đơn

- Lao động phức tạp là lao động giản đơn được nhân gấp bội lên

- Trong quá trình trao đổi, người ta quy mọi lao động phức tạp thành lao động giản đơn trung bình

- Vì vậy, lượng giá trị của hàng hóa được đo bằng thời gian lao động xã hội cần thiết, giản đơn trung bình

Thứ ba, cấu thành lượng giá trị hàng hóa

- Để sản xuất hàng hóa cần phải có chi phí LĐSXHH, gồm:

+ LĐ quá khứ (vật hóa): như máy móc, công cụ, nguyên vật liệu

+ LĐ sống: chi phí để người sản xuất hàng hóa sống và tồn tại trong quá trình chế biến tư liệu sản xuất thành sản phẩm mới

- Trong quá trình sản xuất:

+ LĐ cụ thể có vai trò bảo tồn và di chuyển giá trị của tư liệu sản xuất vào trong sản phẩm, đây là bộ phận giá trị cũ trong sản phẩm (kí hiệu c)

+ LĐ trừu tượng (biểu hiện ở sự hao phí LĐ sống trong quá trình sản xuất) làm tăng thêm GT cho sản phẩm, đây là bộ phận giá trị mới trong sản phẩm ( kí hiệu v+m)

- Như vậy lượng giá trị hàng hóa w=c+v+m (giá trị cũ + giá trị mới)

Câu 3: Quy luật giá trị (Nội dung, yêu cầu, tác động và sự biểu hiện của quy luật giá trị trong các giai đoạn phát triển của chủ nghĩa tư bản)

a Nội dung và yêu cầu của quy luật gia trị

- Quy luật giá trị là quy luật kinh tế căn bản của sản xuất và trao đổi hàng hóa, ở đâu có trao đổi và sản xuất hàng hóa thì ở đó tồn tại và phát huy tác dụng của quy luật giá trị

- Yêu câu chung của quy luật giá trị: việc sản xuất và trao đôiỉ hàng hóa phải dựa trên

cơ sở hao phí lao động xã hội cần thiết

- Trong kinh tế hàng hóa, mỗi người sản xuất tự giải quyết hao phí lao động cá biệt của mình, nhưng giá trị của hàng hóa không phải được quyết định bởi hao phí lao động cá biệt mà bởi hao phí lao động xã hội cần thiết Vì vậy, muốn bán được hàng hóa, bù đắp chi phí mà xã hội chấp nhận được

- Trong lưu thông, hay trao đổi hàng hóa cũng phải dựa trên cơ sở hao phí lao động xã hội cần thiết, có nghĩa là trao đổi phải theo nguyên tắc ngang giá

- Sự vận động của quy luật giá trị thông qua sự vận động của giá cả hàng hóa Vì giá trị

là cơ sở của giá cả, còn giá cả là biểu hiện bằng tiền của giá trị

- Ngoài ra giá cả còn phụ thuộc vào các nhân tố khác như: cạnh tranh, cung cầu, sức mua của đồng tiền

- Sự tác động của các nhân tố này làm giá cả hàng hóa trên thị trường tách rời với giá trị và lên xuống xoay quanh trục giá trị của nó

b Tác động của quy luật gia trị:

- Thứ nhất, điều tiết sản xuất và lưu thông hàng hóa

+ Điều tiết sản xuất là điều hòa, phân bổ các yếu tố sản xuất giữa các ngành, các lĩnh vực kinh tế Điều tiết sản xuất biểu hiện bằng mối liên hệ giữa các ngành sản xuất với cung-cầu, giá cả-giá trị

VD: cung > cầu => giá cả < giá trị => ngành sản xuất thua lỗ

Cung = cầu => giá cả = giá trị => ngành có thể tái sản xuất

Cung < cầu => giá cả > giá trị => ngành sản xuất thu được lợi nhuận và lợi nhuận siêu ngạch

+ Điều tiết lưu thông của quy luật giá trị cũng thông qua giá cả trên thị trường Sự biến động của giá cả thị trường cũng có tác dụng thu hút luồng hàng từ nơi giá cả thấp đến nơi giá cả cao

- Thứ hai, kích thích cải tiến kỹ thuật, hợp lý hóa sản xuất, tang NSLĐ, thúc đẩy LLSX phát triển

+ Trong nền kinh tế hàng hóa, mỗi người sản xuất hàng hóa là một chủ thể kinh tế độc lập, tự quyết định hoạt động sản xuất kinh doanh của mình Nhưng do điều kiện sản xuất khác nhau nên hao phí lao động cá biệt của mỗi người khác nhau + So sánh hao phí lao động cá biệt cá nhân và hao phí lao động xã hội

HPLĐCBCN > HPLĐXH => GT hàng hóa cá nhân > GT hàng hóa xã hội => nhà sản xuất thua lỗ

HPLĐCBCN = HPLĐXH => GT hàng hóa cá nhân = GT hàng hóa xã hội => nhà sản xuất bình thường

HPLĐCBCN < HPLĐXH => GT hàng hóa cá nhân < GT hàng hóa xã hội => nhà sản xuất có lợi nhuận

 Để giành lợi thế cạnh tranh và tránh nguy cơ vỡ nợ, phá sản, họ phải hạ thấp chi phí lao động cá biệt của mình, sao cho bằng HPLĐXH cần thiết Muốn vậy, họ phải luôn tìm cách cải tiến kỹ thuật, cải tiến tổ chức quản lí, thực hiện tiết kiệm chặt chẽ, tăng NSLĐ

- Thứ ba, thực hiện sự lựa chọn tự nhiên và phân hóa người sản xuất thành người giàu, người nghèo

+ Quá trình cạnh tranh theo đuổi giá trị tất yếu dẫn đến kết quả là:

 Những người có điều kiện sản xuất thuận lợi, có trình độ, kiến thức cao, trang bị

kỹ thuật tốt => có HPLĐCB thấp hơn HPLĐXH cần thiết, nhờ đó phát tài, giàu lên nhanh chóng => họ sắm thêm TLSX, mở rộng sản xuất kinh doanh

 Ngược lại, những người không có điều kiện thuận lợi, làm ăn kém cỏi hoặc gặp rủi ro trong kinh doanh => bị thua lỗ => phá sản => nghèo khó

c Biểu hiện của quy luật giá trị:

- Những tác động của quy luật giá trị trong nền kinh tế hàng hóa có ý nghĩa lý luận và thực tiễn hết sức to lớn: một mặt, quy luật giá trị chi phối sự lựa chọn tự nhiên, đào thải các yếu kém, kích thích các nhân tố tích cực phát triển, mặt khác, phân hóa xã hội thành kẻ giàu người nghèo, tạo sự bất bình đẳng xã hội

- Nếu như trong giai đoạn CNTB do cạnh tranh, quy luật giá trị biểu hiện thành quy luật giá cả sản xuất, thì trong gia đoạn CNTB độc quyền quy luật giá trị biểu hiện thành quy luật giá cả độc quyền

Câu 4: Cạnh tranh nội bộ ngành và cạnh tranh giữa các ngành

1 Cạnh tranh nội bộ ngành và sự hình thành giá trị thị trường

a Khái niệm cạnh tranh nội bộ ngành:

Cạnh tranh nội bộ ngành là sự cạnh tranh giữa các xí nghiệp trong cùng một ngành, cùng sản xuất ra một loại hàng hóa nhằm giành giật những điều kiện thuận lợi trong sản xuất và tiêu thụ hàng hóa có lợi hơn để thu lợi nhuận siêu ngạch

b Biện pháp cạnh tranh:

Các nhà tư bản thường xuyên cả tiến kỹ thuật, nâng cao năng suất lao động, làm cho giá trị cá biệt của hàng hóa xí nghiệp sản xuất ra thấp hơn giá trị xã hội của hàng hóa đó để thu được lợi nhuận siêu ngạch

c Kết quả của cạnh tranh nội bộ ngành:

Hình thành nên giá trị xã hội (giá trị thị trường) của từng loại hàng hóa Điều kiện sản xuất trung bình trong một ngành thay đổi do kỹ thuật sản xuất phát triển, năng suất lao động tăng lên, giá trị xã hội (giá trị thị trường) của hàng hóa giảm xuống

Trong các đơn vị sản xuất khác nhau, do điều kiện sản xuất (điều kiện kĩ thuật,

tổ chức sản xuất, trình độ tay nghề công nhân…) khác nhau, cho nên hàng hóa có giá trị cá biệt khác nhau, nhưng trên thị trường các hàng hóa phải bán theo giá trị xã hội-giá trị thị trường

2 Cạnh tranh giữa các ngành và sự hình thành lợi nhuận bình quân

a Khái niệm cạnh tranh giữa các ngành:Cạnh tranh giữa các ngành là sự cạnh tranh giữa các nhà tư bản ở các ngành sản xuất khác nhau nhằm giành nơi đầu tư có lợi nhất, nơi có tỷ suất lợi nhuận (p’) cao

b Điều kiện để có cạnh tranh giữa các ngành: Sự khác nhau c/v giữa các ngành dẫn đến

sự khác nhau về tỷ suất lợi nhuận (p’) giữa các ngành

c Kết quả của cuộc cạnh tranh này là: sự hình thành tỷ suất lợi nhuận bình quân (𝑝̅ ) ′

và giá trị hàng hóa chuyển thành giá cả sản xuất

Câu 5: Tư bản cho vay (khái niệm, đặc điểm của tư bản cho vay, lợi tức, tỷ suất lợi tức)

a Khái niệm:

Tư bản cho vay là tư bản tiền tệ tạm thời nhàn rỗi mà người chủ sỡ hữu nó cho người khác sử dụng trong một thời gian nhằm nhận được số tiền lời nhất định Số tiền lời đó được gọi là lợi tức

b Đặc điểm:

- Quyền sỡ hữu tư bản tách rời quyền sử dụng tư bản (Tư bản đi vay là tư bản sử dụng còn tư bản cho vay là tư bản sỡ hữu)

- Tư bản cho vay là hàng hóa đặc biệt: vì khi cho vay người bán không mất quyền sỡ hữu, còn người mua chỉ được mua quyền sử dụng trong thời gian nhất định và khi sử dụng thì giá trị của nó không mất đi mà còn tăng lên; giá cả của nó không do giá trị mà

do giá trị sử dụng của tư bản cho vay, do khả năng tạo ra lợi tức của nó quyết định Lợi tức chính là giá cả của hàng hóa tư bản cho vay

- Tư bản cho vay vận động theo công thức T’-T’ nên nó gây ấn tượng hình thức tiền có thể đẻ ra tiền Do đó, quan hệ bóc lột TBCN được che giấu một cách kín đáo nhất, tư bản cho vay trở nên thần bí và được sùng bái nhất

c Lợi tức (z): chính là một phần của lợi nhuận bình quân mà nhà tư bản đi vay phải trả cho nhà tư bản cho vay căn cứ vào lượng tư bản tiền tệ mà nhà tư bản cho vay đã

bỏ ra cho nhà tư bản đi vay sử dụng

- Do có tư bản tiền tệ đễ rỗi nên nhà tư bản cho vay đã chuyển tiền của mình cho nhà

tư bản đi vay sẽ trở thành tư bản hoạt động

- Trong quá trình vận động, tư bản hoạt động sẽ thu được lợi nhuận bình quân

- Vì để có tư bản hoạt động, trước đó phải đi vay, nên nhà tư bản đi vay (tức tư bản hoạt động) không được hưởng toàn bộ lợi nhuận bình quân, mà trong số lợi nhuận bình quân có một phần được trích ra để trả cho nhà tư bản cho vay dưới hình thức lợi tức Nên phần còn lại của lợi nhuận bình quân là thu thập của nhà tư bản đi vay (TB hoạt động) còn được gọi là lợi nhuận doanh nghiệp

- Nguồn gốc của lợi tức cũng chính là giá trị thặng dư do công nhân làm thuê sáng tạo

ra từ trong lĩnh vực sản xuất

 Tư bản cho vay cũng gián tiếp bóc lột công nhân làm thuê thông qua tư bản đi vay + Giới hạn của lợi tức phải nằm trong khoảng: 0 < z < 𝑝̅

d Tỷ suất lợi tức (z’): là tỷ lệ tính theo phần trăm giữa tổng số lợi tức và số tư bản tiền

tệ cho vay (thường tính theo tháng, quý, năm,…)

- Ký hiệu tỷ suất lự tức là z’ ta có: 𝑧′ = 𝑧

𝑡ổ𝑛𝑔 𝑡ư 𝑏ả𝑛 𝑐ℎ𝑜 𝑣𝑎𝑦 (𝑘) 100%

- Giới hạn của tỷ suất lợi tức phải nằm trong khoảng: 0 < z’ < 𝑝′̅

- Tỷ suất lợi tức phụ thuộc vào các nhân tố sau đây:

+ Một là, tỷ suất lợi nhuận bình quân

+ Hai là, tỷ lệ phân chia lợi nhuận bình quân thành lợi tức và lợi nhuận của nhà

tư bản hoạt động

+ Ba là, quan hệ cung cầu về tư bản cho vay

- Trong điều kiện của CNTB, tỷ suất lợi tức có xu hướng giảm vì tỷ suất lợi nhuận có xu hướng giảm và cung về tư bản cho vay có xu hướng tăng nhanh hơn cầu về tư bản cho vay