“Một số trò chơi học tập ở môn Lịch sử và Địa lí lớp 4” là một sáng kiến nhỏ được đúc rút trong thời gian dạy học mong được góp phần nào vào việc tích lũy kinh nghiệm trong công tác dạy
Trang 1PHÒNG GIÁO DỤC HUYỆN BÙ ĐỐP TRƯỜNG TIỂU HỌC THIỆN HƯNG A
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Trang 2LỜI NÓI ĐẦU
Để thực hiện mục tiêu chương trình của môn Lịch sử và Địa lí lớp
4 Trong dạy học giáo viên cần đổi mới, lựa chọn và kết hợp các phương pháp dạy học phù hợp nhằm tạo điều kiện cho học sinh phát huy tính tích cực, tự tìm tòi, phát hiện ra kiến thức sao cho tiết học diễn ra nhẹ nhàng mà hiệu quả “Một số trò chơi học tập ở môn Lịch sử và Địa lí lớp 4” là một sáng kiến nhỏ được đúc rút trong thời gian dạy học mong được góp phần nào vào việc tích lũy kinh nghiệm trong công tác dạy học
Do kinh nghiệm còn ít, sáng kiến này chắc sẽ còn nhiều thiếu sót Rất mong bạn bè đồng nghiệp và các cấp lãnh đạo đóng góp ý kiến xây dựng để bản sáng kiến được hoàn thiện hơn
Xin chân thành cảm ơn !
Thiện Hưng, ngày 17 tháng 4 năm 2008
Người viết : Hoàng Văn Minh
Trang 3PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ
I.LÝ DO VÀ MỤC ĐÍCH VIẾT ĐỀ TÀI
Để dạy và học phát huy tính tích cực của học sinh, những năm qua nhiều phương pháp và hình thức dạy học mới đã thực sự đưa vào trường tiểu học
Việc dạy học phát huy tính tích cực của học sinh nhằm phát triển cho trẻ một con người toàn diện, có tố chất năng động, sáng tạo, có năng lực giải quyết vấn đề … có khả năng đáp ứng yêu cầu của dòng tri thức không ngừng gia tăng trong xã hội hiện nay Do vậy việc tích lũy phương pháp và hình thức dạy học đạt hiệu quả cao chính là việc làm cần thiết và thường xuyên của mỗi giáo viên
Do đặc điểm học sinh Tiểu học “ Tiềm tàng khả năng phát triển” nên người giáo viên cần sáng tạo, sử dụng linh hoạt nhiều phương pháp, hình thức dạy học khác nhau để giúp học sinh lĩnh hội kiến thức, giúp học sinh có điều kiện “Trải nghiệm và thử thách” Qua trải nghiệm và thử thách cộng với việc học tập tích cực, chủ động, tự giác dựa trên nhu cầu hứng thú, sự tương tác lẫn nhau trong học tập Từ đó học sinh hình thành kĩ năng, kĩ xảo, các em được phát triển nhiều mặt nhằm vận dụng vào cuộc sống hằng ngày
Cùng với môn khoa học, lịch sử và địa lí, trong chương trình tiểu học trước đây là những phân môn của Tự nhiên và xã hội Trong chương trình tiểu học mới lịch sử và địa lí là hai phần của môn Lịch sử và địa lí vì vậy nó có mối liên hệ khăng khít với nhau Sự liên môn của môn lịch sử và địa lí càng yêu cầu học sinh phải tiếp thu lượng kiến thức song hành
Phần lịch sử trong môn lịch sử và địa lí lớp 4 cung cấp cho học sinh các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử tiêu biểu có hệ thống theo dòng thời gian của lịch sử Việt Nam đồng thời cho học sinh hiểu mối quan hệ giữa các sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử trong quá khứ và hiện tại của xã hội loài người thuộc phạm vi đất nước Việt Nam Như vây học sinh phải học hỏi tìm hiểu môi trường xung quanh, thiên nhiên, văn hóa… Từ đó các em biết tự hào, tôn kính cội nguồn dân tộc để hình thành nhân cách con người toàn diện
Trang 4Phần địa lí trong môn lịch sử và địa lí lớp 4 yêu cầu học sinh phải nắm được các sự vật, hiện tượng và các mối quan hệ địa lí ở các vùng miền chính trên đất nước Việt Nam Sự cần thiết học sinh phải tìm hiểu thiên nhiên và hoạt động sản xuất của con người ở các vùng miền khác nhau Cũng như phân môn lịch sử, phân môn địa lí học sinh cần có kĩ năng phân tích bản đồ, lược đồ, biết khai thác triệt để các kênh hình, kênh chữ trong sách giáo khoa Nhằm tiếp nhận kiến thức cho bản thân để vận dụng vào cuộc sống thực tiễn.
Môn Lịch sử và Địa lí lớp 4 có lượng kiến thức dồi dào, các em phải chủ dộng tiếp nhận kiến thức về các chủ đề trên với nhiều hình thức khác nhau Những chủ đề này rất thiết thực gần gũi, liên quan đến cuộc sống của các em Vì thế các em cần phải tiếp nhận một cách hiệu quả
Để việc dạy học có hiệu quả , ngoài sự phối hợp hài hòa các phương pháp thì cũng cần tạo ra một không gian vui tươi, sôi nổi trong từng phương pháp nhằm giúp học sinh hứng thú, chủ động chiếm lĩnh kiến thức
Cho nên việc “Học mà chơi – chơi mà học” là điều kiện cần ở lứa tuổi học
sinh tiểu học
Vây để phối hợp việc “học mà chơi – chơi mà học" trong từng hoạt động dạy- học được hay không? Điều đó chắc chắn là được Đó chính là “ Các trò chơi học tập”
Nếu giáo viên có sự chuẩn bị kĩ, biết tổ chức tốt, hợp lí “Các trò chơi học tập” thì đây sẽ là một hình thức học tập hết sức hứng thú đối với học sinh vì lẽ: Học sinh học tập kiến thức mới, ôn tập kiến thức cũ trong một môi trường thoải mái, nhẹ nhàng không gò bó
Xuất phát từ những suy nghĩ đó mà đề tài sáng kiến kinh nghiệm:
“Một số trò chơi học tập ở môn Lịch sử và Địa lí lớp 4” thực sự đạt hiệu quả không chỉ ở khối 4 mà có thể ở các khối lớp khác nếu giáo viên biết lựa chọn và sử dụng nó vào các hoạt động dạy học hợp lý
II TÌNH HÌNH THỰC TẾ CHUNG HIỆN NAY.
1 Tình hình thực tế trong việc dạy và học
Ban giám hiệu luôn tạo điều kiện giúp đỡ trong việc giảng dạy của giáo viên đứng lớp
Khi đưa ra vấn đề thực hiện đề tài, với sự nổ lực của bản thân và sự hỗ trợ của các đồng nghiệp trong tổ khối đã giúp đỡ cho bản sáng kiến được hoàn thành
Khối lớp 4 được sắp xếp học cùng một buổi với những thầy cô giáo nhiệt tình, năng nổ, yêu nghề mến trẻ.Với vai trò là giáo viên chủ nhiệm lớp
Trang 54, các thầy cô có điều kiện gần gũi với học sinh không chỉ lớp mình chủ nhiệm mà còn dễ tiếp cận với học sinh các lớp khác trong cùng khối, được biết lứa tuổi các em thích khám phá và thử thách, thích học tập trong môi trường vui tươi thoải mái.
Các đồng nghiệp cũng tạo điều kiện giúp đỡ, đồng tình ủng hộ, thử nghiệm các trò chơi học tập vào hoạt động dạy học
Tuy nhiên cơ sở vật chất còn thiếu thốn, đồ dùng dạy học môn Lịch sử và Địa lí chưa đầy đủ cho nên việc tạo ra một môi trường dạy học đạt hiệu quả là điều không dễ dàng
Học sinh trường Tiểu học Thiện Hưng A nói chung và khối lớp 4 nói riêng đa số là con em các gia đình nông dân có hoàn cảnh kinh tế còn khó khăn, cách tiếp cận các hoạt động vui chơi cũng như trong học tập còn hạn chế, sự nhút nhát, rụt rè thụ động ở lứa tuổi học sinh tiểu học ở vùng nông thôn miền núi còn mang nặng hơn các vùng thành thị
Hơn thế nữa chương trình môn Lịch sử và Địa lí lớp 4 là một nội dung mới trong giai đoạn 2 của bậc tiểu học đã gây cho học sinh ít nhều bỡ ngỡ khi tiếp xúc Môn lịch sử và địa lí góp phần không nhỏ vào việc hình thành nhân cách cho học sinh Thế nhưng với học sinh thuộc địa bàn xã Thiện Hưng việc tiếp nhận kiến thức theo chương trình tiểu học mới là vấn đề còn gặp nhiều khó khăn
Tuy thế, với lòng nhiệt huyết của một người thầy dù khó khăn đến mấy thì cũng cần cho học sinh nhận thấy: “Mỗi ngày đến trường là một ngày vui”
2 Thực trạng của việc tổ chức “trò chơi học tập hiện nay”.
Hiện nay một số giáo viên cũng đã vận dụng các trò chơi học tập vào các hoạt dộng dạy học Nhưng các trò chơi học tập đa số chỉ dược vận dụng ở các lớp 1,2,3 Vì lẽ ở lớp 1,2,3 có lượng kiến thức đơn giản, nội dung các hoạt động ngắn gọn hơn nên có nhiều thời gian hơn để tổ chức các trò chơi Còn ở lớp 4,5 lượng kiến thức tương đối nhiều, có khi giáo viên không đủ thời gian để truyền tải kiến thức nên các trò chơi thường bị bỏ qua, tiết học có vẻ nặng nề Do đó đôi khi có tổ chức trò chơi cũng chỉ là hình thức chứ chưa xem trọng các trò chơi học tập nhằm phát huy năng lực tư duy của học sinh Chưa thông qua các trò chơi học tập nhằm tạo điều kiện để học sinh trình bày những suy nghĩ của mình
Đây là vấn đề cần xem lại , nhất thiết phải xác định cụ thể mục đích, tác dụng, cách tổ chức các trò chơi học tập trong giảng dạy sao cho thật
Trang 6sự là một hình thức dạy học đạt hiệu quả Giúp học sinh có điều kiện phát triển năng lực mà vẫn đảm bảo học sinh là chủ thể mọi hoạt động học tập.
III ĐỐI TƯỢNG , THỜI GIAN NGHIÊN CỨU.
1 Đối tượng nghiên cứu.
Hình thức giảng dạy bằng trò chơi học tập ở môn Lịch sử và Địa lí lớp 4 áp dụng cho học sinh lớp 4A1 và học sinh toàn khối 4
2 Thời gian ngiên cứu.
- Từ ngày 10/ 9 20/ 9 : Trao đổi với đồng nghiệp trong khối về tình hình học tập bằng trò chơi của các lớp và lập đề cương
- Từ 21/ 9 30/ 12 : Nghiên cứu hình thức giảng dạy bằng “Trò chơi học tập” và trao đổi với giáo viên trong khối cùng áp dụng thử
- Từ 1/ 1 30/ 3 : Hoàn tất các hình thức giảng dạy bằng “Trò chơi học tập”
- Từ 1/ 4 10/ 4 : Cùng giáo viên trong khối rút ra bài học kinh nghiệm và hoàn tất đề tài
IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.
- Phương pháp điều tra, khảo sát, quan sát : Giữa giáo viên và học sinh, tình hình thực tế của lớp và trường
- Phương pháp trò chuyện : Giữa giáo viên với giáo viên, giữa giáo viên với học sinh
- Một số phương pháp hỗ trợ khác: Đọc sách, tham khảo tài liệu…
Trang 7PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
Trước khi lên lớp, mỗi thầy cô giáo đều chuẩn bị bài giảng cuả mình Có chuẩn bị thì kiến thức mới vững vàng, lời giảng mới hấp dẫn, phương pháp mới sinh động Song muốn tạo được sự chú ý và gây hứng thú học tập cho học sinh để không khí vui tươi, nhẹ nhàng trong từng hoạt động học tập là cả một vấn đề nghệ thuật Mộtsố trò chơi áp dụng ở môn lịch sử và địa lí lớp 4 có tác dụng tích cực đến việc học tập của các em
I TÁC DỤNG CỦA TRÒ CHƠI HỌC TẬP
Việc tổ chức trò chơi học tập vào bất cứ hoạt động nào của môn Lịch sử và địa lí đều rất quan trọng:
-Làm thay đổi hình thức học tập trong từng hoạt động
-Làm không khí lớp học thoải mái dể chịu hơn
-Làm quá trình học tập trở thành một hình thức vui chơi hấp dẫn.-Từ đó học sinh nhanh nhẹn, cởi mở, hòa đồng trong học tập cũng như trong lao dộng thực tiễn
-Giúp học sinh tiếp thu bài một cách tích cực, chủ động và tự giác.-Tạo điều kiện cho học sinh củng cố và hệ thống kiến thức một cách sáng tạo mà sâu sắc
II TRÌNH TỰ THAO TÁC THỰC HIỆN TRÒ CHƠI HỌC TẬP.Mỗi trò chơi học tập được trình bày theo ba phần:
1.Mục đích của trò chơi2.Chuẩn bị của giáo viên và học sinh3.Cách thực hiện trò chơi
Dựa vào nội dung học tập và các hoạt động dạy học để giáo viên chuẩn bị hoặc hướng dẫn học sinh chuẩn bị những điều kiện cần thiết để tổ chức trò chơi hợp lí và đạt hiệu quả Khi vận dụng để tổ chức trò chơi “học mà chơi- chơi mà học”, giáo viên có thể thay đổi ngữ liệu hoặc điều chỉnh mức độ trò chơi sao cho phù hợp với nội dung học tập
Trang 8III.CÁCH TIẾN HÀNH CỤ THỂ MỘT SỐ “TRÒ CHƠI HỌC TẬP”
1.TRÒ CHƠI “CHỌN SỐ”:
VD:Khi ôn về các giai đoạn lịch sử thuộc bài ôn tập (bài 32)có thể chuẩn bị ô vuông và một số câu hỏi như sau:
-Nhóm 1: gồm 8 câu hỏi ôn về buổi đầu độc lập và các sự kiện lịch sử tiêu biểu của giai đoạn đó
Nhóm 2: gồm 8 câu hỏi về nước Đại Việt thời Lý với các sự kiện lịch sử trong giai đoạn đó
-Nhóm 3: gồm 8 câu hỏi về nước Đại Việt thời Trần với các sự kiện lịch sử ở giai đoạn đó
-Nhóm 4: gồm 8 câu hỏi về nước Đại Việt buổi đầu thời hậu Lê với các sự kiện lịch sử ở giai đoạn đó
Ngoài ra còn một số câu hỏi tư duy dành cho học sinh đặt khi cần thiết
c Cách thực hiện trò chơi:
-Giáo viên chỉ định 2 nhóm lên chơi trước (mỗi nhóm có 4 hoặc 5 em) Từng nhóm sẽ kí hiệu cho nhóm mình(ví dụ: nhóm 1 chọn chữ M, nhóm
-Tiếp tục cho nhóm còn lại chọn số để trả lời như trên Ví dụ:
“chọn số 3” Đọc câu số 3 cho nhóm trả lời, thời gian trả lời cho mỗi câu 1
Trang 9phút, không chậm quá Nếu trả lời sai không được ghi kí hiệu của nhóm lên
ô vừa chọn ở hình vuông, nếu trả lời sai không được ghi kí hiệu Cứ lần lượt hai nhóm luân phiên nhau chọn số trả lời cho đến khi hết 8 câu hỏi Như vậy mỗi nhóm được chọn 4 lần
-Nhìn vào hình vuông trên bảng thấy nhóm nào có đủ 4 kí hiệu của nhóm, và hơn hẳn nhóm kia (tức là nhóm có câu trả lời sai) Coi như nhóm đó thắng và cả nhóm được tuyên dương ghi điểm tốt
-Nếu 2 nhóm có kí hiệu bằng nhau (4 đều) lúc đó giáo viên cho học sinh sử dụng ô trống này, mỗi nhóm sẽ đặt 1 câu hỏi để nhóm đối diện trả lời
Ví dụ; Khi đặt câu hỏi về giai đoạn nước ta cuối thời Trần, có thể đặt câu hỏi tư duy: Theo bạn, vào thời nhà Trần việc Hồ Quý Ly truất ngôi vua Trần, tự xưng làm vua đúng hay sai? Vì sao?
-Ở dưới lớp học sinh sẽ làm trọng tài chấm điểm bằng hình thức biểu quyết xem nhóm nào đặt câu hỏi đúng yêu cầu Trả lời câu hỏi của đối phương đúng ý thì nhóm đó ghi kí hiệu vào ô trống và nhóm đó thắng cuộc
-Nếu tỷ số vẫn đều nhau sau câu hỏi số 9 thì 2 nhóm đều được tuyên dương ghi điểm tốt
Các câu hỏi bị bỏ trống (sau khi các nhóm chọn số mà không trả lời được) giáo viên cho học sinh dưới lớp bổ sung và hoàn chỉnh
Cứ sau 2 nhóm chơi giáo viên lại nhận xét ghi điểm rồi gọi 2 nhóm khác, đảm bảo mỗi tiết ít nhất nửa số học sinh trong lớp được chơi
*Lưu ý:Mỗi lần chọn số để trả lời thì mỗi học sinh chỉ trả lời 1 câu, tránh mỗi học sinh trả lời 2 câu, có em lại không trả lời câu nào
KẾT QUẢ ÁP DỤNG TRÒ CHƠI “CHỌN SỐ”
Đã áp dụng vào dạy phân môn Lịch sử với bài 3, bài 20, bài 29; Phân môn Địa lí với bài 2, bài 10, bài 23, bài 32 Kết quả cho thấy các em học tập tích cực hơn, nắm vững kiến thức và nhớ bài lâu hơn
2.TRÒ CHƠI “XEM AI NHỚ NHẤT”.
a.Mục đích.
-Dùng để dạy các hoạt động của bài mới thuộc các chủ đề khác nhau trong môn Lịch sử và địa lí lớp 4 (chủ yếu ở các bài thuộc chủ đề thiên nhiên và hoạt động sản xuất của con người ở các vung miền ở môn địa lí )
-Có thể sử dụng trong hoạt động củng cố, ôn tập
-Rèn trí nhớ, học sinh có sự tập trung cao trong học tập
-Bước đầu giúp học sinh mô tả, giải thích mối liên quan giữa các sự vật hiện tượng địa lí đơn giản
Trang 10-Dùng để kiểm tra kiến thức và khả năng diễn đạt bằng ngôn ngữ của học sinh.
Làng mạc Nhà ở
Trang phục Lễ hội
c Cách thực hiện trò chơi:
Thông qua kênh hình và kênh chữ trong sách giáo khoa mà học sinh đã tìm hiểu Giáo viên dễ dàng tổ chức trò chơi này
-Giáo viên chia lớp thành 2 dãy có 4 đến 5 bạn lập thành một đội chơi
-Mỗi một lượt chơi sẽ có 2 đại diện của 2 dãy tham gia Ở mỗi lượt chơi mỗi bạn sẽ bốc thăm (1 mảnh bìa) sau đó diễn đạt lại nội dung đó bằng từ ngữ khác, không được lặp lại từ viết sẵn trong bìa Bạn kia nghe đoán từ sau đó nói lên đặc điểm nội dung ứng với mỗi từ đã đoán
Ví dụ: Học sinh 1 dãy A nhà ở phải diễn đạt “Đây là nơi mà người dân sinh sống, ăn ngủ”
Học sinh 2: dãy B phải đoán dược từ “nhà ở” nêu lên được đặc điểm : Người dân đồng bằng Bắc Bộ làm nhà quây quần bên nhau, nhà đượcnxây dựng chắc chắn,xung quanh có vườn, ao hồ
-Từng cặp học sinh khác của hai dãy lên tiếp tục thực hiện nhưng ngược lại học sinh 2 Dãy B gợi ý, 1 học sinh dãy A đoán từ và diễn đạt đặc điểm ứng với từ đó
-Cứ thực hiện như thế đến hết các thành viên trong đội
-Mỗi một lượt chơi trả lời đúng dãy ghi được 10 điểm Đội nào thắng cuộc là đội ghi được nhiều diểm hơn
Trang 11-Cuối cùng giáo viên và học sinh cong bố điểm của các đội tham gia, tuyên dương khen thưởng đối với dội thắng cuộc, động viên khích lệ đối với đội còn lại.
KẾT QUẢ ÁP DỤNG TRÒ CHƠI “XEM AI NHỚ NHẤT”
Đã áp dụng vào dạy phân môn Lịch sử với bài 4, bài 6, bài ; Phân môn Địa lí với bài bài 12, bài 18, bài 25 Kết quả cho thấy các em học tập tích cực hơn, nắm vững kiến thức và nhớ bài lâu hơn, các em ghi được nhiều điểm tốt
3.TRÒ CHƠI “MẶT XANH MẶT ĐỎ”
a Mục đích.
-Sử dung dạy bài mới trong từng hoạt động khác nhauthuoc65 môn lịch sử và địa lí
-Có thể sử dụng dạy bài ôn tập hoạt dộng củng cố
-Giúp học sinh phát huy sự nhanh nhẹn, rèn trí thông minh, khai thác được nội dung sách giáo khoa
-Ngoài kiến thức sẵn có trong sách giáo khoa, kích thích học sinh tìm hiểu cuộc sống xung quanh
1.Chùa là nơi tu hành của các nhà sư
2.Dưới thời Lý chùa được xây dựng khắp kinh thành, triều đình cùng nhân dân dóng góp tiền của để xây dựng
3 Chùa là nơi tế lễ của đạo phật
4 Chùa là trung tâm văn hóa của làng xã
5 Chùa là nơi tổ chức văn nghệ
-Học sinh tìm hiểu bài ở nhà
c Cách thực hiện trò chơi:
-Với kênh hình, kênh chữ trong sách giáo khoa cộng với sự hiểu biết thực tế của học sinh, giáo viên dễ dàng tổ chức trò chơi này
-Giáo viên chia lớp thành 3 đến 4 nhóm (tùy vào số lượng học sinh của lớp )
-Cử một vài học sinh lên làm ban giám khảo, phát biển có mặt xanh, mặt đỏ cho học sinh
