TIEU LUAN LUẬT SO SÁNH

LỜI MỞ ĐẦU Luật so sánh hay Luật học so sánh là một môn khoa học, một phương pháp tiếp cận nghiên cứu so sánh các hệ thống pháp luật khác nhau nhằm tìm ra sự tương đồng và khác biệt, giải thích nguồn gốc, đánh giá cách giải quyết trong các hệ thống pháp luật. Luật học so sánh còn là lý luận, hay là môn khoa học trong các ngành khoa học pháp lý nhằm nghiên cứu và so sánh các văn bản pháp luật và hệ thống pháp luật khác nhau với nhau và với các quy phạm của luật quốc tế để làm sáng rõ sự giống nhau và khác nhau, xác định khuynh hướng phát triển chung của pháp luật. Trong phạm vi đề bài, em sẽ trình bày khái quát quá trình hình thành và phát triển của dòng họ Civil law ở khu vực Châu Âu lục địa. Do kiến thức của bản thân em còn hạn chế nên tiểu luận không tránh khỏi những thiếu sót. Em mong các thầy, cô thông cảm, góp ý để tiểu luận của em hoàn thiện hơn nữa. Em xin chân thành cảm ơn

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 2

I Khái quát về dòng họ civil law 2

1 Chịu ảnh hưởng sâu sắc của luật La Mã 2

2 Các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ civil law được chia thành công pháp và tư pháp 2

2.1 Công pháp 2

2.2 Tư pháp 3

3 Các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ civil law coi trọng lí luận 3

4 Các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ civil law có trình độ hệ thống hóa, pháp điển hóa cao 4

5 Dòng họ civil law ko coi tiền lệ pháp luật là hình thức pháp luật thông dụng và phổ biến như pháp luật thành văn 4

II Sự hình thành và phát triển của dòng họ civil law 4

1 Giai đoạn pháp luật tập quán 4

2 Giai đoạn phát triển pháp luật thành văn (từ thế kỉ XIII đến cuối thế kỉ XVIII) 5

3 Giai đoạn pháp điển hóa pháp luật và phát triển mở rộng ra ngoài lục địa châu Âu (cuối thế kỉ XVIII, đầu thế kỉ XIX đến nay) 7

KẾT LUẬN 9

Danh mục Tài liệu tham khảo: 10

LỜI MỞ ĐẦU

Luật so sánh hay Luật học so sánh là một môn khoa học, một phương pháp tiếp cận nghiên cứu so sánh các hệ thống pháp luật khác nhau nhằm tìm

ra sự tương đồng và khác biệt, giải thích nguồn gốc, đánh giá cách giải quyết trong các hệ thống pháp luật Luật học so sánh còn là lý luận, hay là môn khoa học trong các ngành khoa học pháp lý nhằm nghiên cứu và so sánh các văn bản pháp luật và hệ thống pháp luật khác nhau với nhau và với các quy phạm của luật quốc tế để làm sáng rõ sự giống nhau và khác nhau, xác định khuynh hướng phát triển chung của pháp luật

Trong phạm vi đề bài, em sẽ trình bày khái quát quá trình hình thành và phát triển của dòng họ Civil law ở khu vực Châu Âu lục địa Do kiến thức của bản thân em còn hạn chế nên tiểu luận không tránh khỏi những thiếu sót Em mong các thầy, cô thông cảm, góp ý để tiểu luận của em hoàn thiện hơn nữa

Em xin chân thành cảm ơn!

NỘI DUNG

I Khái quát về dòng họ civil law

Thuật ngữ “Civil law” trong lĩnh vực luật học có ý nghĩa phổ biến:

- Tên gọi của hệ thống pháp luật lục địa châu Âu, là dòng họ pháp luật lớn nhất trên thế giới, tồn tại ở các nước lục địa châu Âu (Pháp, Đức, Ý, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha…), phần lớn các nước châu Phi, hầu hết các nước châu

Mỹ Latinh, các nước phương Đông

- Luật dân sự, ngành luật điều chỉnh các quan hệ tài sản và nhân thân giữa các cá nhân, thuộc lĩnh vực luật tư điều chỉnh quan hệ giữa tư nhân và

tư nhân

Dòng học pháp luật Châu Âu lục địa có những đặc điểm sau:

1 Chịu ảnh hưởng sâu sắc của luật La Mã

- Các bộ luật lớn của lục địa Châu Âu như Bộ luật Dân sự Napoleon

1804, Bộ luật Dân sự Đức 1896 đều được hình thành trên cơ sở tập quán địa phương và luật La Mã

- Luật La Mã được nghiên cứu tại các trường đại học của Đức, Pháp và

các nước lục địa Châu Âu; được coi như nguồn luật bổ sung; được áp dụng trực tiếp nếu luật pháp thành văn và tập quán pháp luật của họ chưa có quy định đối với quan hệ xã hội cần thiết phải điều chỉnh pháp luật

2 Các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ civil law được chia thành công pháp và tư pháp

- Đây là đặc điểm cơ bản để phân biệt civil law với common Law.

- Cơ sở để phân chia thành công pháp và tư pháp là phương pháp điều

chỉnh (PPĐC):

2.1 Công pháp

- Công pháp (Jus publicum) bao gồm những ngành luật điều chỉnh các quan hệ xã hội giữa các cơ quan nhà nước với nhau hoặc giữa các cơ quan

nhà nước với tư nhân (luật hiến pháp, luật hành chính, luật hình sự, luật tài chính công…) → PPĐC: phương pháp mệnh lệnh

- Công pháp bao gồm các ngành luật điều chỉnh các quan hệ giữa các cơ

quan công quyền với nhau, giữa các cơ quan công quyền với tư nhân Công pháp có những đặc điểm cơ bản sau:

+ Mục đích của công pháp là bảo vệ lợi ích chung

+ Quy phạm pháp luật công pháp mang tính tổng quát cao

+ Phương pháp điều chỉnh đặc trưng của công pháp là phương pháp mệnh lệnh

+ Công pháp thể hiện tính bất bình đẳng giữa các chủ thể pháp luật, trong đó cơ quan nhà nước (hoặc người có thẩm quyền) thướng có quyết định mang tính mệnh lệnh khiến các chủ thể khác phải thi hành

2.2 Tư pháp

- Tư pháp (Jus privatum) bao gồm những ngành luật điều chỉnh các quan hệ

xã hội giữa tư nhân với tư nhân (luật dân sự, luật thương mại, luật lao động…)

→ PPĐC: phương pháp tự do thỏa thuận ý chí và bình đẳng giữa các bên

- Tư pháp bao gồm các ngành luật điều chỉnh các quan hệ giữa tư nhân

với tư nhân Tư pháp có các đặc điểm sau:

+ Các quy định của tư pháp hướng tới việc bảo vệ lợi ích của tư nhân + Các quy phạm của tư pháp rất cụ thể, chi tiết

+ Phương pháp điều chỉnh đặc trưng của tư pháp là tự do thỏa thuận

ý chí của các bên tham gia quan hệ pháp luật

+ Các quan hệ pháp luật tư pháp thể hiện sự bình đẳng của các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật

- Một số ngành luật được coi là hỗn hợp giữa luật công và luật tư: Tố

tụng hình sự, Tố tụng dân sự, tư pháp Quốc tế

3 Các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ civil law coi trọng lí luận

- Từ thế kỉ XII, XIII, quan điểm của các giáo sư đại học ở lục địa Châu

Âu lúc bấy giờ đã là: Pháp luật là công cụ, là mô hình tổ chức xã hội, là cái

“Sollen” (cái cần phải làm) chứ không phải là “Sein” (cái đang xảy ra trong thực tiễn)

- Các học thuyết pháp luật, các nguyên tắc pháp luật được coi là nguồn

của pháp luật

- Các bộ luật của các nước châu Âu lục địa thường đi từ cái chung tới cái

riêng Ở phần chung các khái niệm được trình bày một cách rõ ràng, làm cơ

sở cho phần riêng

4 Các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ civil law có trình độ hệ thống hóa, pháp điển hóa cao

- Ngoài các bộ luật thông thường (Bộ luật hình sự, Bộ luật dân sự, Bộ luật

lao động….), các quốc gia châu Âu lục địa còn xây dựng các bộ luật khác như

bộ luật đất đai, bộ luật hàng hải, bộ luật hàng không, bộ luật thuế, bộ luật tiêu dùng, bộ luật nông thôn, bộ luật y tế công, bộ luật tiền tệ và tài chính, bộ luật di sản và nghiên cứu…Các quy phạm pháp luật trong các bộ luật thường cụ thể với các chế tài rõ ràng, có thể áp dụng trực tiếp vào các quan hệ xã hội mà không cần thông qua văn bản pháp luật trung gian như nghị định, thông tư

5 Dòng họ civil law ko coi tiền lệ pháp luật là hình thức pháp luật thông dụng và phổ biến như pháp luật thành văn

- Do chịu ảnh hưởng sâu sắc của học thuyết “phân chia quyền lực” nên

civil law ko thừa nhận vai trò lập pháp của cơ quan xét xử

- Các luật gia ở đây cho rằng lập pháp là hoạt động của nghị viện, tòa án

là cơ quan áp dụng pháp luật để xét xử chứ ko phải hoạt động xét xử tạo ra luật

- Án lệ ko được khuyến khích phát triển và chỉ áp dụng hạn chế như là

cách khắc phục nhược điểm của pháp luật thành văn

II Sự hình thành và phát triển của dòng họ civil law

Bao gồm 3 giai đoạn:

1 Giai đoạn pháp luật tập quán

- Pháp luật hình thành từ các tập quán địa phương nên mang tính biệt lập,

phân tán, thiếu thống nhất Tồn tại các luật tập quán của Pháp, Đức, các dân

tộc Slavian… Đặc biệt, luật La Mã cổ đại có ảnh hưởng lớn ở đây (do phần lớn các bộ tộc ở Tây Âu bị người La Mã đô hộ suốt 4 thế kỉ)

- Dù đế chế Tây La Mã sụp đổ vào năm 476 nhưng Đông La Mã vẫn tồn

tại Năm 528 Hoàng đế Justian ra lệnh hệ thống hóa và củng cố luật La Mã thành công trình pháp luật lớn Corpus Juris Civilis (Tập hợp các chế định luật Dân sự) bao gồm 4 phần: Code; Digest; Institutes; Novels

- Pháp luật giai đoạn này còn giản đơn, dễ lrẫn lộn giữa quy phạm đạo

đức, tôn giáo và pháp luật

- Trong thời kì đen tối – “The dark ages” (từ thế kỉ thứ V đến thế kỉ thứ

X), pháp luật tồn tại nhưng chưa phải công cụ để đảm bảo công lí trong xã hội

- Luật thời kì này còn ảnh hưởng sâu sắc tư tưởng tôn giáo, nhiều quốc

gia lấy luật nhà thờ làm luật lệ nhà nước

2 Giai đoạn phát triển pháp luật thành văn (từ thế kỉ XIII đến cuối thế kỉ XVIII)

- Cuối thế kỉ XII, hoạt động buôn bán thương mại và sự phát triển thành

thị tạo ra nhu cầu phải phân biệt giữa tôn giáo, đạo đức và pháp luật

- Giai đoạn văn hóa Phục Hưng (từ thế kỉ XIII-XIV) từ Italia sau đó lan

dần sang các nước lục địa Châu Âu Các nhà tư tưởng muốn những giá trị đích thực của luật La Mã được chấn hưng

- Quan điểm của các giáo sư đại học ở lục địa Châu Âu lúc bấy giờ đã là:

Pháp luật là công cụ, là mô hình tổ chức xã hội, là cái “Sollen” (cái cần phải làm) chứ không phải là “Sein” (cái đang xảy ra trong thực tiễn), họ muốn các quan hệ xã hội cơ bản phải được điều chỉnh bằng pháp luật để chấm dứt tình trạng hỗn mang trong xã hội

- Các trường đại học đóng góp lớn cho việc xây dựng một hệ thống pháp

luật chung cho lục địa châu Âu, gọi là Jus Commune of universities (pháp luật chung của các trường đại học)

- Trong 5 thế kỉ (từ thế kỉ XIII đến thế kỉ XVIII) có 5 trường phái đã xuất

hiện:

 Glossators(trường phái pháp luật chú giải)

- Thế kỉ XIII, ở Bologne (Italia)

- Giải thích các chế định pháp luật La Mã theo nghĩa gốc nguyên thủy

trong Corpus Juris Civilis

- Bỏ một số chế định không còn phù hợp hoặc đã được điều chỉnh của

luật giáo hội

- Đạt nhiều thành tựu lớn và Great Gloss của Accursius là một tác phẩm

đồ sộ với 9600 chú giải

Post – Glossator(trường phái hậu chú giải)

- Thế kỉ XIV

- Cắt xén luật La Mã cho phù hợp

- Tìm kiếm các giải pháp cho luật La Mã, kế tục và hoàn thiện nó

- Không chỉ nghiên cứu Corpus Juris Civilis mà còn cả luật giáo hội,

không chỉ nghiên cứu lý thuyết mà còn cả phương diện áp dụng thực tế

- Có nhiều ảnh hưởng trong việc phát triển khoa học pháp lý ở châu Âu

 Humanists (trường phái nhân văn)

Chú trọng phương pháp nghiên cứu lịch sử nhằm khôi phục lại những khái niệm nguyên thủy của luật La Mã cổ đại

 Padecstists (trường phái của các nhà pháp điển hiện đại)

- Ở Đức, thế kỉ XVI

- Là kết quả quá trình nghiên cứu và giảng dạy luật La Mã trong thế kỉ

XIV và thế kỉ XV ở lục địa châu Âu

- Cải cách hiện đại hóa luật La Mã cổ đại nhằm phù hợp với điều kiện mới

 The natural law school (trường phái luật tự nhiên)

- Thế kỉ XVII, XVIII

- Cho rằng bên cạnh pháp luật thực định do nhà nước ban hành còn có pháp luật cao hơn là pháp luật tự nhiên do đáng tạo hóa sáng tạo ra

- Dựa trên nền tảng tư duy này, các nhà tư tưởng pháp luật tự nhiên đã đề cao quyền thiêng liêng và bất khả xâm phạm của con người

- Pháp luật tự nhiên xuất phát từ bản tính và lí trí của con người

- Thuộc về quy phạm của pháp luật tự nhiên là một số hành vi sau: không tơ hào đến tài sản của người khác, trách nhiệm khi thực hiện lời hứa, bồi thường thiệt hại do mình gây ra…

- Pháp luật thực định phải được xây dựng trên cơ sở của pháp luật tự nhiên

- Trường phái này đã đấu tranh cho quyền công dân và quyền con người, chống lại sự lạm dụng quyền lực của các cơ quan nhà nước, nó đã đặt nền móng cho việc xây dựng các luật trong lĩnh vực công pháp

Giai đoạn từ thế kỉ XIII đến thế kỉ XVIII là giai đoạn hình thành hệ thống pháp luật thống nhất của Châu Âu:

+ Đầu thế kỉ XIII, Châu Âu và cả những nước thuộc địa Châu Âu ko có một hệ thống pháp luật thống nhất, do các quốc gia đều áp dụng pháp luật tập quán của mỗi vùng, miền Vd như: ở Pháp, giai đoạn này, có khoảng 60 tập quán áp dụng chung cho các tỉnh, các vùng miền (tập quán Paris, tập quán Bordeaux, tập quán Normandie…) và khoảng 300 tập quán địa phương Nhà văn Voltaire nhận xét “đi trên các vùng đất của Pháp, người ta thay đổi pháp luật như thay đổi ngựa”

+ Việc nghiên cứu và giảng dạy luật La Mã nhằm đào tạo các thẩm phán, luật sư và các chuyên gia pháp luật trong các trường đại học Châu Âu đã tạo thành tư duy pháp luật chung về pháp luật thống nhất Hệ thống pháp luật thống nhất của châu Âu lục địa là Jus Commune, được hình thành từ các giảng đường, được tiếp nhận một cách tự giác chứ ko phải bằng con đường quyền lực nhà nước Vì vậy nó được hiểu một cách mềm dẻo, ko phải là khuôn mẫu như Common law Ví dụ: ở Pháp, pháp luật thống nhất Jus Commune chỉ được xem là “Raison Écrit” (lẽ phải thành văn), tức là nước Pháp chỉ chấp nhận ảnh hưởng của pháp luật thống nhất, bởi vì vua nước Pháp cho rằng tính bắt buộc của luật nhà vua cao hơn pháp luật thống nhất

3 Giai đoạn pháp điển hóa pháp luật và phát triển mở rộng ra ngoài lục địa châu Âu (cuối thế kỉ XVIII, đầu thế kỉ XIX đến nay)

- Là giai đoạn đoạn được đánh dấu bằng những văn bản pháp luật quan trọng

+ Trước hết, phải kể đến Bản tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền 1789 của Pháp ra đời đặt nền móng cho một ngành luật mới – luật hiến pháp

+ Đầu thế kỉ XIX, các bộ luật quan trọng của nước Pháp đã ra đời như: Bộ luật Dân sự Napoleon 1804; Bộ luật Tố tụng dân sự 1806; Bộ luật thương mại 1807; Bộ luật Tố tụng hình sự 1808; Bộ luật Hình sự 1810

+ Vào thế kỉ XIX, các bộ luật cơ bản của Đức cũng được xây dung: Bộ luật thương mại 1866; Bộ luật Hình sự 1871; Bộ luật Tố tụng hình sự 1877…

KẾT LUẬN

Như vậy, qua quá trình hình thành và phát triển của dòng họ Civil law

ở khu vực Châu Âu lục địa qua đó ta thấy rằng đây là hệ thống pháp luật lớn nhất thế giới, được xây dựng trên nền tảng di sản của Luật La Mã Do vậy hệ thống pháp luật của các nước này nhìn chung đều chịu ảnh hưởng của Luật La

Mã, luật vật chất được coi trọng hơn luật thủ tục, luật tư là lĩnh vực pháp luật được chú trọng hơn cả Họ pháp luật này coi trọng văn bản qui phạm pháp luật và đã thoát ly khỏi tôn giáo, luân lý, đề cao tự do cá nhân Ngày nay, phạm vi ảnh hưởng của hệ thống Civil Law tương đối rộng bao gồm các nước Châu Âu lục địa (Pháp, Đức, Italia…), Quebec (Canada), Louisiana (Mỹ), Nhật Bản và một số nước Châu Mỹ Latinh (Brasin, Venezuela…)

Danh mục Tài liệu tham khảo:

1 Giáo trình Luật So sánh, Trường ĐH Luật Hà Nội, NXB CAND xuất bản năm 2010

2 Các bài giảng, đề tài về luật so sánh nguồn internet