1 Thực tế giảng dạy, dạy cho học sinh biết làm tập làm văn quả là rất khó, việcbồi dưỡng để các em có được kỹ năng viết các bài văn đúng và hay ở các thể loạinói chung và văn miêu tả nó
Trang 11 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài:
Như chúng ta đã biết, mục tiêu của bộ môn Tiếng Việt ở trường Tiểu học là
“Hình thành và phát triển ở học sinh các kỹ năng sử dụng tiếng Việt để học tập vàgiao tiếp trong các môi trường hoạt động của lứa tuổi Thông qua việc dạy họcTiếng Việt, góp phần rèn luyện các thao tác tư duy Cung cấp cho học sinh nhữngkiến thức sơ giản về tiếng Việt; về tự nhiên, xã hội và con người; về văn hóa, vănhọc của Việt Nam và nước ngoài Bồi dưỡng tình yêu tiếng Việt và hình thành thóiquen giữ gìn sự trong sáng, giàu đẹp của tiếng Việt, góp phần hình thành nhân cáchcon người Việt Nam xã hội chủ nghĩa cho học sinh”
Nằm trong môn Tiếng Việt, Phân môn Tập làm văn không chỉ dừng lại ở mức
độ dạy học sinh biết nói, viết đủ câu, diễn đạt trọn ý trong giao tiếp Dạy Tập làmvăn không phải chỉ giúp học sinh biết cách thức hình thành bài tập làm văn, tạo lậpđược văn bản mà còn phải tiếp tục bồi dưỡng tâm hồn, phát triển năng lực tư duycho các em (1)
Thực tế giảng dạy, dạy cho học sinh biết làm tập làm văn quả là rất khó, việcbồi dưỡng để các em có được kỹ năng viết các bài văn đúng và hay ở các thể loạinói chung và văn miêu tả nói riêng là việc không đơn giản Bởi những sản phẩmcủa phân môn Tập làm văn là những bài viết, bài nói thể hiện năng lực của từng cánhân học sinh Thế nhưng ở học sinh Tiểu học, khả năng diễn đạt của các em cònnhiều hạn chế, chưa biết chọn lọc từ ngữ cho bài viết của mình, hầu như các emnghĩ thế nào thì viết thế ấy làm cho hiệu quả bài viết chưa cao Mặt khác, để thựchiện được mục tiêu là xây dựng các văn bản (nói và viết), học sinh phải huy độngtất cả kiến thức mà các em đã tiếp thu được qua việc học tập ở phân môn Tập đọc,Chính tả, Luyện từ và câu, Kể chuyện… Trong khi vốn sống của các em chưanhiều, vốn từ chưa phong phú Vậy để đạt được các yêu cầu trên thì việc rèn kỹnăng viết văn miêu tả cho học sinh là điều hết sức cần thiết Điều đó đặt ra cho giáoviên tiểu học – những người trực tiếp giảng dạy trong đó có bản thân tôi là phảithường xuyên nghiên cứu, tìm tòi các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy họclàm văn miêu tả cho học sinh
Xuất phát từ những yêu cầu đó, là một giáo viên trực tiếp dạy lớp 5 nhiều năm,tôi luôn trăn trở làm thế nào để nâng cao hiệu quả trong các tiết làm tập văn giúphọc sinh viết văn tốt hơn đặc biệt là văn miêu tả Với tâm huyết nghề nghiệp, vìtương lai tươi sáng của các em, trong quá trình giảng dạy, tôi đã đi sâu nghiên cứutài liệu và mạnh dạn áp dụng “Một số biện pháp giúp học sinh lớp 5 làm tốt bài
văn miêu tả ” và đã áp dụng vào thực tế giảng dạy tại đơn vị mình thấy có kết quả khả quan.
1.2 Mục đích nghiên cứu:
Đề xuất một số giải pháp giúp học sinh lớp 5 làm tốt bài văn miêu tả
1.3 Đối tượng nghiên cứu: Một số biện pháp giúp học sinh lớp 5 làm tốt bài văn miêu tả.
1.4 Phương pháp nghiên cứu:
(1) Phương pháp dạy học Tiếng Việt ở Tiểu học - Lê Phương Nga, Nguyễn Trứ ( Nhà xuất bản GD)
Trang 2- Phương pháp tổng hợp vấn đề lý thuyết: Nghiên cứu giáo trình tâm lý học, giáodục học, ngôn ngữ học.
- Phương pháp phỏng vấn, khảo sát: phỏng vấn giáo viên dạy, cán bộ quản lýnhà trường
- Phương pháp thực nghiệm: giảng dạy để khảo sát đối chứng
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm:
Tập làm văn là phân môn trong chương trình Tiếng Việt của bậc Tiểu học,đây là một phân môn mang tính chất thực hành tổng hợp Chính những văn bản nóiviết các em có được từ phân môn Tập làm văn theo các nghi thức lời nói, thuyếttrình đã thể hiện những hiểu biết thực tế, những kĩ năng sử dụng Tiếng Việt màcác em đã được học ở phân môn Tập làm văn Các kiểu bài miêu tả được học nhiềunhất, nó giúp cho HS tái hiện lại cuộc sống con người, phong cách thiên nhiên hiệnlên như một bức tranh nhiều màu sắc Nó giúp các em có tâm hồn văn học, có tìnhyêu quê hương đất nước và cuộc sống con người (2)
Chất lượng Tập làm văn là chất lượng của cảm thụ văn học, của các kĩ năngnghe, nói, đọc, viết tiếng mẹ đẻ Cho nên, thầy và trò phải soạn giảng và học tậptích cực, nghiêm túc, hiệu quả, mới mong nâng cao một cách bền vững chất lượngmôn Tiếng Việt ở lớp cuối cấp Tiểu học
Dạy Tập làm văn lớp 5 phải đảm bảo mục tiêu yêu cầu cần đạt về kiến thức, kĩnăng của Chương trình giáo dục phổ thông cấp Tiểu học theo Chuẩn kiến thức, kĩnăng của từng môn học và phù hợp trình độ của từng học sinh trong lớp mà
“Hướng dẫn 896” của Bộ GD-ĐT đã đề ra
Như chúng ta đã biết, văn miêu tả là thể loại văn dùng lời nói có hình ảnh vàcảm xúc cho người đọc, người nghe hình dung một cách rõ nét, cụ thể người, vật,cảnh vật, sự việc như nó vốn có trong đời sống Qua đó người ta gửi gắm nhữngsuy nghĩ, cảm xúc và tình yêu thương của mình với những gì mà mình miêu tả.Trong chương trình Tập làm văn lớp 5: Cả năm có 62 tiết trong đó Tập làm vănmiêu tả 33 tiết (chiếm hơn 50% số tiết) với mục tiêu là trang bị kiến thức và rènluyện kĩ năng làm văn, góp phần cùng với các môn học khác làm giàu vốn sống,rèn luyện tư duy, bồi dưỡng tâm hồn, cảm xúc thẩm mĩ, hình thành nhân cách chohọc sinh Trong một tiết học tối đa có 40 phút mà kiến thức phải cung cấp quánhiều nên giáo viên chỉ hay quan tâm đến đối tượng học sinh khá giỏi để tiết dạythành công Ngoài ra do việc thay đổi nội dung chương trình sách giáo khoa khiếncho giáo viên còn lúng túng trong việc nắm bắt nội dung và phương pháp giảngdạy, từ đó dẫn đến kết quả học tập môn Tập làm văn chưa cao.Tuy nhiên phải thừanhận một điều rằng thực tế hiện nay, việc dạy môn Tiếng Việt nói chung và phânmôn Tập làm văn nói riêng còn có rất nhiều hạn chế và chưa đạt kết quả như mongmuốn Lý do này là do nhiều nguyên nhân Trong đó đa số giáo viên chưa địnhhình được phương pháp giảng dạy cũng như trình tự tiến hành dạy một bài tập làmvăn như thế nào cho phù hợp với mục đích và nội dung của bài đặt ra Mặt khác HS(2) Phương pháp dạy học Tiếng Việt ở Tiểu học - Lê Phương Nga, Nguyễn Trứ ( Nhà xuất bản GD)
Trang 3tiểu học là đối tượng mà năng lực tư duy còn hạn chế, kỹ năng sử dụng ngôn ngữcủa các em chưa cao Đặc biệt khả năng của các HS ở các địa phương còn chưađồng đều, hơn nữa đa số học sinh rất ngại học Tập làm văn
Muốn dạy học sinh làm văn miêu tả đạt yêu cầu thì giáo viên phải hiểu thế
nào là văn miêu tả, đặc điểm thể loại văn miêu tả, biết yếu tố nào là quan trọng vàcần thiết để giúp học sinh làm được bài văn miêu tả sinh động thông qua quan sátđối tượng miêu tả (Nội dung này nằm trong bước chuẩn bị bài mới của giáo viên)
2.2 Thùc tr¹ng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.
a Về phía giáo viên
Bản thân tôi là một giáo viên được đào tạo trên chuẩn, ra trường hơn mườinăm Qua quá trình giảng dạy lớp 4, 5 tôi rút ra được: khi dạy các loại bài tập làmvăn miêu tả giáo viên mới chỉ dừng lại ở việc giải quyết hoàn thành các yêu cầucủa các bài tập theo chuẩn kiến thức chứ chưa đi sâu, mở rộng, rèn kỹ năng viếtvăn cho các em Giáo viên cũng chưa định hướng cụ thể cho các em cách học vănnhư thế nào cho có hiệu quả nên bài văn của các em phần nhiều chỉ đạt được ở mức
độ trung bình Giáo viên còn quá phụ thuộc vào sách giáo viên, hướng dẫn học sinhlàm bài văn miêu tả còn chung chung, chưa cụ thể Vốn từ của một số giáo viên cònhạn chế, thời gian nghiên cứu tài liệu tham khảo để nâng cao vốn từ ngữ cho mìnhcòn chưa thường xuyên, chưa tạo được hứng thú cho học sinh trong giờ học Tậplàm văn GV chưa hướng dẫn học sinh quan sát một cách tinh tế và hướng dẫn các
em từng bước theo nội dung các ý của bài văn miêu tả để HS hiểu rõ mình phải làm
gì trong mỗi bước
b Về phía học sinh
Năm học (2016 - 2017), tôi được phân công phụ trách lớp 5A với 26 học
sinh Các em đều là học sinh nông thôn ngoan ngoãn, chăm chỉ nhưng khả năngnói, viết tập làm văn còn hạn chế Hầu hết 26 học sinh của lớp 5A tôi chủ nhiệmcòn rất "khiêm tốn" khi làm bài Tập làm văn Sau khi nghiên cứu sách giáo khoaTiếng Việt 4, tôi nhận thấy học sinh lớp 4 đã được học văn miêu tả về đồ vật, câycối, con vật Nhưng qua khảo sát chất lượng đầu năm học 2017 - 2018, đã có 15,4học sinh chưa hoàn thành về phân môn Tập làm văn, dẫn đến môn Tiếng Việt củalớp tôi tỉ lệ học sinh chưa hoàn thành còn cao
* Các hạn chế của học sinh thường là:
- Bài viết của học sinh còn mắc nhiều lỗi chính tả
- Học sinh chưa xác định được trọng tâm đề bài cần miêu tả
- Nhiều em thường liệt kê, kể lể dài dòng, diễn đạt vụng về, lủng củng Nhiều
em chưa biết dừng lại để nói kĩ một vài chi tiết cụ thể nổi bật
- Vốn từ ngữ của các em còn nghèo nàn, khuôn sáo, quan sát sự vật còn hời hợt
- Các em chưa biết cách dùng các biện pháp nghệ thuật khi miêu tả
Vậy đâu là nguyên nhân dẫn đến tình trạng chất lượng Tập làm văn của họcsinh không đạt yêu cầu ? Qua quá trình giảng dạy lớp 5, tôi nhận thấy học sinh họcyếu Tập làm văn là do nhiều nguyên nhân sau:
- Khi làm văn, học sinh chưa xác định được yêu cầu trọng tâm của đề bài
- Học sinh không được quan sát trực tiếp đối tượng miêu tả
Trang 4- Khi quan sát thì các em không được hướng dẫn về kĩ năng quan sát: quan sátnhững gì, quan sát từ đâu ? Làm thế nào phát hiện được nét tiêu biểu của đối tượngcần miêu tả.
- Không biết hình dung bằng hình ảnh, âm thanh, cảm giác về sự vật miêu tảkhi quan sát
- Vốn từ đã nghèo nàn lại không biết sắp xếp như thế nào để bài viết mạch lạc,chưa diễn đạt được bằng vốn từ ngữ, ngôn ngữ của mình về một sự vật, cảnh vật,
về một con người cụ thể nào đó
- Nguyên nhân cuối cùng là trách nhiệm của người giáo viên Phân môn Tậplàm văn là một môn học mang tính tổng hợp và sáng tạo, nhưng lâu nay người giáoviên (nhất là giáo viên lớp 4, lớp 5) chưa có cách phát huy tối đa năng lực học tập
và cảm thụ văn học của học sinh; chưa bồi dưỡng được cho các em lòng yêu quýtiếng Việt, ham thích học tiếng Việt để từ đó các em nhận ra rằng đã là người ViệtNam thì phải đọc thông viết thạo tiếng Việt và phát huy hết ưu điểm của tiếng mẹđẻ
Vào đầu năm nhận lớp, tôi đã tổ chức khảo sát học sinh với đề văn như sau:
“ Em hãy tả một cây cho bóng mát trên sân trường em” Kết quả bài làm của
các em đạt được như sau :
B¶ng kh¶o s¸t chÊt lîng häc sinh n¨m häc 2017 - 2018
Số học sinh cả
lớp
Số học sinh làm vănhay, có hình ảnh
Hoàn thành bài Chưa hoàn thành
Sau khi nhận được kết quả khảo sát, tôi căn cứ vào quá trình học tập hằngngày, kết hợp với những ý kiến tham khảo thêm ở các giáo viên cũ và phụ huynhhọc sinh để phân loại học sinh lớp 5A thành các nhóm theo khả năng Từ các nhómphân chia đó, trong quá trình giảng dạy, tôi sẽ đề ra các yêu cầu cần đạt cho mỗinhóm giúp các em hoàn thành bài văn đạt kết quả hơn
Đứng trước những khó khăn không dễ giải quyết như trên, tôi không khỏi có
nhiều băn khoăn, trăn trở Làm thế nào để có thể giúp các em yêu thích môn học, các
em làm được bài văn miêu tả hay không phải là việc làm ngày một ngày hai mà nóđòi hỏi một quá trình tìm tòi, suy nghĩ lâu dài Chính vì vậy tôi đã mạnh dạn đưa ra
“Một số biện pháp giúp học sinh lớp 5 làm tốt bài văn miêu tả”
2.3 C¸c giải ph¸p đã sử dụng để giải quyết vấn đề
Xuất phát từ cơ sở lí luận và thực trạng dạy học trên, tôi đã đưa ra các giảipháp sau để giúp học sinh làm tốt loại văn miêu tả nhằm nâng cao hiệu quả dạy họcTập làm văn và đã thực hiện có hiệu quả tại đơn vị mình công tác
Giải pháp 1: Nắm vững yêu cầu, nội dung từng tiết dạy của dạng văn miêu tả.
Trước hết người giáo viên phải hiểu: Văn miêu tả là loại văn giúp người
đọc, người nghe hình dung những đặc điểm, tính chất nổi bật của một sự vật, sựviệc, con người, phong cảnh… làm cho đối tượng miêu tả như hiện lên trước mắtngười đọc, người nghe
GV nắm được các loại bài học dạng văn miêu tả:
Trang 5- Dạy bài lí thuyết: các bài học làm văn miêu tả và biên bản đều có cấu tạo gồm baphần: Nhận xét, Ghi nhớ, Luyện tập
- Hướng dẫn thực hành: các bài hướng dẫn thực hành thường gồm 2-3 bài tập nhỏhoặc một đề bài tập làm văn kèm theo gợi luyện tập theo hai hình thức nói và viết
Giáo viên phải nắm vững và giúp HS phân biệt hai loại văn miêu tả là văn tảngười và văn tả cảnh (3)
a) Đối với dạng văn tả người: Tả người là gợi tả về các nét ngoại hình, tư
thế, tính cách, hành động, lời nói… của nhân vật được miêu tả
GV phải hướng dẫn HS phân biệt đối tượng miêu tả theo yêu cầu:
- Tả chân dung nhân vật( cần tả nhiều về ngoại hình, tính nết…)
- Tả người trong tư thế làm việc( tả người trong hành động: chú ý các chi tiếtthể hiện cử chỉ, trạng thái cảm xúc)
+ Cách miêu tả:
- Mở bài: Giới thiệu người được tả ( chú ý đến mối quan hệ của người viết với nhânvật được tả, tên, giới tính và ấn tượng chung về người đó.)
- Thân bài: + Miêu tả khái quát hình dáng tuổi tác, nghề nghiệp…
+ Tả chi tiết: ngoại hình, cử chỉ, hành động, lời nói…( chú ý tả ngườitrong công việc cần quan sát tinh tế vào các động tác của từng bộ: khuôn mặt thayđổi, trạng thái cảm xúc, ánh mắt…)
+ Thông qua tả để khơi gợi tính cách nhân vật: qua tả các chi tiết ngườiđọc có thể cảm nhận được tính cách của đối tượng và thái độ người miêu tả đối vớiđối tượng đó
- Kết bài: Nhận xét hoặc nêu cảm nghĩ của người viết về người được miêu tả
Ví dụ : Hãy tả một cụ già mà em yêu quý và kính trọng.
Mở bài: Giới thiệu người được tả
+ Cụ già đó là ai? Quan hệ với em như thế nào?
+ Hoặc hoàn cảnh, lí do em gặp và quen biết cụ già
Thân bài: Tả từng phần hoặc kết hợp.
+ Ngoại hình: tầm vóc, cách ăn mặc, khuôn mặt, mái tóc, cặp mắt, hàm răng, nụcười có đặc điểm gì nổi bật
+ Tính tình, hoạt động: Lời nói, cử chỉ, thói quen hoạt động hằng ngày( VD: ăn,ngủ, nghỉ ngơi, làm việc, ) cách cư xử với người khác, có đặc điểm gì làm emyêu quý, kính trọng?
Kết bài: Nêu cảm nghĩ về người được miêu tả.
+ Vì sao em yêu quý, kính trọng cụ già?
+ Hoặc : cụ già đó đem đến cho em những tình cảm gì đẹp đẽ, đáng quý trọng? Embiểu lộ tình cảm của mình với cụ ra sao?
b) Đối víi dạng văn tả cảnh:
(3) Dạy văn cho học sinh Tiểu học - Nguyễn Hòa Bình - Nhà xuất bản GD
Tả cảnh là gợi tả những bức tranh về thiên nhiên hay cảnh sinh hoạt gợi ra trướcmắt người đọc về đặc điểm từng nét riêng của cảnh
+ Yêu cầu tả cảnh:
- Xác định đối tượng miêu tả: cảnh nào? Ở đâu? Vào thời điểm nào?
Trang 6- Quan sát lựa chọn những hình ảnh tiêu biểu.
- Trình bày những điều quan sát được theo một thứ tự
Bố cục bài văn tả cảnh:
- Mở bài: Giới thiệu cảnh được tả
- Thân bài: Tập trung tả cảnh vật chi tiết theo một thứ tự nhất định, có thể ở một sốtrường hợp sau:
+ Từ khái quát đến cụ thể (hoặc ngược lại)
+ Không gian từ trong tới ngoài (hoặc ngược lại)
+ Không gian từ trên xuống dưới (hoặc ngược lại)
- Kết bài: phát biểu cảm tưởng về cảnh vật đó
Ví dụ : Em hãy tả lại một cảnh đẹp của quê hương mà em yêu thích.
Mở bài: Giới thiệu bao quát cảnh được tả.
+ Đó là cảnh gì, ở đâu( vị trí cụ thể)? Cảnh hiện ra trước mắt em vào lúc nào(thời điểm miêu tả)?
Hoặc Nêu lí do em yêu thích cảnh đó
Thân bài: + Tả cảnh vào thời điểm nhất định (một buổi sáng hay một buổi chiều,
vào mùa hè hay mùa đông ) Cũng có thể tả cảnh đó gắn với sự thay đổi theo thờigian
( từ sáng đến chiều, từ mùa xuân tới mùa đông )
+ Tả cảnh đó theo trình tự không gian nhất định (gần đến xa hoặc ngượclại)
+ Tả cảnh đó gắn với hoạt động của người, chim muông Kỉ niệm của bảnthân gắn với cảnh vật đó
Kết bài: + Cảm nghĩ (Thể hiện được lòng tự hào, sự gắn bó và tình yêu quê hương)
Giải pháp 2: Nâng cao năng lực cảm thụ văn học từ các bài tập đọc.
Tôi thiết nghĩ rằng, nâng cao năng lực cảm thụ văn học là một trong nhữngnhiệm vụ cần thiết đối với học sinh tiểu học Có năng lực cảm thụ văn học tốt, các
em sẽ cảm nhận nhiều nét đẹp từ thơ, văn, thêm phong phú tâm hồn, nói viết sinhđộng hơn Các em sẽ có được những bài học thực tế về nghệ thuật dùng từ để vậndụng vào bài văn của mình
Hiểu vậy, trong quá trình dạy các bài tập đọc thuộc thể loại văn miêu tả, ngoàitìm hiểu bài theo hướng câu hỏi hướng dẫn khai thác nội dung, tôi thường nêu thêmmột số câu hỏi hướng dẫn về cảm thụ văn học cho học sinh Bên cạnh đó, trong cáctiết dạy tự học tôi tiến hành dạy học phân hóa, tôi còn giúp các em tìm hiểu thêm
về cảm thụ văn học một số bài trong chương trình Tiếng việt Tiểu học bằng cáchdạy cách làm bài Tập làm văn tả cảnh từ bài tập đọc Tôi tiến hành các tiết hướngdẫn tự học để dạy Tập làm văn theo thứ tự là:
Ví dụ : Bài Tập đọc: Quang cảnh làng mạc ngày mùa
Tiết 1: Dạy cách làm bài Tập làm văn tả cảnh từ bài Tập đọc Quang cảnh làng mạc ngày mùa
1.Yêu cầu của tiết dạy :
- Biết cách làm bài văn từ bài tập đọc
Trang 7- Biết cỏc biện phỏp nghệ thuật, nhờ cỏc biện phỏp nghệ thuật mà tỏc giả đó sửdụng để học sinh biết cỏch vận dụng khi làm bài văn tả cảnh.
2 Cỏc bước tiến hành chớnh:
a Bước tỡm hiểu, phõn tớch đề:
* Tụi gọi 1 em đọc to cõu đầu của bài văn
- Sau đú tụi hỏi: Cõu văn này cho em biết điều gỡ ?
- Học sinh trả lời: Tỏc giả giới thiệu màu sắc bao trựm cảnh làng quờ ngày mựa làmàu vàng
- Dựa vào cõu trả lời đú, tụi giới thiệu cho học sinh: “Đõy chớnh là phần mở bàicủa vài văn miờu tả ”
b.Làm giàu vốn từ cho học sinh thông qua tiết Tập đọc.
*Cõu hỏi 1 : Kể tờn những sự vật Học sinh nờu nối tiếp
trong bài cú màu vàng và từ
chỉ màu vàng đú?
*Cõu hỏi 2: Hóy chọn một từ chỉ Mỗi học sinh chọn một sự
màu vàng trong bài và cho biết vật,tưởng tượng sự vật đú
từ đú gợi cho em cảm giỏc gỡ? và trả lời
- Sau đú tụi giảng: Sự khỏc nhau của sắc vàng cho ta những cảm nhận riờng về đặcđiểm của từng cảnh vật Đõy chớnh là một trong những yờu cầu của cỏch làm bàivăn miờu tả
- Từ đõy, tụi hướng dẫn học sinh:"Để cú một bài văn, chõn thực, ta phải biết cỏch
quan sỏt thật tỉ mỉ từng cảnh tả, cảm nhận sự vật bằng nhiều giỏc quan: xỳc giỏc, thị giỏc và đụi khi là sự liờn tưởng”.
*Tụi hỏi :
H: Nờu tờn những sự vật trong bài * Nờu nối tiếp
cú màu vàng và từ chỉ màu vàng đú?
H: Phõn tớch cỏch dựng vài từ chỉ màu * 2-3 HS nờu
vàng để thấy tỏc giả quan sỏt tinh tế
và dựng từ rất gợi cảm?
Tụi giảng:
+ Ở đõy tỏc giả đó sử dụng một loạt từ đồng nghĩa để chỉ cỏc màu vàng khỏc nhaucủa sự vật làm cho việc miờu tả rất đa dạng và phong phỳ Đõy chớnh là nghệ thuậtdựng từ rất hay để làm một bài văn tả cảnh mà cỏc em cần phải học tập
+ Nhưng để bộc lộ được sự đa dạng và phong phỳ như thế, tỏc giả đó quan sỏt rất
cụ thể cảnh tả mới thấy được vẻ đẹp khỏc nhau của từng màu vàng cụ thể
+ Ngoài ra, tỏc giả đó dựng từ rất gợi cảm như:" vàng giũn"gợi tả hạt thúc đó đượcphơi khụ,"vàng mượt" gợi lờn sự bộo tốt, mượt mà của con gà và con chú
- Cõu hỏi này tụi hướng dẫn học sinh: "Để bài văn tả cảnh được sinh động và gợi
cảm cỏc em cần sử dụng cỏc từ đồng nghĩa để gợi tả cỏc màu sắc và hỡnh dỏng khỏc nhau của sự vật nhằm làm nổi bật sắc thỏi riờng của từng cảnh tả".
H: Ngoài màu vàng, tỏc giả cũn núi Màu đỏ
Hoạt động của giỏo viờn Hoạt động của học sinh
Trang 8tới màu sắc gì nữa của cảnh vật?
Cách viết như thế có hay không và Rất hay, gợi lên vẻ nhiều màu sắchay như thế nào?
-Tôi giảng kết luận: Cách viết như thế không những rất hay mà còn gợi lên vẻ đẹpmuôn màu của sự vật đồng thời thể hiện một bút pháp nghệ thuật tài hoa phối sắc(phối hợp các màu sắc khác nhau) làm cho bức tranh "Quang cảnh làng mạc ngàymùa" mang vẻ đẹp rực rỡ, tươi sáng và vô cùng hấp dẫn
- Từ đây tôi hướng dẫn học sinh:"Để bộc lộ vẻ đẹp cảnh tả trong bài văn tả cảnh
các em cần sử dụng các từ gợi tả âm thanh, hình ảnh khác nhau để miêu tả cụ thể
vẻ đẹp của từng cảnh vật".
H: Ngoài việc miêu tả bằng thị giác, t¸c Cảm giác: tất cả đượm
giả còn miêu tả sự vật bằng những một "màu vàng trù phú" giác quan nào? Khứu giác: hơi thở của đất trời, mÆt nước thơm th¬m, nhÌ nhÌ
- Ở câu hỏi này tôi hướng dẫn HS:"Khi quan sát cảnh tả,các em cần quan sát bằng
tất cả các giác quan để miêu tả hết vẻ đẹp của cảnh vật".
* Câu hỏi 3: Những chi tiết nào về thời tiết và con người đã làm cho bức tranh làng
quê thêm đẹp và sinh động?
Câu hỏi này yêu cầu các em trả lời từng phần cụ thể theo cảnh tả nên tôi chia thành
2 câu hỏi nhỏ như sau:
- Những chi tiết nào về thời tiết Học sinh trả lời các chi
đã làm cho bức tranh làng quê tiết theo từng cảnh tả
thêm đẹp và sinh động?
- Những chi tiết nào về con người
đã làm cho bức tranh làng quê
thêm đẹp và sinh động?
- Tôi giảng: Cảnh tả về thời tiết và con người giúp ta cảm nhận được bức tranh làngmạc ngày mùa rất hữu tình (thời tiết đẹp, con người siêng năng) gợi lên cảnh làngquê thật ấm no và tràn trề sức sống Bài này tác giả tả cảnh đồng quê vào ngày mùatheo từng phần của cảnh tả
- Từ đây tôi cung cấp cho HS: "Thời gian, thời tiết và con người góp phần làm cho
bài tả sâu hơn Vì vậy, khi làm bài văn tả cảnh vật các em cần xen tả hoạt động của con người và thời tiết để làm cho bài tả thêm đẹp và sinh động đồng thời làm cho bài văn giàu sắc thái biểu cảm".
Từ đây, tôi cung cấp cho học sinh : "+Phần thân bài của bài văn miêu tả ta có thể
tả từng phần của cảnh hoặc sự thay đổi của cảnh theo thời gian.
+Tả cảnh bao giờ cũng phải có con người, con vật Hoạt động của con người, chim muông sẽ làm cho cảnh vật thêm đẹp và sinh động hơn”.
*Câu hỏi 4:
Bài văn thể hiện tình cảm gì Tác giả rất yêu làng quê Việt của tác giả đối với quê hương? Nam
Trang 9Ở câu hỏi này tôi hướng dẫn học sinh :"Để làm được một bài văn miêu tả trước hết
các em phải thực sự yêu cảnh tả từ đó quan sát cảnh tả thật cụ thể bằng tình cảm của mình và khi làm bài phải thả hồn mình vào từng cảnh tả đó ở phần thân bài hoặc nêu nhận xét và cảm nghĩ của mình ở phần kết bài”.
Tôi hỏi tiếp: Đây là bài văn miêu tả, vậy Tả cảnh làng quê vào ngày mïa
em nào có thể cho cô biết bài văn này
tả cảnh gì?
Và tôi khẳng định với học sinh: Đây là bài văn tả quang cảnh làng mạc ngày mùa Phần mở bài chính là câu đầu của bài tập đọc Phần thân bài tác giả tả cảnh làng mạc ngày mùa theo từng phần của cảnh (tả các màu vàng rất khác nhau của cảnh, của vật; tả thời tiết; tả hoạt động của con người) Phần kết bài tác giả đã lồng cảm xúc của mình vào từng cảnh tả.
H: Vì sao có thể nói bài văn thể hiện
tình yêu tha thiết của tác giả đối Tác giả quan sát và tả cảnhvới quê hương? ngày mùa rất đẹp
- Tôi giảng: Phải thực sự thiết tha yêu cảnh tả thì tác giả mới say sưa quan sát vàdùng những từ ngữ chính xác, những hình ảnh đẹp nhất khi miêu tả quang cảnhlàng mạc ngày mùa đẹp như vậy Tác giả không chỉ thích thú ngắm nhìn cảnh đẹpcủa quê hương mà còn làm nổi bật đức tính siêng năng, cần cù của bà con ở làngquê
- Câu hỏi này tôi hướng dẫn học sinh "Để làm bài văn tả cảnh thành công, trước
hết các em phải yêu cảnh tả, quan sát cảnh tả thật cụ thể bằng tất cả tấm lòng và tình cảm của mình đồng thời phải thả "hồn" mình vào trong từng cảnh tả"
Từ đây, tôi giới thiệu:"Đây chính là bài văn tả cảnh, một thể loại văn mà chúng tađược học nhiều nhất ở chương trình Tập làm văn lớp 5 ”
* Qua phương pháp dạy như vậy tôi thấy học sinh đã nhận ra được:
- Đâu là phần mở bài của bài văn và nội dung của phần mở bài là giới thiệu baoquát cánh tả
- Để làm bài văn miêu tả trước hết phải quan sát thật tỉ mỉ cách tả bằng tất cả cácgiác quan
- Có thể tả cảnh theo từng phần hoặc sự thay đổi theo thời gian
- Tả cảnh cần xen tả hoạt động của con người làm cho cảnh vật thêm đẹp và sinhđộng hơn
- Phải yêu cảnh tả thì bài viết mới bộc lộ hết vẻ đẹp của cảnh
- Bố cục của bài văn tả cảnh
* Kết luận : Sau các tiết luyện này học sinh đã biết được:
Viết được bài văn tả quang cảnh làng mạc ngày mùa như nội dung của bài tập đọc.Viết được bài văn tả quang cảnh làng mạc ngày mùa ở quê em
Giải pháp 3: Rèn kỹ năng quan sát, tìm ý, sắp xếp ý.
Hướng dẫn học sinh quan sát, tìm ý, sắp xếp ý trước khi làm bài tập làm vănthực sự là một vấn đề cần thiết và quan trọng Giáo viên phải tạo điều kiện cho các
em đến tận nơi, quan sát trực tiếp đối tượng được miêu tả Quan sát đối tượng đượcmiêu tả là một công việc thuộc nguyên tắc dạy học tập làm văn miêu tả cho học
Trang 10sinh tiểu học Tuy vậy giáo viên cần phải hướng dẫn các em khi quan sát phải huyđộng vốn sống, khả năng tưởng tượng và cảm xúc rồi ghi chép lại
Vì vậy, khi dạy văn miêu tả, giáo viên cần chú ý hướng dẫn học sinh quan sát
và miêu tả theo các trình tự hợp lý: (4)
a Tả theo trình tự không gian:
Quan sát toàn bộ trước rồi đến quan sát từng bộ phận, tả từ xa đến gần, từngoài vào trong, từ trái qua phải, (hoặc ngược lại) Ở lớp 4, lớp 5 trình tự nàyđược vận dụng khi miêu tả loài vật, đồ vật, cảnh vật,
Ví dụ 1:
Tả từ ngoài vào trong: “ Đền Thượng nằm chót vót trên đỉnh núi Nghĩa Lĩnh.Trước đền, những khóm hải đường đâm bông rực đỏ, những cánh bướm nhiều màusắc bay dập dờn như đang múa quạt xoè hoa Trong đền dòng chữ vàng Nam QuốcSơn Hà uy nghiêm đề ở bức hoành phi treo chính giữa.”
Ví dụ 2:
Tả từ dưới lên trên “ Cây hồi thẳng, cao, tròn xoe Cành hồi giòn, dễ gãy hơncành khế Quả hồi phơi mình xoè trên mặt lá đầu cành” (Rừng hồi xứ Lạng)
b Tả theo trình tự thời gian:
Cái gì xảy ra trước (có trước) thì miêu tả trước Cái gì xảy ra sau (có sau) thìmiêu tả sau Trình tự này thường được vận dụng khi làm Tập làm văn miêu tả cảnhvật hay tả cảnh sinh hoạt của người
Ví dụ:
“Thảo quả trên rừng Đản Khao đã chín nục Chẳng có thứ quả nào hươngthơm lại ngây ngất kì lạ đến như thế Mới đầu xuân năm kia, những hạt thảo quảgieo trên đất rừng qua một năm, đã lớn cao đến bụng người Một năm sau nữa, từmột thân lẻ, thảo quả đâm thêm hai nhánh mới Sự sinh sôi sao mà mạnh mẽ vậy.”( Mùa thảo quả- TV5- Tập 1- tr113)
c Tả theo trình tự tâm lí:
Khi quan sát cần thấy những đặc điểm riêng, nổi bật nhất, thu hút và gây cảmxúc mạnh nhất đến bản thân thì quan sát trước, tả trước, các bộ phận khác tả sau.Khi miêu tả đồ vật, loài vật, tả người nên vận dụng trình tự này nhưng chỉ nên tảnhững điểm đặc trưng nhất, không cần phải tả đầy đủ chi tiết như nhau của đốitượng
Ví dụ:
(4) Dạy văn cho học sinh Tiểu học - Nguyễn Hòa Bình - Nhà xuất bản GD.
“ Bà tôi ngồi cạnh tôi chải đầu Tóc bà đen và dày kì lạ, phủ kín cả hai vai,xoã xuống ngực, xuống đầu gối Một tay khẽ nâng mớ tóc lên và ướm trên tay, bàđưa một cách khó khăn chiếc lược thưa bằng gỗ vào mớ tóc dày
Giọng bà trầm bỗng, ngân nga như tiếng chuông Nó khắc sâu vào trí nhớ tôi
dễ dàng, và như những đoá hoa, cũng dịu dàng, rực rỡ, đầy nhựa sống Khi bà mỉmcười, hai con ngươi đen sẫm nở ra long lanh, dịu hiền khó tả, ” (Bà Tôi - TiếngViệt 5- Tập 1)
Tác giả đã quan sát và tập trung tả mái tóc, giọng nói rồi đến ánh mắt Mái tóc
“dày kì lạ”
Trang 11Quan sát nhằm để tìm ra những nét riêng biệt về hình dáng, khuôn mặt, máitóc, giọng nói, tính tình của người Phát hiện hình dáng, âm thanh, màu sắc riêngcủa từng sự vật hiện tượng Tạo điều kiện cơ sở để lột tả chính xác sự vật, thiênnhiên, cuộc sống diễn ra xung quanh các em Gợi trí tò mò, hứng thú quan sát chohọc sinh bằng những gợi ý.
Ví dụ: Tả cảnh trường em trước giờ học Tôi đã hướng dẫn các em:
- Các em thử nghĩ lại xem, cảnh trường trước giờ học như thế nào?
- Khi các bạn đã tập trung đầy đủ, cảnh trường có gì khác trước?
- Học sinh chúng ta thường tụ tập thành nhóm chơi những trò chơi gì? Hoạt độngcủa các nhóm ra sao?
- Ngoài các nhóm chơi ra, các học sinh khác làm gì?
- Nếu em đứng từ trên cao nhìn xuống, cảnh sân trường lúc này như thế nào?
Theo tôi, những điều đó có tác dụng đem đến cho các em cái nhìn đáng yêu
về ngôi trường, yêu cuộc sống từ đó giúp các em có thêm những hiểu biết để giờtập làm văn các em làm tốt hơn Nhưng khi hướng dẫn cho học sinh quan sát,thường thì các em thu thập được hàng loạt chi tiết Lúc đó giáo viên phải hướngdẫn để học sinh biết chọn lọc, giữ lại chi tiết chính, loại đi những chi tiết không cầnthiết
Khi đã có tài liệu, có ý nhưng việc sắp xếp các ý một cách có thứ tự vào bàiquả là một công việc khó Trên thực tế học sinh chỉ biết cách quan sát, biết tìm ýnhưng sắp xếp ý đúng trình tự hợp lý thì các em lại rất lúng túng Các em khôngbiết nên đưa ý nào vào trước, ý nào sắp xếp sau Nhiều học sinh rơi vào tình trạngquan sát được gì viết nấy, nghĩ gì viết nấy mà không cần biết ý văn đó có lôgic haykhông, có đi theo trình tự miêu tả hay không, dẫn đến bài viết lủng củng, lộn xộntrong cách miêu tả Ví dụ như khi tả một cây ăn quả, đang tả bộ phận lá cây lạiquay xuống tả rễ cây rồi lại vòng lên tả quả và tả thân cây Cách tả như vậy chothấy học sinh không biết cách sắp xếp ý Cho nên khi dạy tôi đã đưa ra và hướngdẫn tỉ mỷ cho các em cách sắp xếp và nhất là các bài đầu của thể loại mới Sắp xếp
có thể theo thứ tự thời gian, không gian, tâm lý Tránh đang tả chi tiết xa lại xen
tả chi tiết gần dẫn đến bài làm lộn xộn
Sắp xếp ý rồi nhưng làm sao diễn đạt ý đó thành câu văn, đoạn văn cũng làvấn đề rất quan trọng Nếu học sinh không làm được điều này thì coi như tiết dạy
đó không thành công bởi lẽ sản phẩm cuối cùng của phân môn này là bài viết củahọc sinh
Với tôi, khi học sinh còn lúng túng trong việc sắp xếp ý, diễn đạt các ý đóthành câu văn, đoạn văn, tôi thường làm như sau: Đưa ra một hoặc một số câu văn
cơ bản sau đó cho học sinh nêu cách diễn đạt, sắp xếp của mình từ ý câu văn đó
Ví dụ : Khi tả cách đồng quê em, tôi nêu ý văn: “ Cánh đồng rộng mênh mông.”
Rồi yêu cầu các em diễn đạt thành câu văn khác có ý tương tự Một số học sinh đãdiễn đạt như sau:
- Cánh đồng quê em rộng mêng mông
- Cánh đồng lúa quê em rộng mênh mông thẳng cánh cò bay