sáng kiến kinh nghiệm một số biện pháp giúp học sinh lớp năm làm tốt bài văn tả người

Mà chúng ta cần miêu tả một cách sinhđộng những nét tiêu biểu thông qua cái nhìn chủ quan của mỗi người nhưngvẫn thể hiện rõ bản chất của sự vật, hiện tượng, con người,… Học văn miêu tả

UBND HUYỆN TÂN THẠNH

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÚP HỌC SINH LỚP NĂM

LÀM TỐT BÀI VĂN TẢ NGƯỜI

MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÚP HỌC SINH LỚP NĂM

LÀM TỐT BÀI VĂN TẢ NGƯỜI

Tên tác giả: Trần Công Minh

Đơn vị: Trường Tiểu học Đá Biên

Tân Thạnh, năm 2016

Nhận xét của Hội đồng khoa học giáo dục

- Cấp cơ sở:

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

Kiến Bình, ngày tháng năm 2016 CT HĐKHGD - Cấp huyện: ………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

Tân Thạnh, ngày tháng năm 2016

CT HĐKHGD

- Cấp tỉnh:

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………, ngày tháng năm 2016

CT HĐKHGD

LỜI NÓI ĐẦU

Ở trường Tiểu học, môn Tiếng Việt là môn học rất quan trọng Bởi

vì môn Tiếng Việt có vai trò hình thành và phát triển các kỹ năng sử dụngTiếng Việt như: nghe, nói, đọc, viết cho học sinh để các em học tập và giaotiếp Môn Tiếng Việt ở Tiểu học gồm nhiều phân môn có mối quan hệ chặtchẽ với nhau Trong đó, phân môn Tập làm văn là phân môn mang tínhchất thực hành tổng hợp và sáng tạo cao Phân môn Tập làm văn vận dụngcác hiểu biết và kỹ năng về Tiếng Việt do các phân môn khác cung cấpđồng thời góp phần hoàn thiện chúng Phân môn Tập làm văn tạo điều kiệncho học sinh thể hiện các kiến thức, rèn luyện các kĩ năng sử dụng tiếng mẹ

đẻ Trong quá trình rèn luyện này, các kỹ năng và kiến thức đó được hoànthiện và nâng cao dần Từ đó giúp các em phát triển kĩ năng giao tiếp vàhọc tốt các môn học khác Như vậy, phân môn Tập làm văn có vị trí rấtquan trọng

Chương trình Tập làm văn ở Tiểu học chủ yếu là văn miêu tả Trongvăn miêu tả, người ta không đưa ra những lời nhận xét chung chung, cũngkhông miêu tả quá cụ thể tất cả các chi tiết của sự vật, hiện tượng, conngười,…như một bức ảnh chụp Mà chúng ta cần miêu tả một cách sinhđộng những nét tiêu biểu thông qua cái nhìn chủ quan của mỗi người nhưngvẫn thể hiện rõ bản chất của sự vật, hiện tượng, con người,… Học văn miêu

tả giúp học sinh quan tâm hơn đến con người và thế giới xung quanh Gópphần phát triển tình cảm, thẩm mỹ, lòng yêu thiên nhiên, yêu quê hương,đất nước và con người,…

Qua nhiều năm giảng dạy lớp Năm, tôi thấy học sinh lớp mình cònnhiều hạn chế khi làm văn miêu tả nói chung và văn tả người nói riêng.Mặc dù đối tượng tả người ở lớp 5 là những người gần gũi, quen thuộc vớicác em Nhưng mỗi người có hình dáng, tính nết, tình cảm, suy nghĩ, hoạtđộng,… riêng Đòi hỏi học sinh phải trải qua quá trình tiếp xúc, quan sát tỉ

mỉ thì mới nhận ra đặc điểm hình dáng và tính cách riêng của từng người.Bên cạnh đó, việc miêu tả đối tượng làm cuốn hút người đọc, giúp ngườiđọc hình dung hình ảnh đối tượng còn phụ thuộc vào khả năng tư duy vàvốn từ tích luỹ được của từng học sinh Thông thường các em chỉ miêu tảđối tượng một cách chung chung Các em chưa biết chọn lọc những nét tiêubiểu làm nổi bật đặc điểm riêng của mỗi nhân vật Để khắc phục tình trạngtrên và giúp học sinh làm được những bài văn tả người hay, cuốn hút người

đọc hơn tôi đã chọn và nghiên cứu đề tài: “Một số biện pháp giúp học sinh

lớp Năm làm tốt bài văn tả người”

Năm học 2014-2015, tôi đã nghiên cứu, áp dụng đề tài: “Một số biện

pháp giúp học sinh lớp Năm làm tốt bài văn miêu tả” Năm học

2015-2016, tôi đi sâu nghiên cứu thể loại văn tả người qua đề tài: “Một số biện

pháp giúp học sinh lớp Năm làm tốt bài văn tả người” trên cơ sở kế thừa

và đào sâu đề tài năm trước Trong đề tài, tôi có chỉnh sửa nội dung của cácgiải pháp cho phù hợp với đối tượng học sinh năm nay Đồng thời, tôi bổsung thêm các giải pháp: “Hướng dẫn học sinh miêu tả những đặc điểmchung và nét tiêu biểu của nhân vật.” và “Đổi mới cách đánh giá.”

Thể loại văn miêu tả ở lớp Năm gồm các kiểu bài như: tả cảnh, tả

người, tả đồ vật, con vật, cây cối Trong đề tài: “Một số biện pháp giúp

học sinh lớp Năm làm tốt bài văn tả người” tôi đi sâu nghiên cứu các giải

pháp rèn cho học sinh làm bài văn tả người đạt hiệu quả Đề tài này, tôi ápdụng trong năm học 2015 – 2016 ở lớp Năm, điểm trường Hai Vụ, trườngTiểu học Đá Biên, huyện Tân Thạnh Qua đề tài, tôi mong muốn tìm ranhững giải pháp giúp học sinh có thêm những kiến thức bổ ích về văn tảngười; biết chọn lọc, tả những nét tiêu biểu làm nổi bật đặc điểm riêng củamỗi người làm cho bài văn tả người của các em đạt hiệu quả hơn Từ đógóp phần nâng cao hiệu quả dạy-học phân môn Tập làm văn nói riêng vàmôn Tiếng Việt nói chung

Trang 2

Người thực hiện : Trần Công Minh

NỘI DUNG

PHẦN I THỰC TRẠNG

Qua nhiều năm giảng dạy lớp Năm, tôi thấy bài làm văn tả người củahọc sinh lớp mình có nhiều hạn chế Cụ thể là: các em chỉ miêu tả đốitượng một cách chung chung Bài văn các em viết chưa làm nổi bật đặcđiểm riêng của nhân vật Một số bài làm của học sinh quá ngắn gọn, nộidung chưa đầy đủ theo yêu cầu Nhiều lúc, các em dùng từ chưa phù hợp,viết câu chưa trọn ý,… Khả năng dùng các biện pháp nghệ thuật trong miêu

tả của các em cũng còn hạn chế Bài văn các em làm còn khô khan, thiếucảm xúc… Đồng thời, kết quả bài viết văn tả người của các em cũng cònthấp Cụ thể điểm kiểm tra viết của bài văn tả người (ở tuần 20) của họcsinh lớp tôi dạy qua ba năm như sau:

Bảng số liệu trên cho thấy:

- Năm học: 2012-2013 chỉ có 8,3% học sinh đạt điểm 9 đến 10nhưng có đến 16,7% học sinh đạt điểm dưới 5

- Năm học: 2013-2014 tuy số học sinh đạt điểm 9 đến 10 có nâng lênđạt 20% nhưng tỉ lệ học sinh có điểm dưới 5 vẫn còn ở mức cao là 10%

- Năm học: 2014-2015 nhờ vận dụng đề tài “Một số biện pháp giúp

học sinh lớp Năm làm tốt bài văn miêu tả” mà khả năng làm văn miêu tả

của các em có tăng lên Nhưng riêng phần văn tả người thì bài làm của các

em vẫn còn nhiều hạn chế Cụ thể vẫn còn 9,1% học sinh làm bài chưa đạtyêu cầu

Trang 3

Người thực hiện : Trần Công Minh

Để khắc phục thực trạng trên, tôi đã tiến hành nghiên cứu để tìm hiểunguyên nhân Tôi đã tìm ra nguyên nhân của thực trạng trên là:

+ Tập làm văn là một phân môn khó và đa số học sinh không thíchhọc phân môn này Từ đó, các em ít đầu tư cho việc học Tập làm văn

+ Mỗi người có hình dáng, tính nết, hoạt động và mối quan hệ xã hộikhác nhau Trong khi vốn hiểu biết, vốn từ gợi tả của học sinh còn hạn chế

+ Các em chưa biết chọn lọc những nét tiêu biểu làm nổi bật đặcđiểm riêng về ngoại hình và tính cách của nhân vật

+ Giáo viên chưa rèn tốt kĩ năng quan sát cho học sinh Trong giờhọc, giáo viên chưa phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh vàchưa kích thích học sinh hứng thú trong giờ học

+ Giáo viên chưa làm tốt việc giúp học sinh sửa lỗi sai

+ Giáo viên chưa làm tốt việc hướng dẫn và động viên học sinh sửdụng các biện pháp nghệ thuật khi miêu tả

+ Tập làm văn là phân môn mang tính chất luyện tập tổng hợp Giáoviên chưa quan tâm hướng dẫn học sinh tích luỹ vốn từ, hình ảnh miêu tảthông qua các môn học.Vì vậy, vốn từ và hình ảnh miêu tả của học sinhcòn hạn chế

+ Một số học sinh còn có thói quen viết văn theo lối rập khuôn, bắtchước bạn hoặc sao chép từ sách hướng dẫn nên chưa có tính sáng tạo

Năm học 2015 – 2016, tôi tiếp tục được phân công dạy lớp Năm,điểm trường Hai Vụ, trường Tiểu học Đá Biên Qua thời gian giảng dạy, tôithấy học sinh cũng có nhiều hạn chế khi làm văn tả người Cho nên, tôi đãnghiên cứu và vận dụng những giải pháp sau:

PHẦN II: GIẢI PHÁP

1/ Quan sát, tìm ý và lập dàn bày cho bài văn tả người:

1.1/ Hướng dẫn học sinh quan sát, tìm ý:

Quan sát là khâu rất quan trọng khi làm văn miêu tả nói chung và tảngười nói riêng Không quan sát thì không thể đảm bảo tính chân thực củađối tượng miêu tả Quan sát và tìm ý cần phải đi đôi với nhau không thểtách riêng Nếu quan sát quá sơ sài thì sẽ bỏ sót những chi tiết quan trọngcần thiết cho bài văn Quan sát kĩ nhưng học sinh không biết thu nhặtnhững ý cần thiết thì bài văn cũng không hoàn thiện Cho nên, tôi yêu cầuhọc sinh khi quan sát phải kết hợp với tìm ý rồi ghi lại các ý tìm được

Trên thực tế, thường thì học sinh chỉ dùng mắt để quan sát Điều nàykhiến học sinh không cảm nhận hết đặc điểm đối tượng miêu tả Vì vậy, tôihướng dẫn học sinh cần quan sát đối tượng miêu tả thật tỉ mỉ bằng nhiềugiác quan như mắt nhìn, mũi ngửi, tai nghe hay dùng cảm xúc để cảm nhận,

- Dùng mũi để ngửi mùi vị của đối tượng miêu tả: mùi thơm dìu dịucủa mái tóc, mùi khen khét của làn da rám nắng, mùi mồ hôi của cha saubuổi làm đồng…

- Ngoài ra, ta cần dùng cảm xúc để cảm nhận tình cảm nhân vật giúpbài văn được sinh động, có hồn hơn Người miêu tả có dùng cảm xúc cảmnhận thì mới thấu hiểu được cảm xúc của người được miêu tả Có như thế

Người thực hiện : Trần Công Minh

thì lời văn mới bộc lộ được tình cảm, tính cách của nhân vật Ví dụ: qua

câu văn miêu tả: “Đôi mắt đen huyền của mẹ nhìn em đầy trìu mến.” Cho thấy người mẹ rất thương con Hay qua câu văn: “Những nếp nhăn hằn sâu

trên khuôn mặt phúc hậu của bà.” hiện lên hình ảnh người bà rất hiền từ

Nhờ quan sát tỉ mỉ, tinh tế và cảm nhận đối tượng miêu tả bằng nhiềugiác quan giúp học sinh gần gũi, đồng cảm, thấu hiểu về người cần miêu tả.Làm cho bài văn của các em vừa thể hiện đúng về ngoại hình, tính cách củanhân vật vừa sâu sắc và cuốn hút được người đọc

1.2/ Hướng dẫn học sinh lập dàn bài cho bài văn tả người:

Những hình ảnh các em thu nhận được khi quan sát rất nhiều và cònlộn xộn Nếu đưa hết các ý đó vào thì bài văn sẽ dài dòng, không làm nổibật đặc điểm về ngoại hình và tính cách của nhân vật Vì thế, sau khi họcsinh quan sát tìm ra được đặc điểm của nhân vật, tôi hướng dẫn các em loại

bỏ những chi tiết không cần thiết Sau đó, sắp xếp các ý lại để làm thànhdàn bài Tôi hướng dẫn các em viết dàn bài của bài văn tả người gồm baphần chính như sau:

I Mở bài: Giới thiệu người được tả.

- Người đó là ai, có quan hệ thế nào với em?

- Em gặp người ấy ở đâu , vào dịp nào?

II Thân bài:

- Việc làm cụ thể biểu hiện tình cảm, cá tính, cung cách, cư xử; đặc biệt là tinh thần làm việc.

III Kết luận: Nêu cảm nghĩ.

- Nhận xét, suy nghĩ về người mình tả.

- Tình cảm của em đối với người đó.

Nhờ việc lựa chọn, sắp xếp hình ảnh quan sát hợp lí giúp cho bài văncủa học sinh tránh được sự liệt kê tràn lan các chi tiết của nhân vật Nhưngnội dung bài văn của các em vẫn đảm bảo đầy đủ, phong phú và sinh động

2/ Hướng dẫn học sinh miêu tả những đặc điểm chung và nét tiêu biểu của nhân vật:

Ở mỗi nhân vật sẽ có một số đặc điểm giống với những nhân vậtkhác Đồng thời nhân vật nào cũng có một vài nét đặc trưng, tiêu biểu làmnên sự khác biệt giữa nhân vật đó với các nhân vật khác Cho nên khi tảngười, giáo viên cần hướng dẫn học sinh miêu tả những đặc điểm chung và

cả nét riêng, tiêu biểu của nhân vật Có như vậy bài văn mới sinh động, hấpdẫn Để giúp học sinh vừa miêu tả được những đặc điểm chung vừa làm nổibật được nét đặc trưng riêng của nhân vật, tôi đã làm những công viêc sau:

Trước tiên, tôi giúp học sinh nắm vững các từ ngữ gợi tả về hìnhdáng, tính tình, hoạt động thường gặp ở nhiều nhận vật Để khi miêu tả, họcsinh biết sử dụng từ ngữ phù hợp Tôi không cung cấp sẵn cho học sinh vốn

từ mà trong quá trình dạy học, tôi quan tâm khơi gợi để học sinh tự tìmkiếm, phát hiện ra chúng Tôi chỉ giới thiệu thêm những từ mà học sinhchưa tìm ra Dưới đây là một số ví dụ về những từ ngữ gợi tả thường sửdụng:

* Khi miêu tả giọng nói, tiếng cười, có thể dùng các từ như: trongtrẻo, nhỏ nhẹ, thỏ thẻ, thì thào, khúc khích, oang oang,…

* Khi miêu tả hình dáng có thể dùng các từ: thon thả, gầy gầy, caoráo, cao to, mập mạp, cao lớn, to lớn, lênh khênh, mảnh mai, nhỏ nhắn,…

Người thực hiện : Trần Công Minh

* Miêu tả về làn da có thể dùng các từ: trắng trẻo, trắng mịn, trắnghồng, hồng hào, xanh xao, rám nắng, nâu nâu,…

* Miêu tả về ánh mắt có thể dùng các từ: ngơ ngác, long lanh, ngâythơ, chân thật, mờ mờ,…

* Miêu tả khuôn mặt có thể dùng các từ:tròn quây, tròn vo, tròn tròn,bầu bĩnh, hơi dài, thon thon, vuông vuông, trái xoan,…

* Miêu tả mái tóc có thể dùng các từ, ngữ: bạc phơ, bạc trắng, hoarâm, đen huyền, dày và đen, óng mượt, mượt mà, mềm mại, tóc xoăn, dài

và thẳng, hớt cao, ngang vai, ngang lưng,…

Đồng thời, tôi không quên lưu ý học sinh ở mỗi nhóm đối tượngthường có một số đặc điểm chung Học sinh cần dùng những từ ngữ phùhợp với từng nhóm đối tượng miêu tả

Ví dụ:

* Ở cụ già thì thường có các đặc điểm như: tóc bạc, lưng còng, mắt

mờ, vầng trán nhăn nheo, da trổ đồi mồi, tai nghe không rõ, mau quên, hayđau yếu, chậm chạp, chống gậy, hiền từ, phúc hậu, thương con cháu, …

* Tả đứa trẻ thì thường dùng các từ ngữ: thật thà, thông minh, nhanhtrí, hiếu thảo, chăm học, hồn nhiên, ham chơi, tinh nghịch, nghịch ngợm,ngoan ngoãn, lễ phép, vui vẻ, hay cười, …

Tôi không quên nhắc nhở học sinh khi tả về một nhân vật không nên

sử dụng hết các từ ngữ trên Cũng không nên tùy tiện chọn một vài từ ngữrồi đưa vào bài văn miêu tả Tôi hướng dẫn học sinh dựa vào quan sát thực

tế (biện pháp quan sát được thể hiện ở giải pháp 1) rồi chọn ra từ ngữ phùhợp với đặc điểm của nhân vật để tả Đồng thời tôi lưu ý với các em: ở mỗinhân vật cụ thể sẽ có một vài nét riêng nào đó về hình dáng, tính cách hayhoạt động khác với đa số người khác Chúng ta cần đặc biệt lưu ý miêu tảnhững chi tiết ấy Chính nhờ những chi tiết này tạo nên nét riêng của nhânvật Làm cho bài văn thêm đặc sắc, hấp dẫn Tuy nhiên chi tiết ấy là gì,

giáo viên không thể gợi ý sẵn cho học sinh Mà học sinh phải dựa vào đặcđiểm thực tế của nhân vật mình đang tả Điểm nào của nhân vật là nổi bật ,khác biệt thì tập trung nhấn mạnh Chẳng hạn như:

* Bà em tuy lớn tuổi nhưng mái tóc bà vẫn còn đen và dày Trên khuôn mặt bà đã có nhiều nếp nhăn Tính bà rất vui vẻ, miệng bà hay cười nên trông bà còn tươi trẻ

* Bạn Ngọc có khuôn mặt bầu bĩnh rất đáng yêu… Tính tình bạn rấthồn nhiên, vui vẻ Nhưng lúc Ngọc dò bài cho các bạn, vẻ mặt bạn ấy rất

nghiêm nghị, trông bạn giống như cô giáo nhỏ.

Qua thực hiện giải pháp này mà học sinh lớp tôi không những miêu

tả được những đặc điểm chung phù hợp với lứa tuổi của nhân vật Mà các

em còn biết nhấn mạnh làm nổi bật nét riêng, tiêu biểu của mỗi người giúpcho bài văn thêm sinh động, hấp dẫn

3/ Cho học sinh luyện nói trước khi làm văn viết:

Viết mất nhiều thời gian hơn nói và nhận xét bài văn viết cũng mấtnhiều thời gian hơn so với nhận xét lời văn Để tạo điều kiện cho học sinhthực hành nhiều và để tôi có thể sửa sai nhiều hơn cho học sinh, tôi luôncho học sinh luyện nói trước rồi mới làm văn viết

Cho nên, trước những tiết làm văn viết tôi dành một tiết buổi chiềucho học sinh làm văn miệng Trong lúc các em luyện nói, tôi chú tâm theodõi để có cơ sở nhận xét và sửa sai cho học sinh một cách chính xác Trướckhi tôi nhận xét, tôi cho học sinh trong lớp nhận xét lời văn của bạn Điềunày buộc các học sinh khác trong lớp cũng phải lắng nghe và phải phântích, đánh giá lời văn của bạn có ưu điểm, hạn chế gì Sau đó, tôi mới nhậnxét và hướng dẫn học sinh sửa sai trên nguyên tắc: “Tôn trọng những ýkiến nhận xét đúng của học sinh”

Ví dụ: Trước tiết: “Tả người (kiểm tra viết)” ở tuần 20 vào sáng thứ

5 thì ở tiết hướng dẫn học Tiếng Việt chiều thứ 4, tôi cho học sinh nhìn vào

Người thực hiện : Trần Công Minh

dàn ý mà các em đã chuẩn bị để luyện nói trước lớp cho bạn và thầy nhậnxét, sửa sai (Bước này sửa sai chủ yếu là sửa về từ ngữ và ý nghĩa Đến khichấm bài viết của các em, tôi mới sửa sai cả về từ ngữ và ý nghĩa lẫn sửasai về chính tả, chữ viết và cách sử dụng dấu câu cho các em.)

Như vậy, không chỉ những học sinh được luyện nói trước lớp có thểlàm bài tốt hơn mà kể cả những học sinh khác trong lớp cũng viết bài tốthơn Bởi vì: bản thân các em cũng phải suy nghĩ, để phân tích, đánh giá bàilàm của bạn và các em cũng được nghe giáo viên sửa sai Vận dụngphương pháp này, học sinh được thực hành nhiều và được sửa sai nhiều nênkết quả làm văn viết của học sinh lớp tôi tiến bộ rất nhanh

4/ Hướng dẫn học sinh sửa sai:

Nếu học sinh không biết mình làm sai ở chỗ nào hoặc biết được chỗsai mà các em không biết cách sữa lỗi thì chắc chắn các em sẽ tiếp tục sai ởlần làm bài sau Cho nên, việc trước tiên là tôi giúp cho học sinh thấy rõ:bài làm của các em sai ở chỗ nào Từ đó, tôi định hướng cho học sinh tựhoàn thiện bài làm của mình Tuy nhiên, hướng dẫn các em sửa sai, khôngthể hướng dẫn chung chung mà phải sửa sai tùy vào từng bài viết, từng lỗi

cụ thể Chẳng hạn như:

4.1/ Đối với lỗi viết câu thiếu thành phần chính:

Câu có đầy đủ thành phần chính thì ý nghĩa của câu sẽ rõ ràng, giúpngười đọc dễ hiểu Thiếu một trong hai thành phần chính, ý nghĩa của câu

sẽ không được trọn vẹn Khi thấy học sinh viết câu thiếu thành phần chính,tôi dựa vào ý còn thiếu của câu để đặt câu hỏi cho học sinh suy nghĩ Từ

đó, em sẽ nhận ra bộ phận còn thiếu để bổ sung

Ví dụ: Học sinh viết: “Bạn Hoa rất chăm học Vì vậy học rất giỏi.” Câu: “Vì vậy học rất giỏi.” còn thiếu chủ ngữ Để giúp học sinh nhận

ra thành phần còn thiếu và biết cách sửa, tôi đặt câu hỏi: “Vì vậy ai học rất

giỏi?” Học sinh sẽ trả lời: “Vì vậy Hoa học rất giỏi.”