Sáng kiến kinh nghiệm trung học phổ thông này quý thầy cô sẽ có nguồn tài liệu tham khảo hay, củng cố xây dựng phương pháp dạy hiệu quả, qua đó giúp các em học sinh tiếp thu bài tốt, nắm vững kiến thức phát triển tư duy trí tuệ. Sáng kiến kinh nghiệm tiểu học tập hợp các đề tài đa dạng mang tính ứng dụng cao như ứng dụng công nghệ thông tin trong trường học
Trang 1Phần 1: Mở đầu1.1.Lí do chọn đề tài
Xuất phát từ yêu cầu, mục đích, nguyên tắc đổi mới phương pháp dạyhọc: “Lấy người học làm trung tâm, phát huy tính chủ thể của học sinh”, “Dạyhọc là dạy học sinh cách học”, “Quá trình học là quá trình kiến tạo, chiếm lĩnhtri thức một cách chủ động sáng tạo”, trong đó vai trò định hướng của ngườithầy quyết định đến việc tiếp thu, nắm vững kiến thức, hình thành kĩ năng, thái
độ của từng học sinh Vì vậy người thầy cần có phương pháp đúng đắn, phù hợpvới từng phân môn, từng bài dạy, từng đối tượng cụ thể để giúp học sinh đạt kếtquả tốt nhất trong quá trình chiếm lĩnh tri thức, rèn luyện kĩ năng, tư duy và tháiđộ
Trong hoạt động dạy học nói chung và dạy môn Ngữ văn nói riêng, đểphát huy tính tích cực của học sinh trong hoạt động học tập thì người giáo viên
có nhiệm vụ tổ chức chỉ đạo hoạt động của trò bằng nhiều phương pháp dạy họctích cực Thực tiễn dạy học đã sản sinh nhiều công trình nghiên cứu được ápdụng trong quá trình giảng dạy đem lại hiệu quả cao Trong các công trình đógiáo viên đều chú trọng đến phương pháp gợi mở mà trong đó câu hỏi được sửdụng như một liệu pháp chính để phát huy tư duy, rèn luyện kĩ năng cho họcsinh Nắm bắt ý nghĩa và tầm quan trọng của Câu hỏi và nhất là câu hỏi gợi mởtrong dạy học, những giáo viên tâm huyết, coi các câu hỏi hiệu quả cao là linhhồn của tiết học; chịu khó đọc, suy nghĩ, chịu khó ghi chép để có thể tạo ranhững câu hỏi hay, những câu hỏi thú vị, những câu hỏi làm các trụ cột chắcchắn cho bài dạy Tuy nhiên vẫn có giáo viên còn lúng túng trong việc xây dựng
hệ thống câu hỏi cho bài dạy của mình nhất là chưa chú trọng đến câu hỏi mở ởphần việc Củng cố - dặn dò Có thì cũng mang tính ngẫu hứng chứ chưa thật sựđầu tư Như vậy, việc xây dựng và sử dụng câu hỏi ở hoạt động Củng cố - dặn
dò như thế nào trong giờ đọc - hiểu để đem lại hiệu quả cao nhất là điều mànhiều giáo viên dạy văn phải trăn trở và suy nghĩ
Thực tiễn dạy Ngữ văn ở nhiều trường THPT, trong đó có trường THPTQuan Sơn 2 cho thấy số đông học sinh không còn dành nhiều tình cảm cho mônhọc này là có thực Bởi tâm lí chung của học sinh, phụ huynh và cả xã hội trướctác động của nền kinh tế thị trường Hơn nữa hầu hết học sinh trường THPTQuan Sơn 2 khá chậm trong quá trình tư duy và tiếp thu bài dẫn đến tâm lí ngạihọc, nhất là môn Ngữ văn Đã thế, với mỗi tiết dạy có nhiều hoạt động Mỗi hoạtđộng có nhiều bước, nhiều mục, nhiều yêu cầu mà giáo viên phải tiến hành Chonên phần Củng cố- dặn dò, một hoạt động chiếm thời gian rất nhỏ trong cả tiết
Trang 2dạy 45 phút; thường bị xem nhẹ, thậm chí là bỏ qua, bị “cắt” nếu như bài quá dàihoặc là “cháy giáo án” Cho nên, hiệu quả bài dạy không cao, chưa thực sự pháthuy hết năng lực sáng tạo cũng như chưa rèn luyện tư duy, kĩ năng, thái độ ởhọc sinh một cách triệt để nhất
Đặc biệt, việc kiểm tra đánh giá năng lực học sinh được tiến hành chủ yếuthông qua dạng đề mở từ các bài kiểm tra trên lớp, bài thi học kì, bài thi tốtnghiệp THPT đến thi chọn đội tuyển học sinh giỏi các cấp Như vậy việc đưa ranhững câu hỏi mở ở hoạt động cuối cùng của tiết học không chỉ giúp học sinhhiểu sâu văn bản, hình thành một số kĩ năng thiết yếu như: kĩ năng giao tiếp,tranh biện, xử lí tình huống,… mà còn đáp ứng yêu cầu thi cử hiện nay Bởi lẽ,rèn luyện được kĩ năng giải quyết các câu hỏi mở thì chắc chắn sẽ giải quyếtmột cách thành thục các đề văn theo hướng mở
Vì những lí do trên, tôi đã tiến hành thực nghiệm trong quá trình giảng
dạy và đúc rút sáng kiến kinh nghiệm: “Phát huy tính hiệu quả và sức hấp dẫn
của giờ đọc hiểu văn bản Ngữ văn 11 từ Câu hỏi mở ở hoạt động Củng cố dặn dò cho học sinh lớp 11A3 trường THPT Quan Sơn 2.”
-1.2 Mục đích nghiên cứu
Với sáng kiến này, tôi mong muốn nêu ra những câu hỏi theo hướng mở
ở hoạt động cuối cùng của tiến trình dạy học; đồng thời cũng trình bày nhữngtác động tích cực từ kết quả của hoạt động ấy nhằm:
- Thấy được vai trò, ý nghĩa, tầm quan trọng của hoạt động cuối cùng củagiờ dạy: Củng cố- dặn dò
- Đề xuất một số hình thức của câu hỏi mở để hoạt động Củng cố - dặn dòtrở nên có hiệu quả và có sức hấp dẫn hơn, giúp học sinh nắm chắc và hệ thốnghoá lại được kiến thức đã tìm hiểu trong giờ học
- Sau khi học xong một văn bản, học sinh hình thành và được rèn luyện kỹnăng từ đó có thể đạt kết quả cao trong các cuộc thi hiện nay, nhất là có kĩ năngsống tốt, tự tin và bản lĩnh hơn trong cuộc sống
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là câu hỏi mở mà giáo viên cần chú trọng trong
hoạt động Củng cố - dặn dò, cụ thể:
- Hướng đến câu hỏi gợi mở vừa mang tính tổng kết vừa mang tính kiểm
tra đánh giá năng lực nhận thức của học sinh, đồng thời phát huy vai trò chủđộng tích cực của học sinh, từ đó giúp các em hình thành và có thêm thời gian,
cơ hội rèn luyện kĩ năng mềm cần thiết
Trang 3- Do điều kiện thời gian có hạn nên tôi dừng lại nghiên cứu và thực hànhnhững văn bản trong chương trình Ngữ văn 11, và chủ yếu là các tác phẩmthuộc giai đoạn văn học 1930-1945.
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện đề tài này, chúng tôi vận dụng một số phương pháp sau:
Phương pháp nghiên cứu về lý luận: Nghiên cứu các tài liệu liên quanđến phương pháp giảng dạy, nghiên cứu sách giáo khoa, hướng dẫn giảng dạycác loại sách tham khảo có liên quan đến đề tài Tìm hiểu tài liệu phương pháp
về lý thuyết đặt câu hỏi trong giảng dạy tác phẩm văn chương
Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Hoạt động của thầy và hoạt động củatrò trong giờ văn đôi khi còn trầm chưa tạo được không khí sôi nổi say sưa Hệthống câu hỏi của thầy chưa thực sự phù hợp, khiến nhiều học sinh không thích
bộ môn nghệ thuật này Quá trình nghiên cứu lý thuyết về câu hỏi của thầy đôikhi chưa sâu sắc, việc nắm bắt các loại hình câu hỏi để vận dụng vào việc dạyvăn theo còn mơ hồ, nên việc đặt câu hỏi cho phù hợp đôi khi còn khó khăn.Trong khi đó, học sinh thụ động, lười đọc, lười viết, không chú tâm nên kết quảhọc tập môn học khá thấp
Phương pháp nghiên cứu sản phẩm: Về phía người dạy: hệ thống câuhỏi chưa thực sự đa dạng, linh hoạt, câu hỏi gợi mở có sử dụng nhưng chưa chútrọng nhiều, nhất là phần cuối bài Về phía người học: tỉ lệ điểm khá giỏi rấtthấp Điểm yếu kém còn nhiều
Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Với đề tài này tôi đã thực nghiệm ởlớp 11A3 và đối chứng với lớp 11A2 trong năm học 2017 - 2018
Trang 4Phần 2: Nội dung2.1 Cơ sở lí luận của đề tài.
Trong hoạt động dạy và học, tiến trình bài dạy chia thành nhiều bước.Phần việc “củng cố- dặn dò” là hoạt động cuối cùng sau khi tìm hiểu xong toàn
bộ giá trị của tác phẩm, trước khi kết thúc giờ học Mỗi một hoạt động đều cóphương pháp riêng thích hợp Tuy là phần việc cuối cùng chiếm khối lượng thờigian ít ỏi nhưng có vai trò quan trọng, cũng là một phần tạo nên sự hoàn thiệncủa một giờ lên lớp Cho nên nếu biết vận dụng linh hoạt sáng tạo phương phápgợi mở qua các câu hỏi thì sẽ phát huy được tính hiệu quả và sức hấp dẫn chohoạt động dạy và học của thầy trò
Aristotle là người đầu tiên đã phân tích câu hỏi dưới góc độ lôgic, ông chorằng: “Câu hỏi là một mệnh đề trong đó chứa đựng cả cái đã biết và cái chưabiết” Hỏi mở là hỏi khi muốn nắm bắt ý kiến riêng của người được hỏi, đào sâuthêm thông tin, khơi gợi người được hỏi nói về những điều bạn chưa biết haycòn mơ hồ Câu hỏi mở thường bắt đầu bằng từ để hỏi có dạng “vì sao, như thếnào, ở đâu, ý kiến của bạn về vấn đề đó…” Câu hỏi mở là những câu hỏi không
có câu trả lời cố định, chúng kích thích suy nghĩ và mở ra những trao đổi hoặctranh luận, người được hỏi không bị gò bó về câu trả lời Trong câu hỏi mởthường người hỏi đã định hướng điều gì có giá trị và điều gì quan trọng, cũngnhư khơi gợi nhiều đáp án đa dạng hoặc kích thích trao đổi, thảo luận và tranhluận Đây là phương pháp dạy học mà giáo viên không trực tiếp đưa ra nhữngkiến thức hoàn chỉnh mà hướng dẫn học sinh tư duy từng bước để các em tự tìm
ra kiến thức mới phải học Căn cứ vào tính chất hoạt động nhận thức của họcsinh, người ta phân biệt các loại: vấn đáp tái hiện, vấn đáp giải thích minh họa
và vấn đáp gợi mở, tìm tòi Trong đó vấn đáp gợi mở, tìm tòi còn được gọi làvấn đáp phát hiện hay đàm thoại ơrixtic Là loại vấn đáp mà giáo viên tổ chức sựtrao đổi ý kiến - kể cả tranh luận - giữa thầy với cả lớp, có khi giữa trò với trò,thông qua đó, học sinh nắm được tri thức mới Hệ thống câu hỏi được sắp đặthợp lý nhằm phát hiện, đặt ra và giải quyết một số vấn đề xác định, buộc họcsinh phải liên tục cố gắng, tìm tòi lời giải đáp Trật tự logic của các câu hỏi kíchthích sự tìm tòi, sự ham muốn hiểu biết Giáo viên đóng vai trò người tổ chức sựtìm tòi còn học sinh thì tự lực phát hiện kiến thức mới, vì vậy kết thúc cuộc đàmthoại, học sinh có được niềm vui của sự khám phá Cuối giai đoạn đàm thoại,
Trang 5giáo viên khéo léo vận dụng các ý kiến của học sinh để kết luận vấn đề đặt ra, có
bổ sung, chỉnh lí khi cần thiết
Câu hỏi gợi mở trong phần Củng cố - dặn dò giúp lôi cuốn học sinh thamgia vào những phút cuối cùng của tiết học, làm cho không khí lớp học sôi nổi,sinh động, kích thích hứng thú học tập và lòng tự tin của các em, rèn luyện chocác em năng lực diễn đạt sự hiểu biết của mình và hiểu ý diễn đạt của ngườikhác
Với câu hỏi mở thì cùng một câu hỏi học sinh có thể trả lời theo mức độhiểu biết của mình, nghĩa là câu trả lời có thể từ dễ đến khó Chính vì thế họcsinh nào cũng có thể tham gia trả lời câu hỏi, không bị bỏ rơi trong quá trình dạyhọc và đánh giá được năng lực học sinh ở tất cả các mức độ
Cùng một câu hỏi gợi mở có thể huy động kiến thức của nhiều môn họckhác nhau, đáp ứng yêu cầu tích hợp trong dạy học hiện nay Câu hỏi mở kíchthích hứng thú và sự sáng tạo của các em Ngoài ra nó còn tạo môi trường đểhọc sinh giúp đỡ nhau trong học tập Câu hỏi gợi mở có ý nghĩa thúc đẩy hoạtđộng tích cực của học sinh, tránh được sự mệt mỏi, nhàm chán trong những phútcuối cùng của bài đọc - hiểu
Câu hỏi gợi mở sẽ giúp học sinh chiếm lĩnh tri thức và rèn luyện kĩ năngchắc chắn, không mang tính áp đặt để giúp các em hiểu những tác phẩm đượchọc chính thức trong sách giáo khoa mà cả những tác phẩm ngoài sách giáokhoa nhưng cùng một chủ đề
Giáo viên có thể thông qua hệ thống câu hỏi để kiểm tra mức độ hiểu bàicủa học sinh Và qua chính hệ thống câu hỏi đã được chắt lọc, chọn lựa đó cũng
là một định hướng giúp học sinh nhận biết được nội dung trung tâm của bài học.Câu hỏi kiểm tra cần phong phú, linh hoạt, ở nhiều cấp độ để học sinh vừa thểhiện hiểu biết của mình vừa cảm thấy hấp dẫn và hứng thú Từ đó, mới tạo được
hiệu quả và sức hấp dẫn của giờ học
Vậy thế nào là câu hỏi gợi mở có chất lượng?
Câu hỏi phải sát hợp với tác phẩm và khêu gợi hứng thú của bản thân họcsinh
Câu hỏi ngoài tính chất rõ ràng phải có màu sắc văn học, có khả năngkhêu gợi tình cảm, xúc động thẩm mỹ cho học sinh
Câu hỏi phải vừa sức học sinh, thích hợp với khuôn khổ một giờ học trênlớp, vừa có khả năng gợi vấn đề suy nghĩ tìm tòi sáng tạo cho học sinh
Câu hỏi không tuỳ tiện, được xây dựng thành trên cơ sở tính toán, dự liệunhững câu trả lời của học sinh, trên cơ sở định hướng giúp học sinh hiểu sâu tácphẩm như một chỉnh thể nghệ thuật
Trang 6Như vậy, việc dùng hệ thống câu hỏi mở ở hoạt động Củng cố - dặn dò vớinhiều cấp độ khác nhau để kiểm tra năng lực nhận thức và sáng tạo của học sinh.Nhưng bằng cách nào để thoả mãn được những yêu cầu đó là vấn đề mà bảnthân tôi luôn tìm tòi đổi mới để tìm ra phương án tối ưu nhất.
2.2 Thực trạng của vấn đề.
Rõ ràng vai trò của hoạt động Củng cố - dặn dò đối với mỗi tiết học là rấtquan trọng Sau mỗi tiết học, học sinh được củng cố và gợi mở kiến thức bài họcmột cách có hệ thống, khoa học, sinh động Tuy nhiên, trong thực tế, rất nhiềugiáo viên đã bỏ qua hoặc làm chưa tốt hoạt động này với các lí do như: phânphối thời gian không hợp lí nên cháy giáo án, không còn thời gian cho củng cốdặn dò; không đánh giá đúng tầm quan trọng của hoạt động củng cố dặn dò nênthực hiện qua loa, sơ sài, chiếu lệ, thiếu đầu tư, chỉ khoảng 1,2 phút cuối giờ, códành thời gian 4, 5 phút cho củng cố dặn dò nhưng làm rập khuôn máy móc,chưa sáng tạo, chưa hấp dẫn, chỉ là thầy thao thao bất tuyệt nhắc lại kiến thứcchính cần nhớ hoặc hỏi học sinh rất nhiều câu hỏi về bài học vừa qua; hoặc đưa
ra yêu cầu soạn bài đối với đối học sinh Thật đơn giản khi nghĩ cứ yêu cầu họcsinh về học thuộc phần ghi nhớ, soạn bài mới theo câu hỏi sách giáo khoa làxong, là hết bài Trong khi đó, học sinh trường THPT Quan Sơn 2 - trường vùngcao biên giới, giáp Lào - đa phần là người Thái, Mường, nhất là người H’Mônglại rất yếu về kĩ năng xác định nội dung câu hỏi, không biết hướng trả lời, ‘‘thầyhỏi một đằng, trò trả lời một nẻo”, không chịu động não, không ham học, haylàm đối phó cho xong Mặt khác, nhiều câu hỏi trong sách giáo khoa còn chungchung, hoặc đưa ra yêu cầu vượt sức với học sinh mà đa phần đều là con em cácdân tộc thiểu số
Tôi đã đi dự rất nhiều giờ của các đồng nghiệp trong tổ Xã hội tại trườngTHPT Quan Sơn 2, nhận thấy rằng bên cạnh những giáo viên chú trọng thựchiện đầy đủ nghiêm túc và hiệu quả hoạt động củng cố dặn dò, cũng có những
giáo viên thực hiện rất qua loa, sơ sài, cá biệt có cả những tiết dạy chưa chú ý
coi trọng phần này Dường như đâu đó vẫn có tâm lí coi nhẹ, nếu có thì thiên về
“dặn dò” nhiều hơn là “củng cố” Nhiều giáo viên chỉ nhắc chung chung: bàihọc của chúng ta đến đây là hết, các em về nhà soạn bài cho bài sau chứ chưa có
sự đầu tư thích đáng Thực ra, điều này tôi cũng nghĩ bởi những nguyên nhânkhách quan Như đã nói ở trên, mỗi tiết đọc văn có rất nhiều nội dung cần tìmhiểu, mà thời lượng phân phối chương trình cho mỗi bài thì có hạn, nên mônNgữ văn hay rơi vào tình trạng thiếu giờ, “cháy giáo án” Vì vậy, giáo viên khi
Trang 7đứng lớp “chạy” cho hết bài đã “bở hơi tai” rồi, ít khi giành được thời gian chohoạt động “củng cố” bài.
Từ thực tế như vậy, tôi đã nghiên cứu và sử dụng câu hỏi mở với nhữnghình thức khác nhau nhằm góp phần đổi mới hoạt động củng cố dặn dò để tiếtđọc hiểu văn bản hấp dẫn hơn, kích thích hứng thú học tập, phát huy tính sángtạo ở các em, giờ dạy - học đạt kết quả cao hơn
2.3 Một số biện pháp giải quyết thực trạng.
Trong học văn kiến thức chỉ thực sự trở thành tài sản của một học sinh khikiến thức đó được tiếp nhận thông qua sự vận động của bản thân chủ thể họcsinh Tác phẩm văn chương chỉ thực sự phát huy được sức mạnh của nó khi khơidậy được từ bên trong người tiếp nhận những cảm xúc rung động và hoạt độngnhận thức, sáng tạo
Do yêu cầu của phần việc chủ yếu là của người giáo viên là định hướnghọc sinh nắm vững kiến thức trọng tâm và phát huy khả năng sáng tạo của người
học, nên trong đề tài “Phát huy tính hiệu quả và sức hấp dẫn của giờ đọc hiểu
văn bản Ngữ văn 11 từ câu hỏi mở ở hoạt động Củng cố - dặn dò cho học sinh lớp 11A3 trường THPT Quan Sơn 2”, tôi chủ yếu đề cập đến hoạt động
của giáo viên và chú trọng đến cách sử dụng câu hỏi mở với các hình thức khác
nhau để học sinh thảo luận, trao đổi, trình bày những hiểu biết và kiến giải củamình về bài học
2.3.1 Sử dụng Câu hỏi mở hướng dẫn học sinh thảo luận.
Giáo viên cho học sinh tìm hiểu và tranh luận về tên tác phẩm, tên đoạn
trích: Tên tác phẩm, tên đoạn trích (có thể do người biên soạn đặt) đều bao hàm
chứa đựng nội dung của tác phẩm, được biểu đạt ở dạng khái quát nhất Do đó, thảoluận về tiêu đề tác phẩm là một phương thức khá lý thú, hấp dẫn lại có hiệu quả trựctiếp
+ Thế nào là “chữ” trong “Chữ người tử tù” của Nguyễn Tuân?
+ Sau khi học xong bài thơ, theo em có thể thay nhan đề “Vội vàng” bằng
nhan đề nào khác hay không?
Trang 8Rõ ràng khi trả lời được câu hỏi này học sinh phải nắm chắc nội dung bàihọc Đồng thời với việc đưa ra câu hỏi tình huống (nếu ), học sinh sẽ hết sứcphấn khởi khi được tham gia vào việc tạo dựng tác phẩm (dù chỉ dừng lại tên gọicủa nó) Với những câu hỏi này giáo viên nên hết sức chú trọng đến ý kiến cánhân học sinh để có thể bổ sung hoặc điều chỉnh hợp lí.
Giáo viên đưa ra những nhận định của những nhà phê bình, nghiên cứu để
từ đó yêu cầu học sinh thảo luận:
Ví dụ: + Tại sao Xuân Diệu lại cho rằng bài thơ “Tràng giang” của Huy Cận là
“dọn đường cho lòng yêu giang san tổ quốc”?
+ Về bài thơ “Đây thôn Vĩ Dạ” của Hàn Mặc Tử, Hoài Thanh nhận định: “Bài thơ vẫn là một sức đồng cảm mãnh liệt và quảng đại Nó ra đời giữa
những buồn vui của loài người và nó sẽ kết bạn với loài người cho đến ngày tận thế” Dựa vào đâu Hoài Thanh đã nhận định như vậy?
+ Huy Cận đã dành những lời trân trọng cho Thạch Lam- tác giả của
truyện ngắn “Hai đứa trẻ”: Thạch Lam đã giúp chúng ta “một cách cảm nhận
cuộc đời, một lối rung cảm trước cảnh đời Thạch Lam cho ta thêm kích thước
để hiểu và để sống cuộc sống vốn giàu đẹp tình người” Vì lẽ gì Huy Cận khẳng
định như vậy?
Những câu hỏi thuộc kiểu loại trên đòi hỏi học sinh phải tư duy thấu đáo.Đây là câu hỏi đòi hỏi tư duy của học sinh Học sinh cần phải hiểu nội dung bàihọc và nhận định của nhà nghiên cứu, từ đó phải huy động kiến thức để lí giải,chứng minh Những câu hỏi này giúp học sinh phát triển tư duy và cách lậpluận
Xuất phát từ đặc trưng của bộ môn văn học: vừa là bộ môn nghệ thuậtngôn từ, vừa là bộ môn khoa học cho nên có nhiều cách khám phá giá trị tácphẩm là điều bình thường Điều cần lưu ý là giáo viên có thể định hướng nhữngcách hiểu khác nhau nhưng không khiên cưỡng học sinh phải hiểu theo một ýkiến chủ quan, quan trọng là xem xét đến sự lí giải của các em Từ đó các emđược biết nhiều “kênh” khác nhau, đồng thời giúp các em rèn luyện “bản lĩnh”nghiên cứu
2.3.2 Sử dụng Câu hỏi mở hướng dẫn học sinh phát biểu cảm nghĩ.
Giáo viên cung cấp cho học sinh những cách tiếp cận khác nhau về tácphẩm, sau đó cho học sinh cảm nhận và lí giải cách hiểu phù hợp với năng lựccủa mình:
Ví dụ 1: Sau khi đọc hiểu, em cảm nhận gì về nhan đề “Hai đứa trẻ” - Thạch
Lam?
Trang 9Câu trả lời của học sinh như sau:
Em Hà Thị Xuyến: Xuất phát từ nhan đề Hai đứa trẻ nên chúng em cảmnhận được nguyên sơ, hồn nhiên, chân thật nhất về con người, cuộc sống phốhuyện, nhờ đó bức tranh phố huyện hiện lên cụ thể, chân thực, sinh động
Em Lò Thị Hiền: Từ nhan đề Hai đứa trẻ, tức là nhân vật Liên và An: haimầm sống non tơ được đặt trên bối cảnh phố huyện nghèo - mảnh đất cằn cỗi
không có sinh khí đã tạo nên sự trái ngược chứa đựng mâu thuẫn nhân sinh làm
day dứt lòng người, làm toát lên chủ đề tư tưởng của tác phẩm
Ví dụ 2: Về bài thơ Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử (SGK Ngữ văn 11, tập II,
Nhà xuất bản Giáo dục), có những nhận xét sau:
- Bài thơ là bức tranh đẹp về một miền quê đất nước
- Bài thơ thể hiện nỗi đau xót, tuyệt vọng của một tâm hồn cô đơn
- Bài thơ là tiếng lòng của một con người thiết tha yêu đời, yêu người
ý kiến của các bạn như thế nào?
Câu trả lời của em Ngân Thị Lan làm tôi bất ngờ và rất mừng vì suy nghĩhết sức thấu đáo của em Em phát biểu: có thể thấy, ba nhận xét nêu trên thực ra
là ba nội dung ý nghĩa được kết hợp hài hoà trong bài thơ Nhưng cần nhấnmạnh và làm nổi bật nhất ý thứ ba: thể hiện khát vọng, tình yêu đối với cuộc đời
và con người của nhà thơ Qua đó giá trị, vẻ đẹp nhân văn của tác phẩm, của conngười nhà thơ càng khiến tác phẩm có sức sống lâu bền và nhận được sự đồngcảm, chia sẻ của người đọc
Ví dụ 3: Kết thúc phần đọc hiểu văn bản Chí Phèo - Nam Cao, em có ấn tượng
như thế nào về chi tiết “bát cháo hành?
Câu trả lời ấn tượng từ em Hà Thanh Phong: Thị Nở và bát cháo hànhxuất hiện như một đối nghịch với những người đàn bà trong kí ức của Chí khiếnChí phải đi tù Để rồi Chí nhận ra tình cảm thực sự trong hương vị tình người từbát cháo hành Chí rung rung xúc động, “mắt hình như ươn ướt” hắn ngạc nhiên
vì trước giờ không ai tự nhiên cho không hắn cái gì? Nếu hơi rượu tượng trưngcho sự lưu manh thì hơi cháo hành tượng trưng cho tình người lương thiện Hơicháo hành xuất hiện hai lần trong tác phẩm khơi gợi khát vọng trở về thế giớiloài người trong Chí Lần thứ hai, khi Chí tuyệt vọng nhất, hơi cháo lại xuất hiệnnhư một vết cứa khắc sâu bi kịch không được làm người lương thiện
2.3.3 Sử dụng Câu hỏi mở hướng dẫn học sinh sáng tạo.
Ví dụ 1: Thi đặt tên cho truyện ngắn Hai đứa trẻ - Thạch Lam theo cách của
riêng em
Trang 10Sau khi cho học sinh thử sức sáng tạo của mình, tôi đã nhận được những
tên truyện mà các em học sinh lớp 11A3 đã đặt như sau: Tình chị em, Khát khao
ánh sáng, Hi vọng, Những mảnh đời bất hạnh, Chuyến tàu đêm, Bóng tối và ánh sáng, Ánh sáng hi vọng, Tàu muộn, Ánh sáng xa xôi, Cái ao đời, Đợi tàu
Mỗi nhan đề thể hiện những cảm nhận khác nhau của các em Điều nàykhiến các em cảm thấy hứng thú hơn, thấy mình cũng như được tham gia vàsống cùng tác phẩm Tôi đã cảm nhận thấy sự hào hứng thực sự của học sinhkhiến cho sau khi giờ học kết thúc, các em đều cảm thấy thoải mái và tự tin hơn
vì đã được bộc lộ mình, trở nên mạnh dạn hơn
Ví dụ 2: Bằng đôi dòng thơ hoặc một bức thư ngắn, em hãy hóa thân vào nhân
vật Chí Phèo để gửi cho Thị Nở trước khi xách dao đến nhà Bá Kiến?
Bằng đôi dòng thơ hoặc một bức thư ngắn, em hãy hóa thân vào nhân vậtThị Nở để nói lời cuối với Chí Phèo?
Rất nhanh trong ba phút, em Hà Văn Tiêng đã nhập vai Chí gửi lại tâm sựcủa mình cho Thị Nở:
Thị ơi, ai xấu bằng em
Chẳng ai bất hạnh như em trên đời
Thế mà em lại hơn người
Sống cùng quỷ dữ, để lời yêu thương
Em cười tuy chẳng có duyên
Nhưng em lại có trái tim hơn đời
Học sinh Hà Thanh Hùng đã viết nên những dòng thơ để Thị Nở nói lờicuối với Chí Phèo:
Anh ơi, anh đã đi rồi
Chúng mình…xin được hẹn hò kiếp sau
Dẫu rằng phải kiếp lưu manh
Nhưng anh vẫn đẹp tình người Chí ơi
Anh đi, anh được làm người
Hóa thành bất tử giữa đời nhiễu nhương
Ví dụ 3: Em hãy phổ nhạc cho bài thơ Đây thôn Vĩ Dạ - Hàn Mặc Tử.
Cô và trò có những giây phút sống với tác phẩm bằng thơ và nhạc quagiọng hát ngọt ngào của em Hà Thị Thu với sức lan tỏa sâu rộng từ bài học
2.3.4 Sử dụng Câu hỏi mở hướng dẫn học sinh liên hệ thực tế.
Ví dụ 1 : Theo em, qua bài thơ “Vội vàng”, Xuân Diệu đã thể hiện một quan
niệm sống như thế nào? Từ đó, em suy nghĩ gì về “lối sống gấp” của một bộphận thanh niên hiện nay?