Bên cạnh đó, việc học theochương trình mô hình trường học mới đã làm cho học sinh và giáo viên ít nhiều cólúng túng trong việc nắm bắt nội dung và phương pháp giảng dạy.Vì thế đòi hỏi ở
Trang 13 Đề xuất vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn (đơn vị)
Trang 2em đã được học ở phân môn Tập làm văn Nhất là các kiểu bài miêu tả được họcnhiều nhất, nó giúp cho học sinh tái hiện lại cuộc sống con người, phong cảnhthiên nhiên hiện lên như một bức tranh nhiều màu sắc Nó giúp các em có tâm hồnvăn học, có tình yêu quê hương đất nước và cuộc sống con người.
Qua quá trình giảng dạy lớp 4,5 nhiều năm và trong năm học 2017 – 2018,tôi được phân công phụ trách lớp 5B tổng số 25 học sinh Tôi nhận thấy ở lớp 4 các
em đã được học văn miêu tả về đồ vật, cây cối, con vật Qua quá trình giảng dạy 2tuần ôn và 4 tuần thực học đầu năm học các em đều rất hạn chế khi học đến phânmôn tập làm văn
Thực tế hiện nay, việc dạy môn Tiếng Việt nói chung và phân môn Tập làmvăn nói riêng ở lớp 5B cũng như khối 4,5 trong nhà trường còn có nhiều hạn chế vàchưa đạt kết quả như mong muốn Lí do này do nhiều nguyên nhân: phương pháplên lớp chưa phù hợp với yêu cầu, mục đích, nội dung của bài học đặt ra, mặt kháchọc sinh Tiểu học là đối tượng mà năng lực tư duy còn hạn chế Kĩ năng sử dụngngôn ngữ của các em chưa cao Đặc biệt trình độ của các em chưa đồng đều, hơn
Trang 3nữa học sinh rất ngại học phân môn Tập làm văn Bên cạnh đó, việc học theochương trình mô hình trường học mới đã làm cho học sinh và giáo viên ít nhiều cólúng túng trong việc nắm bắt nội dung và phương pháp giảng dạy.
Vì thế đòi hỏi ở người giáo viên cái tâm và người giáo viên luôn phải đổimới hình thức tổ chức và phương pháp dạy học để truyền cho các em niềm say
mê, để động viên, bồi dưỡng cho các em trở thành học sinh có năng khiếu, những
con người có tâm hồn văn học Chính vì những lí do trên tôi chọn đề tài viết sáng kiến kinh nghiệm “Biện pháp dạy Tập làm văn cho học sinh lớp 5B - Trường Tiểu học Phúc Sơn xã Phúc Sơn huyện Chiêm Hóa tỉnh Tuyên Quang ”.
2 Mục đích nghiên cứu:
Nhằm giúp học sinh viết tốt các dạng bài văn miêu tả, nắm được cấu tạo 3phần (mở bài, thân bài, kết bài) của một bài văn miêu tả biết phân tích cấu tạo củamột bài văn; biết viết đoạn văn mở bài (trực tiếp, gián tiếp), đoạn kết bài (mở rộng,không mở rộng); biết phát hiện những hình ảnh đẹp trong bài văn; biết quan sát vàchọn lọc chi tiết trong bài văn tả cảnh, hoàn chỉnh các đoạn văn dựa theo nội dungchính của bài; lập được dàn ý chi tiết cho bài văn; viết được đoạn văn, bài văn tảcảnh theo đúng yêu cầu của bài; thấy được những ưu điểm, khuyết điểm và cáchchữa lỗi đoạn văn, bài văn của mình Bản chất cần được làm rõ ở đề tài này là tìm
ra biện pháp dạy Tập làm văn miêu tả cho học sinh lớp 5
Trang bị kiến thức và rèn luyện các kỹ năng làm văn
Góp phần cùng các môn học khác mở rộng vốn sống, rèn luyện tư duy logic,
tư duy hình tượng, bồi dưỡng tâm hồn cảm xúc, thẩm mỹ, hình thành nhân cáchcho học sinh
3 Đối tượng nghiên cứu:
Học sinh lớp 5B năm học: 2017- 2018; Trường Tiểu học Phúc Sơn
4 Kế hoạch nghiên cứu:
T
TT Thời gian từ … đến Nội dung công việc Sản phẩm
Trang 4- Đọc tài liệu lý thuyết về
cơ sở lý luận
- Bản đề cương chi tiết
- Tài liệu lý thuyết
- Áp dụng sáng kiến vào giảng dạy
- Tập hợp ý kiến đóng góp của đồng nghiệp
- Hoạt động dạy và học trong phân môn tập làm văn
- Bản báo cáo chính thức
5 Phương pháp nghiên cứu.
- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết
- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin
- Phương pháp nghiên cứu rút ra kinh nghiệm từ thực tế của bản thân và họcsinh thông qua cách dạy và cách học
- Phương pháp dạy học từng kiểu bài: Hướng dẫn học sinh phân tích ngữ liệu
Trang 5tạo của bài văn miêu tả Đây là một điều kiện khó khăn đối với học sinh vì thờigian ít mà các em phải tìm hiểu để nắm được nội dung, phương pháp miêu tả củacác bài văn.
Với bài thực hành luyện tập được trình bày theo thứ tự hướng dẫn chuẩn bị,hướng dẫn làm bài, hướng dẫn hoàn chỉnh bài Hầu hết các tiết luyện tập miêu tảphần hướng dẫn chuẩn bị là những bài miêu tả yêu cầu học sinh tìm hiểu theo mụctiêu làm cơ sở chuẩn bị cho nửa tiết còn lại lập dàn ý hoặc viết bài Đây là điềukiện thuận lợi cho học sinh làm văn miêu tả Và đặc biệt là đối với học sinh nhậnthức nhanh, các em được chuẩn bị lập dàn ý ở cuối tiết học này, đến cuối tiết họcsau mới viết bài Nhưng đối với học sinh khó khăn về học các em lại mau quên,không chăm học nên kết quả làm bài sẽ khó đạt yêu cầu Tuy vậy cũng có một vàitiết thực hành hoàn chỉnh ngay trong tiết học
2 Cơ sở thực tiễn
* Thực trạng: Trong những năm học gần đây tôi nhận thấy chất lượng họctập của học sinh còn rất thấp Việc học môn Tiếng Việt cụ thể là phần đọc, viết còngặp rất nhiều khó khăn các em phát âm chưa đúng, một số em chưa biết đọc Đặcbiệt là phân môn Tập làm văn chất lượng còn phụ thuộc rất nhiều vào thầy cô Vớiđặc điểm của địa phương hầu hết các em là con em các dân tộc, từ khi sinh ra các
em đó tiếp xúc với tiếng mẹ đẻ và đó là ngôn ngữ giao tiếp hàng ngày của các em,chính vì thế khi đến lớp các em mới có nhiều cơ hội để tiếp xúc với tiếng phổthông, các em còn bỡ ngỡ nhiều với các hoạt động tập thể
Căn cứ vào lô gíc của tư duy và sự tiếp thu kiến thức của học sinh Tiểu họcphải từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp, từ cái cụ thể đến cái trìu tượng, nhằmtạo cho các em niềm tin hứng thú và say mê học tập Hình thành cho học sinh tínhcảm biết yêu cái thiện, cái đẹp Đó là nhiệm vụ của mỗi thầy cô cần quan tâm
* Nguyên nhân: Trình độ dân trí còn hạn chế, đời sống của một số gia đìnhhọc sinh còn gặp nhiều khó khăn nên việc quan tâm đến học tập của con em mìnhchưa thường xuyên
Trang 6Phần đa các em học sinh là đồng bào dân tộc ít người chưa hiếu học, chưa mạnh dạn phối kết hợp giáo dục giữa gia đình và nhà trường trong việc học tập của các em.
Các em chưa hiểu từ ngôn ngữ Tiếng Việt, hầu hết các em chỉ tạm biết nghechưa biết nói tiếng phổ thông Các em còn bỡ ngỡ với môi trường học tập, vì các
em đang tự do thoải mãi đến lớp các em thấy gò bó, mọi hoạt động không đượctheo ý muốn
Việc nhận thức do khả năng tiếp thu không đồng đều, quan hệ giao tiếp cònhạn chế, ở nhà các em chưa được tiếp xúc va chạm ở chỗ đông người nhiều vì thếkhi đến lớp các em còn ngại sợ sệt, chưa tự tin Hoàn cảnh gia đình các em còn khókhăn, kinh tế eo hẹp Một số gia đình không quan tâm đến việc học tập của conphó mặc cho giáo viên chủ nhiệm
Với những nguyên nhân trên để đạt được kết quả cao trong công tác dạy vàhọc thì việc rèn cho học sinh đọc đúng là vô cùng quan trọng đòi hỏi người giáoviên phải kiên trì, áp dụng nhiều phương pháp, biện pháp khác nhau để hướng dẫn
và yêu cầu học sinh thực hiện
Vì vậy ngay từ đầu cấp học để đảm bảo nhanh chóng và hiệu quả trong việchình thành từng kỹ năng cho học sinh việc đầu tiên tôi làm tiến hành khảo sát nhậnđịnh tỉ mỉ tất cả học sinh được nhận về: độ tuổi, giới tính, tình trạng sức khoẻ, hoàncảnh gia đình và đặc điểm riêng từng em phân loại, đối tượng học sinh như sau: Ra
đề bài Viết 1 bài văn
Bài viết hay, lờivăn sinh độnggiàu hình ảnh,đôi chỗ diễn đạtcòn lủng củng
Bài viết đãđúng yêu cầucủa đề, nhưngmiêu tả còn hờihợt, sơ sài
Bài viết chưađúng yêu cầucủa đề, sắp xếp
ý lộn xộn
Trang 73 Đề xuất vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn (đơn vị) công tác:
3.1) Xác định yêu cầu trọng tâm đề bài:
Bài văn của học sinh được viết theo một đề bài cụ thể, cho nên yêu cầu hàngđầu là các em phải xác định đúng đề bài Một đề bài đưa ra cho học sinh viếtthường ẩn chứa đến 3 yêu cầu: thể loại (kiểu bài), nội dung, trọng tâm
Ví dụ: Đề bài “Tả cảnh một buổi sáng (hoặc trưa, chiều) trong một vườn cây
(hay trong công viên, trên đường phố, trên cánh đồng, nương rẫy) (HDH- TV 5- T1A- trang 71)
* Trọng tâm của đề bài trên, ẩn chứa 3 yêu cầu sau:
a Thể loại của đề là: Miêu tả (thể hiện ở từ “Tả”).
b Nội dung là: Buổi sáng (hoặc trưa, chiều) thể hiện ở cụm từ “cảnh một
buổi sáng (hoặc trưa, chiều)”
c Trọng tâm là: Ở trong một vườn cây (hay trong công viên….).
Trước hết, em xác định đối tượng miêu tả trong bài là cảnh vường cây haycông viên, đường phố, cánh đồng , nương rẫy Sau đó chọn tiếp thời gian miêu tảcảnh vật ấy vào buổi sáng, trưa hay chiều tối
Trong thực tế, không phải đề bài nào cũng xác định đủ 3 yêu cầu Như đề bài
“Tả một cơn mưa” chỉ có yêu cầu về thể loại và nội dung Việc xác định đúngtrọng tâm của đề sẽ giúp cho bài viết được thu hẹp nên các em có được ý cụ thể,chính xác, tránh việc viết tràn lan, chung chung,
Ví dụ: Muốn dạy học sinh làm văn miêu tả đạt yêu cầu thì giáo viên cần
biết thế nào là văn miêu tả, đặc điểm thể loại văn miêu tả, biết yếu tố nào là quantrọng và cần thiết để giúp học sinh làm được bài văn miêu tả sinh động thông quaquan sát đối tượng miêu tả (Nội dung này nằm trong bước chuẩn bị bài của giáoviên) tuỳ thuộc đặc điểm của cảnh
d Chọn nét tiêu biểu: Chỉ nên chọn nét tiêu biểu nhất của cảnh để tả, tập
trung làm nổi bật đặc điểm của cảnh
Trang 83.2 Giúp học sinh nắm đặc điểm của từng kiểu bài:
Học sinh cần xác định đúng yêu cầu về nội dung và thể loại cho trước, khiluyện tập Giáo viên cũng cần lưu ý nhắc nhở các em nắm vững các đặc điểm củamỗi thể loại, mỗi dạng bài và xác định đối tượng miêu tả Trong mỗi bài văn phảithể hiện cái mới cái hay, cái riêng và đưa được cảm xúc của mình vào bài văn
VD: Kiểu bài tả cảnh: Hướng dẫn học sinh cần xác định các yêu cầu sau:
a Xác định không gian, thời gian nhất định:
Sau khi xác định thời gian, không gian nhất định học sinh cần biết lựa chọntrình tự quan sát Việc quan sát có thể tiến hành ở những vị trí khác nhau nhưngvẫn phải có một vị trí chủ yếu làm cho cảnh được quan sát bộc lộ ra những điều cơbản nhất của nó Khi đã xác định được vị trí quan sát rồi, ta nên có cái nhìn baoquát toàn cảnh đồng thời phải biết phân chia cảnh ra thành từng mảng, từng phần
để quan sát
b Xác định trình tự miêu tả:
Khi tả phải xác định một trình tự miêu tả phù hợp với cảnh được tả Tả từtrên xuống hay từ dưới lên, từ phải sang trái hay từ ngoài vào trong là điểm đólên, có thể tả xen hoạt động của người, của vật, trong cảnh để góp phần làm chocảnh sinh động hơn, đẹp hơn
d Tả cảnh gắn với cảm xúc riêng bằng nhiều giác quan:
Tả cảnh luôn luôn gắn với cảm xúc của người viết Cảnh vật mang theo trong
nó cuộc sống riêng với những đặc điểm riêng Con người cảm nhận cảnh như thếnào sẽ đem đến cho cảnh những tình cảm như thế
e Chọn từ ngữ thích hợp khi tả cảnh:
Khi làm văn miêu tả cần biết lựa chọn từ ngữ gợi tả, dùng hình ảnh so sánhhoặc nhân hoá để làm nổi bật đặc điểm cảnh đang tả giúp người đọc như đangđứng trước cảnh đó và cảm nhận được những tình cảm của người viết
quan trọng Nhìn chung, mọi người đều có những đặc điểm giống nhau nhưng lại
Trang 9hoàn toàn khác nhau ở những đặc điểm riêng, chỉ người đó mới có Nhiệm vụ củagiáo viên khi hướng dẫn học sinh “miêu tả người” là giúp cho các em thấy rằngphải miêu tả ngắn gọn mà chân thực, sinh động về hình ảnh và hoạt động củangười mình định tả.
Vì thế, để làm được bài văn tả người thành công, giáo viên cần giúp học sinhxác định các yêu cầu sau:
a Chú ý tả ngoại hình hoạt động:
Khi tả người cần chú ý đến tuổi tác, mỗi lứa tuổi khác nhau sẽ có sự pháttriển về cơ thể, về tâm lý riêng biệt khác nhau và có những hành động thể hiện theogiới tính, thói quen sinh hoạt, hoàn cảnh sống… Khi miêu tả cần tập trung vàoviệc làm sao nêu được cái chung và cái riêng của con người được miêu tả
b Quan sát trò chuyện trực tiếp:
Khi tả người, điều cần nhất là quan sát trực tiếp hoặc trò chuyện, trao đổi ýkiến với người đó Quan sát khuôn mặt, dáng đi, nghe giọng nói, xem xét cách nói,
cử chỉ, thao tác lúc làm việc…để rút ra nét nổi bật (chọn và quan sát người định
tả trong thời gian chuẩn bị bài mới ở nhà)
c Tả kết hợp ngoại hình, tính nết, hoạt động:
Khi miêu tả có thể tách riêng từng mặt, từng bộ phận để tả nhưng để nộidung bài văn miêu tả đạt được sự gắn bó, súc tích ta nên kết hợp tả ngoại hình, tínhnết đan xen với tả hoạt động
d Tả những nét tiêu biểu bằng tình cảm chân thật của mình:
Khi tả người, điều quan trọng là cần tả chân thật những nét tiêu biểu vềngười đó, không cần phải tô điểm người mình tả bằng những hình ảnh hoa mĩ, vẽnên một hình ảnh toàn diện Làm như vậy bài văn sẽ trở nên khuôn sáo, thiếu sựchân thật làm người đọc cảm thấy khó chịu Thầy cô giáo cần lưu ý học sinh rằng,trong mỗi con người ai cũng có chỗ khiếm khuyết nhưng nét đẹp thì bao giờ cũngnhiều hơn (đẹp về hình thể, đẹp về tính cách, đẹp về tâm hồn…) Nếu học sinh phát
Trang 10hiện, cảm nhận được và biết tả hết các đặc điểm đó thì sẽ làm cho bài văn miêu tảcủa các em sinh động, hồn nhiên đầy cảm xúc và người đọc dễ chấp nhận hơn.
3.3) Rèn luyện kĩ năng quan sát cho học sinh.
Khi dạy văn miêu tả, giáo viên cần chú ý hướng dẫn học sinh quan sát vàmiêu tả theo các trình tự hợp lý:
a Tả theo trình tự không gian:
Quan sát toàn bộ trước rồi đến quan sát từng bộ phận, tả từ xa đến gần, từngoài vào trong, từ trái qua phải, (hoặc ngược lại) Ở lớp 5 trình tự này được vậndụng khi miêu tả cảnh vật,
Ví dụ 1: Tả từ ngoài vào trong: “ Đền Thượng nằm chót vót trên đỉnh núi
Nghĩa Lĩnh Trước đền, những khóm hải đường đâm bông rực đỏ, những cánhbướm nhiều màu sắc bay dập dờn như đang múa quạt xoè hoa Trong đền dòng chữvàng Nam Quốc Sơn Hà uy nghiêm đề ở bức hoành phi treo chính giữa.” (HDH-
TV 5- T 2A- trang 112)
Ví dụ 2: Tả từ dưới lên trên “Cây hồi thẳng, cao, tròn xoe Cành hồi giòn, dễ gãy
hơn cành khế Quả hồi phơi mình xoè trên mặt lá đầu cành” (Rừng hồi xứ Lạng)
b Tả theo trình tự thời gian:
Cái gì xảy ra trước (có trước) thì miêu tả trước Cái gì xảy ra sau (có sau) thìmiêu tả sau Trình tự này thường được vận dụng khi làm Tập làm văn miêu tả cảnhvật hay tả cảnh sinh hoạt của người
Ví dụ: “Thảo quả trên rừng Đản Khao đã chín nục Chẳng có thứ quả nào
hương thơm lại ngây ngất kì lạ đến như thế Mới đầu xuân năm kia, những hạt thảoquả gieo trên đất rừng qua một năm, đã lớn cao đến bụng người Một năm sau nữa,
từ một thân lẻ, thảo quả đâm thêm hai nhánh mới Sự sinh sôi sao mà mạnh mẽvậy.” (HDH- TV 5- T 1A- trang 23)
c Tả theo trình tự tâm lí:
Khi quan sát cần thấy những đặc điểm riêng, nổi bật nhất, thu hút và gây cảmxúc mạnh nhất đến bản thân thì quan sát trước, tả trước, các bộ phận khác tả sau
Trang 11Khi tả người nên vận dụng trình tự này nhưng chỉ nên tả những điểm đặc trưngnhất, không cần phải tả đầy đủ chi tiết như nhau của đối tượng.
Ví dụ 1: “ Bà tôi ngồi cạnh tôi chải đầu Tóc bà đen và dày kì lạ, phủ kín cả
hai vai xoã xuống ngực, xuống đầu gối Một tay khẽ nâng mớ tóc lên và ướm trêntay, bà đưa một cách khó khăn chiếc lược thưa bằng gỗ vào mớ tóc dày Giọng bàtrầm bỗng, ngân nga như tiếng chuông Nó khắc sâu vào trí nhớ tôi dễ dàng, vànhư những đoá hoa, cũng dịu dàng, rực rỡ, đầy nhựa sống Khi bà mỉm cười, hai
con ngươi đen sẫm nở ra long lanh, dịu hiền khó tả, ” (Vẻ đẹp của bà tôi -
HDH-TV 5- T 1b - trang 37)
Tác giả đã quan sát và tập trung tả mái tóc, giọng nói rồi đến ánh mắt
Ví dụ 2: Phân tích bài “Mưa rào” (HDH Tiếng Việt 5- Tập 1A – trang 48) ta
thấy tác giả đã quan sát bằng các giác quan như sau:
- Thị giác: Thấy những đám mây biến đổi trước cơn mưa, thấy mưa rơi
- Xúc giác: Gió bỗng thấy mát lạnh, nhuốm hơi nước
- Khứu giác: Biết được mùi nồng ngai ngái, xa lạ man mác của những trậnmưa đầu mùa
- Thính giác: Nghe thấy tiếng gió thổi, tiếng mưa rơi, tiếng sấm, tiếng hótcủa chào mào
3.4 Làm giàu vốn từ và hướng dẫn diễn đạt có nghệ thuật cho học sinh
Giáo viên cần có biện pháp làm giàu vốn từ ngữ cho học sinh qua từng bàiđọc, từng bài tập ở các phân môn Tập đọc, Kể chuyện, Luyện từ - câu cùng chủđiểm
a) Làm giàu vốn từ cho học sinh thông qua các phân môn Tiếng Việt:
Môn Tập đọc giúp các em hiểu được nghĩa đen, nghĩa bóng, hiểu được nộidung của các đoạn văn, khổ thơ có ý nghĩa miêu tả (cảnh vật, con người, ) Mỗitiết dạy Tập đọc nên thêm một vài câu hỏi về thể loại, bố cục và trình tự miêu tảcủa tác giả để học sinh thấm dần về Tập làm văn miêu tả