Sổ tay dung sai lắp ghép

Sổ tay dung sai lắp ghép tài liệu " Sổ tay dung sai lắp ghép" được biên soạn với mục đích đáp ứng nhu cầu về tài liệu tham khảo cho các cán bộ kỹ thuật và công nhân trong ngành chế tạo cơ khí. Nội dung chủ yếu của tài liệu này là giới thiệu 1 cách hệ

SECS

Led lap ghép

NHÀ XUẤT BẠN GIÁO DỤC

NINH DUC TON

SO TAY

~ DUNG SAIL GHP

NHA XUAT BAN GIAO DUC

LỜI NÓI ĐẦU

số tay "Dung sai lắp ghép”

chế tạo

TÁC GIÁ _

| | Chương Í `

DUNG SAI LẮP GHÉP BỀ MẶT TRƠN

11 CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN

1.1.1 Khái niệm về kích thước, sai lệch giới hạn và dung sai

- Dãy kích thước thẳng tiêu chuẩn:

Dãy kích thước thẳng tiêu chuẩn được thiết lập trên cơ sở 4 đãy số

theo giá trị của 4 đây số này Chúng được sử dụng thống nhất trên toàn thế giới Bên cạnh những dãy có giá trị chính xác còn có đấy có giá trị

quy định 4 dãy kích thước thẳng tiêu chuẩn Ra5, Ra10, Ra20, Ra40 và

toán xuất phát từ chức năng chỉ tiết, sau đó quy tròn theo trị số lớn hơn

khi tính toán theo độ bền ta xác định được đường kính chỉ tiết trục là

24, T42 mm Theo các giá trị của day kích thước thẳng tiêu chuẩn

thước danh nghiá của chỉ tiết truc la: dy = 25 mm Kích thước danh _nghña được ghỉ trên bản vẽ chị tiết và dùng làm gốc để tính các sai lệch

định cho một khoảng kích thước danh nghĩa và trị số của chúng được tính theo kích thước trung bình nhân (D) của các kích thước biên của khoảng (D,, D,): D = HT Miền kích thước đến 3.150 mm được phân thành

Bang 1.1 Day kich thuoc thang tiêu chuẩn

Bang 1.1 (tiép theo)

Bảng 1.2 Khoảng kích thước danh nghĩa

Trị số tính bằng milimet

'Kích thước danh nghĩa đến 3150 mm

Khoảng chính | Khoảng trung gian ' Khoảng chính Khoảng trung gian ” |

- Niích thước giới han, là 2 kích thước mà kích thước của các chỉ tiết chế tạo đạt yêu cầu phải năm trong khoảng giữa chúng hoặc bằng

chúng, hình 1-1 Kích thước giới hạn phía dưới được gọi là kích thước

giới hạn dưới hay kích thước giới hạn nhỏ nhất, (d-., D„ ), còn phía

fen la kich thước giới hạn trên hay kích thước giới hạn lớn nhất, (do

¬a„)- Chỉ tiết chế tạo đạt yêu cầu khi kích thước thực của chúng thỏa

| a diéu kién sau:

Hình 1-1 Sơ đồ biểu diễn kích thước và sai lệch giới hạn

_— Sai lệch giới hạn, là hiệu đại số của các kích thước giới hạn và kích thước danh nghĩa, hình 1-1

+ Bai lệch giới hạn lớn nhất hay sai lệch trên (es, ES), la hiéu dai

số giữa kích thước giới hạn lớn nhất và kích thước đanh nghĩa

es=d_- dy hodc ES = D ex ~ Px TNAX

+ Sai léch gioi han nho nhat - sai léch duéi (ei, FI), 1a hiéu dai sé

giữa kích thước giới hạn nhỏ nhất và kích thước danh nghĩa

ei = a ~ dy boge EI =D, - Dy

Khi kich thước giới hạn bằng kích thước danh nghĩa thì sai lệch

bằng không, nền đường biểu thị vị trí kích thước danh nghĩa còn gọi là đường không

— Dung sai kích thước ( T), là hiệu 86 giữa kích thước g giới hạn lớn nhất và nhỏ nhất Dung sai theo tiêu chuẩn quốc tế [SO được kí hiệu là

' FT” và được tính theo các công thức:

- Cấp dung sai tiêu chuẩn (cấp chính xác), được kí hiệu bằng chữ in

* IT - International tolerance grade

hoa IT và tiếp theo là chữ số chỉ cấp chính xác, ví dụ: IT12 Tiêu chuẩn -

Việt Nam TCVN 3244-99 quy định 20 cấp dung sai tiêu chuẩn và được -

kí hiệu ta: ITO1, ITO, IT1, , FT18 Hiện tại sử dụng phổ biến là cấp ITI đến TT18, cịn cấp [T01 và ITO it duoc dùng và dùng cho tương lai

Trị số dung sai ứng với các khoảng kích thước danh nghĩa được xác định theo hàm của hệ số dung sai tiêu chuẩn i hoặc 1 (đơn vi dung sai), bảng 1.3

¡ = 0,45 ăD + 0,001D đối với kích thước đến và bao gồm 500 mm

I = 0,004 D + 2,1 đối với kích thước trên 500 mm đến và bao gồm

s00 |3180 | 2 |271|371| 51 |0 | tot te |251 | 401 | 64 | tốt | :enH|250 | sò | 40 |ipoolipl 2500

Hai chi tiét phéi hợp với nhau đựa theo bề mặt nào đĩ của chúng thi tạo thành lắp ghép Nếu bà mặt ấy là trụ trơn thì ta cĩ lắp ghép trụ - trơn, hình 1-2a: Nếu bề mặt ấy là hai mặt phẳng song song ta cĩ lắp ghép phẳng, hình 1-2b Cả hai loại lap ghép này được gọi là lắp ghép bé

mặt trơn

Bề mặt mà dựa theo nĩ hai chỉ tiết lắp ghép với nhau gọi là bề mặt lắp ghép Kích thước của bề mặt đĩ là kích thước lấp ghép Bề mặt lap ghép là bè mặt trong ta gọi bề mặt bao (bề mặt lỗ, hoặc rãnh),

nếu là bề mặt ngồi ta gọi bề mặt bị bao (bề mặt trục, bề mặt bên

10

của then) Thuật ngữ lỗ và trục theo quy ước dùng để biểu thị bề

mặt bao và bị bao” Hiệu số kích thước lễ và trục thể biện đặc tính của

lắp ghép

"Nếu hiệu số đó là dương, D - đ > 0, biểu thị khả năng hai chí tiết

dich chuyển tương đối với nhau, lắp ghép có độ hở:

— Nếu hiệu số đó âm, D-d< 0, biéu thi kha nang chéng lai dich

_ chuyển tương đối giữa hai chỉ tiết lắp ghép, lắp ghép có độ di:

— Kích thước danh nghĩa của bề mặt lắp ghép là chung cho lỗ và trục

| Tùy theo đặc tính lắp ghép ma hình thanh 3 nhórg lắp ghép:

| - Nhóm lắp ghép có độ hở (lắp lỏng), là những lắp ghép mà kích thước lỗ luôn lớn hơn hích thước trục, hình 1.3

Tương ứng với các kích thước giới hạn của lỗ và trục ta có độ hở

giới hạn:

S =D -d_ =El-es mith Tn mA

Dung sai d6 ho: T, = 8 - Si = Ty + Ti

* Nhimg ki higu dung cho lỗ là chữ in hoa, vi du: D, ES, EI

Những kí hiệu dùng cho trục là chữ in thường: d, es, ei

12

thước trục luôn lớn hơn kích thước lỗ, hình 1-4

Tương ứng với các kích thước giới hạn của trục và lỗ ta có độ đôi giới hạn:

- Nhóm lắp trung gian, là những lắp ghép mà kích thước lỗ có thể

Như vậy khi thực hiện lắp ghép có thé cho ta lắp ghép có độ hở hoặc

Nhóm lắp ghép trung gian được đặc trưng bởi giá trị lớn nhất của

độ hở và độ đôi:

13

5 Tax = D max ~ dain

Hinh 1-5 Lap ghép trung gian

1.2 HE THONG DUNG SAI LAP GHEP THEO TIEU CHUAN VIET NAM

TCVN 2244 — 1999 (ISO 286-2, 1988)

Để đáp ứng yêu cầu của sản xuất, tiêu chuẩn quy định hàng loạt

các kiểu lắp với những đặc tính khác nhau Chúng được hình thành theo

hai hệ thống lắp ghép cơ bản sáu:

— Hệ thống lắp ghép lỗ cơ bản (hệ thống 16): Hé thống lắp ghép trong

đó độ hở và độ đôi yêu cầu được tạo ra bằng sự phối hợp các trục có các

› bậc dung sai (miền dung sai} khác nhau với các lô cơ bàn có 1 bậc dung

nghĩa, nghĩa là sai lệch dưới bằng không (EI = 0), hình 1-6

— Hé théng lap ghép truc co ban (hé théng truc): Hé thong lap ghép

trong đó độ hở và độ dôi yêu cầu được tạo thành bằng sự phối hợp của các lỗ có các bậc dung sai khác nhau với các trục cơ bản có 1 bậc dung sai dụy nhất

Kích thước giới hạn lớn nhất của trục cơ bản bằng kích thước danh nghĩa, nghĩa là sai lech trên của trục cơ bản bằng không (es = Q),

— Kích thước danh nghĩa

Hình 1-7 Hệ thống lấp ghép trục cơ bản

— Sai lệch co’ ban (SLCB), la sai lệch xác định vị trí của miền,

dung sai so với vị trí kích thước danh nghĩa (đường không) Ứng với

một dãy miền dung sai ta có dãy các sai lệch cơ bản (hình 1-8)

Chúng được kí hiệu là:

A, B, C, , Z, ZA, 2B, ZC - đối với sai lệch cơ bản của lỗ

và a, b, ¢, , 2, za, Zb, øe — đối với sai lệch cơ bản của trục

+ BLCB của trục từ a đến h là sai lệch trên (es) còn từ k đến zc là

sai lệch đưới (ei) của trục Như vậy SLCB của trục cơ bản được kí hiệu

+ SLCB cua 16 tir A dén H là sai lệch dưới (ED còn từ K đến ZC là

sai “a trén (ES) SLCB của lỗ cơ bản được kí hiệu là H và có giá trị

Các sai lệch cơ bản của lỗ và trục cùng tên thì nằm đối xứng nhau so với đường không Trị số các sai lệch cơ bản là một hàm của ˆ kích thước danh nghĩa Chúng được tính và cho trong các bảng 1.5 đến 1.8

15

` Miền dụng sai trục Miền dung sai lỗ

yo

G02

— | o9c

— |

O9r

Ort ral

og:

- | Gpe—

|O9E

08 S9

[aces [pres

er ept+

Bảng 1.6 Trị số các sai lệch cơ bản của trục - ym

đối với kích thước trén 500 dén 3150 mm

Bang 1.6 (tiép theo)

_ Bảng 1.8 "Trị số các sai lệch cơ bản của lỗ - um

:- đối với kích thước trên 500 đến 3150 mm

baogồm| [T8 |bao gồm Cho mọi cấp dụng sai tiêu chuẩn

_~ Bậc dung sai tiêu chuẩn (miền dung sai):

Một bậc dung sai tiêu chuẩn được hình thành bằng cách phối hợp -

SLGB với cấp dung sai (cấp chính xác} bất kì và được kí hiệu như sau:

Vị dụ, bậc dung sai trục: h6, d10, s7, 185

Về mặt lí thuyết ta có thể tạo thành vô số các bậc dung sai

nhưng với lí đo kinh tế và thuận tiện cho sử dụng người ta chỉ sử

dung một số bậc dung sai của trục và lỗ theo TCVN 2245-1999,

- ích thước có dung sai được kí hiệu bằng cách ghi bậc dung sai

yêu cau hay sai lệch giới hạn cho phép sau kích thước danh nghĩa, ví

du: 32H7, 80;s5, 100g6 hoặc 10000 Kí hiệu này được sử dụng dé ghi

trên bản vẽ chỉ tiết, hình 1-11 -

Hệ thống các lắp ghép tiêu chuẩn được hình thành trên cơ sở hệ

thống lỗ cơ bản và hệ thống trục cơ bản Lắp ghép được kí hiệu dưới

_ đạng phân số sau kích thước danh nghĩa, ví dụ:

Hệ thống các lắp ghép tiêu chuẩn thường được sử dụng đối với phạm

vị kích thước 1L — 500 mm được chỉ dẫn trong các bảng 1.9 va 1.10 _ Trị số sai lệch giới hạn của kích thước lỗ và trục:

Để thuận tiện cho sử dụng, trị số sai lệch giới hạn của kích thước ứng với các miền dung sai khác nhau đã được tính và chỉ dẫn trong các

~ Bậc dung sai đối với các kích thước không tham gia lắp ghép:

Các kích thước chỉ tiết không tham gia lắp ghép thì được chế tạo

theo cấp chính xác phù hợp với chức năng yêu cầu của chúng Bậc dung sai của chúng được quy định tương ứng với sai lệch cơ bản: H, J5 đối

với kích thước lễ và hb, js đối với kích thước trục, ví dụ:

h14 hoặc js9

23

$5288

-0,060 P52 _9 106

S208 (9089)

Hinh 1-11 Ghi kí hiệu sai lệch kích thước và lắp ghép trên bản vẽ

- Sai lệch giới hạn không chỉ dẫn của các kích thước:

Các kích thước trên bản vẽ không có chỉ dẫn sai lệch giới hạn sau

kích thước danh nghĩa được gọi là kích thước có sai lệch giới hạn không

chỉ dẫn Đối với những kích thước này thì cấp chính xác được chon dia

vào điều kiện kết cấu và công nghệ hoặc theo phương pháp gia công tạo

thành chúng, thường trong khoảng tir IT12 +

chúng được phân bố về một phía đối với vị trí kích thước danh nghĩa [T17 Miền dung sai của .-› (đường không) giống như l cơ bản H hoặc trục cơ bản h Những kích

" thước không thuộc dạng: lỗ, trục, ví dụ khoảng cách tâm lỗ thì miền

`» đựng sai có thể phân bố đối xứng đối với đường không

_—96

Bang 1.9 Hệ thống lỗ, lắp ghép đối với các kích thước

_ đanh nghĩa từ 1 đến 500 mm TCVN 2245-99

2ï

Bảng 1.10 Hệ thống trục, lắp ghép đối với các kích thước

danh nghĩa từ 1 đến 500 mm TCVN 2245-99

Sai lệch cơ bản của lỗ

Bảng 1.12 Sai lệch giới hạn của lỗ D, E và F Sai lệch tính bằng micromet Et) Kích thước danh:

Bang 1.12 (tiép theo)

Sai lệch lính bang micromet

Bang 1.13 Sai léch giéi han cia 6 G va CD(T)

Sai lệch tính bằng micromet

Bảng 1.14 Sai lệch giới han của lỗ H TH)

Bang 1.14 (tiép theo)

30

Bang 1.15 Sai lệch giới han caa 13 JS (ES)

12561 1600 | +7,5 |+10,5 |+14/5|+19/5 |+275+39 | +62/5| +97.5|+ 155

+600 | 2000 [+3 [4125.)41751423 |+325|+46 [+75 |+115 |+185

200o | 2500 [411 [+15 |+20/5|+275|+239 [+56 | +875|+140 |+220

Ghi chú: Các trị số trong khung [CT1 được dùng cho thực nghiệm `

36

Bang 1.15 (tiép theo)

37

Bang 1.16 Sai lệch giới bạn của lỗ K, M và N | EI)

Sai lệch tính theo microme

Bang 1.16 (tiép theo)

- 48 —33 |~ 38| - 45| - 58!- 87|-140}-220 2o +ạo |? #8 -Ø3 |- 20] - 1A|~- 4 0 0 0

- 55 - 39 |~ 45] -— 52| - 67|-100)—160! -250

- 63 ` |—48 !~ 51|- 60| - 77| -115| -185 |~290 oso} 3is |† 9 -~87 |- 25|- 14|- 5 0 0 0

_ 72 - 50 |~ 57] —- 66|- 86| -130 | —210 |—320 3415| aoo |* !Í -30 |—- 28!- 16/- 5 ọ 0 0

- 78 ~§5 |- 62] - 73] - 94| —140 | ~230 | ~360 goo, soo [* M1] |-93 |- 27/- 17/- 6 0 ũ 0

2ooo| zseo |~ 88 -††0| —110| —110Ì —110

~ 76 -135 | -135' -135] -135 2500; S150 ‘| ~406 -270 | -345| -465] -675

39

, Bang 1.17, Sai lech gidi han cita 14 P (ES)

Sai lệch tính theo micromel

Bảng 1.18 Sai lệch giới hạn của lỗ R EI) EI

Sai lậch tính theo micromet

' nghĩa (mm)

Trên baogom|_ h Ổ 4 5 6 7 8 g 10 _ a [T10 | -10 |- 197 - 10 | ~ 10 | - 10 | ~10 |- 10

41

EI) Sai lệch tính theo micromel Bảng 1.19 Sai lệch giới hạn của lỗ 8

Bảng 1.20 Sai lệch giới hạn của lỗ R và 8 ES BI

Đối với kích thước trên ð00 đến 3150 mm

Sai lệch tính theo micrornel Kích thước

50 | 630 | “153 | “3s | lass | vasa | “380 | ~a20-

co | mo | 2S | can | oye | am | cao | - se

2900 | 2240 | “8 | -aig | -720 | tio | “Hư | - 3380

m) Sai lặch tính theo micromet Bảng 1.21 Sai lệch giới hạn của lễ T và U

Bang 1.22 Sai lệch giới hạn của lỗ T và Ù (Fe |

Đối với kích thước trên 500 đến 3150 mm

Sai lệch tính theo -micromet

Bang 1.97 Sai lệch giơi hạn của trục d, e và f (es

Sai lệch tính theo micromet

Kích thước danh |

Bang 1:27 ( tiép theo)

Sai léch tinh theo micromet

Bang 1.28 Sai léch giéi han cita truc g | SẼ Ì

Sai lệch tính theo micromet

‘ww, Bugg oệ0U uau 0UU

9071

09

649 Bunp söng Buou» 91.1 woes oeg

USP PLL

Bunp des

389 :9y9

|€=

| ø=|đt-|80-