Tư duy dân gian trong thơ hoàng cầm

Đó là một cuộc trở về bằng tưởng tưởng với Kinh Bắc cũng là với nguồn thơ, để tắm mình trong làn điệu dân ca xứ sở, trong không khí hội hè quê hương,trong tình làng nghĩa xóm… Ta con chi

Tư duy dân gian trong thơ Hoàng Cầm

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1. Văn học dân gian là suối nguồn vô tận cho biết bao thi sĩ muôn đờinay Ngỡ tưởng rằng thi ca hiện đại sẽ ngày càng xa nguồn để hướng tới cảm quanhậu hiện đại nhưng trên hành trình ấy vẫn có những nhà thơ tìm về với truyềnthống, với văn học dân gian để khơi nguồn thơ của mình Những cái tên nhưNguyễn Bính, Bàng Bá Lân, Anh Thơ rồi Tố Hữu, Nguyễn Duy….đã chứng minhcho ta thấy ảnh hưởng to lớn của văn học dân gian tới thi ca Các nhà thơ đã mượnđôi cánh của dân gian để nâng cánh diều thơ của mình Sự hôn phối ấy đã tạo nênnhững hiện tượng văn học độc đáo, những vần thơ còn lưu lại muôn thưở với thờigian

1.2 Hoàng Cầm là một nhà thơ độc đáo trong làng văn học Việt Namhiện đại, một trường giang thơ mênh mang cảm xúc Đến với thơ ông ta như đượclạc vào cõi mơ với những giấc mộng lỡ làng, những khát khao cổ tích, nhữnghuyền thoại dân gian, những dùng dằng người ơi người ở đừng về… Đó chính là

“men đá vàng” của hồn thơ Hoàng Cầm đã trường tồn cùng lớp bụi thời gian để đivào trong lòng bạn đọc muôn đời Thơ Hoàng Cầm là kết tinh của vẻ đẹp hiện đạisiêu thực được chưng cất lên từ điệu hồn của văn học dân gian nói như Đặng Tiến

“Thơ Hoàng Cầm ngày nay là những ngọn lửa sưởi ấm cuộc sống, một tia nắng

mới trên chân trời cũ”.

1.3. “Về Kinh Bắc” là một tập thơ tiêu biểu của hồn thơ Hoàng Cầm, thể

hiện rõ bút lực tài hoa của người thơ xứ kinh Bắc như chính ông cũng đã từng

khẳng định : “ Về kinh Bắc là tập thơ “cột sống" của đời tôi Nó là sự chưng cất,

kết đọng tinh túy của văn hóa quan họ - Kinh Bắc, cũng là tinh túy của "văn hóa gốc Việt" Đó là một cuộc trở về bằng tưởng tưởng với Kinh Bắc cũng là với nguồn

thơ, để tắm mình trong làn điệu dân ca xứ sở, trong không khí hội hè quê hương,trong tình làng nghĩa xóm…

Ta con chim cu về gù rặng tre

đưa nắng ấu thơ về sân đất trắng

đưa mây lành những phương trời lạ

về tụ nóc cây rơm

(Về với ta)

Đến với tập thơ ta thấy một dấu ấn đậm nét của chất dân gian trong thơ HoàngCầm với những ảnh hưởng của tư duy dân gian – một sự ảnh hưởng có chiều sâutrên cả phương diện nội dung cũng nhưu nghệ thuật chứ không chỉ đơn thuần chỉ lànhững sự ảnh hưởng về chất liệu từ văn học dân gian

Chọn đề tài “Tư duy dân gian trong “Về Kinh Bắc” của Hoàng Cầm” người

viết muốn khẳng định vai trò to lớn của văn học dân gian trong sự ảnh hưởng vớivăn học viết đồng thời chỉ ra một hướng tiếp cận mới với thơ Hoàng Cầm – mộttrong những hiện tượng thơ độc đáo trong làng thơ Việt Nam hiện đại Bài chuyên

đề đồng thời cũng là sự hiện thực hóa cho những câu hỏi: một thi sĩ hiện đại đã trở

về nguồn dân gian như thế nào? Văn hóa dân gian đi qua màng lọc tư duy nghệthuật hiện đại sẽ biến đổi ra sao? Sự dung hợp giữa hiện đại và truyền thống sẽ tạo

ra thành quả gì cho văn chương đương đại?

2 Lịch sử vấn đề

Trải qua thời gian những thi phẩm của Hoàng Cầm đã nhận được sự quan tâmcủa bạn đọc và của giới phê bình Những ảnh hưởng của văn học dân gian đến thơ

Hoàng Cầm nói chung và tập thơ "Về Kinh Bắc" nói riêng cũng đã nhận được sự

chú ý, đề cập đến trong nhiều bài viết

Nguyễn Đăng Điệp trong “Vọng từ con chữ” đã khẳng định rằng : “Có một

Kinh Bắc thẳm sâu, một Kinh Bắc lộng lẫy, một Kinh Bắc u hoài vóc dáng những người đẹp và đâu đây còn đọng lại giọt nước mắt Trương Chi cứ đi về trong thi giới thơ Hoàng Cầm” Có thể khẳng định rằng vũ trụ thơ Hoàng Cầm thực chất là

hồn quê Kinh Bắc rung lên qua những sợi dây thần kinh thơ ca nhạy cảm được

ươm ủ từ thưở ấu thơ “Trong thơ Việt thế kỉ XX chưa một ai sánh được với Hoàng

Cầm khi viết về Kinh Bắc Đây không phải chỉ là chuyện đề tài mà còn là chuyện hồn cốt, độ sâu sắc của tình cảm hóa vào chữ nghĩa tình điệu Trên đường về nhà thơ đã hút nhụy văn học dân gian, đã mang theo hồn vía những câu quan họ để làm giàu có thêm trữ lượng thơ mình”.

Hoài Việt cũng đã chỉ ra: “Thơ ông mang đậm âm hưởng vùng đất Kinh Bắc

huê tình, diễm lệ, đầy ắp huyền thoại và bảng lảng sương khói dân ca”.

Trần Thị Huyền Thương trong Luận văn “Sự kết hợp của yếu tố hư và thực

trong thơ Hoàng Cầm” đã viết: “Bằng cách tái lập lại những cốt truyện, địa danh của lịch sử và truyền thuyết cổ theo hướng hiện đại hóa thổi sinh khí và sức sống mới cho người và cảnh vật, tạo ra một thế giới khác với thế giới bên ngoài, miêu tả

sự vật dưới chiếc kính phóng đại vì thế quê hương Kinh Bắc hiện lên như một thực thể đầy sống động, có hồn, đầy tinh tứ cà duyên dáng” Sự kết hợp của yếu tố hư

và ảo đó không chỉ là sự thể hiện của dấu ấn thơ siêu thực mà nó còn là sự ảnhhưởng của văn học dân gian, của tư duy dân gian Trong bài viết của mình tác giảmới chỉ đề cập qua về sự ảnh hưởng ấy qua một số chi tiết đơn lẻ đa phần chỉ làvấn đề hình thức mà chưa chú ý được chiều sâu hơn đó chính là tư duy huyền thoạicủa văn học dân gian đã để lại dấu ấn trên trang thơ của Hoàng Cầm

Trong “Hoàng Cầm truyền thống và hiện đại” Đặng Tiến với nỗ lực khẳng định “Thơ Hoàng Cầm là cuộc hôn phối hạnh phúc giữa tính dân tộc và tính hiện

đại” cũng đã chỉ ra sự ảnh hưởng của văn học dân gian đến thơ Hoàng Cầm Ta có

thể thấy rõ điều đó khi nhà phê bình phân tích bài thơ “Cây Tam cúc” cùng những

lời nhận định hết sức sắc sảo: “Thơ Hoàng Cầm bắt nguồn từ nền văn hoá kia và

tiếng hát ấy Thi hứng của anh xoáy dọc xoay ngang vào những Kinh Bắc, Thuận Thành, Bát Tràng, Sông Đuống”, “Cũng như những làn điệu dân gian xưa kia, thơ Hoàng Cầm ngày nay là những ngọn lửa sưởi ấm cuộc sống, một tia nắng mới trên chân trời cũ Những đoá râm bụt nở muộn màng trên bờ giậu làm thắm lại niềm lãng quên bên triền ký ức”.

Sức sống của thơ Hoàng Cầm là kết quả của nhiều yếu tố mà trong đó khôngthể không kể đến cội nguồn của văn học dân gian như Lương Minh Chung đã

khẳng định trong “Đi tìm phong cách thơ Hoàng Cầm từ đặc điểm tâm lí người

làng quan họ” : “Có lẽ, chỉ ở những thi sĩ tắm mình trong sinh quyển ngôn ngữ dân ca, dân nhạc xứ đồng quê Kinh Bắc, đồng thời hít thở trong bầu “sinh quyển” văn hóa Quan họ, và gắn bó tâm hồn mình với nền nếp ứng xử nền nã, hữu tình mới có thể khúc xạ được vào máu thịt nhiều giá trị nhân văn có sức sống lâu bền”.

“Hoàng Cầm là người dệt thơ từ những giấc mơ” (Nguyễn Đăng Điệp)

nhưng không phải chỉ là những giấc mơ siêu thực mà còn được ủ từ chất men đặc

biệt của “cái ngậm ngùi thương nhớ của những câu ca vùng quan họ còn bịn rịn

đâu đây, cái bình yên siêu thoát của những tiếng chuông chùa vẫn bảng lảng ngân nga trong xa vắng và cái gần gũi với hồn người Việt trong tục ngữ, ca dao” (Nguyễn Việt Chiến – Ông hoàng của thơ trữ tình duy mĩ đã ra đi).

“Là người con đất Quan họ, trong tôi hoà quyện hai dòng máu Dòng máu của nghệ thuật Quan họ, dân ca hoà với dòng máu yêu nước hào hùng và khí tiết,

và cả hai dòng máu đều rất mực sắt son, thuỷ chung như nhất” Đó là lời tâm sự

của thi sĩ Hoàng Cầm trong tập thơ Về Kinh Bắc Có thể nói chính “văn hoá Quan

họ chính là chất Men - thơ để làm dậy lên những giọng điệu ngọt ngào và sắc màu ngôn ngữ mang đậm chất Kinh Bắc”(Trần Văn Hoàn) để tạo nên hồn dân tộc trên

mỗi trang thơ của Hoàng Cầm dẫn dắt người đọc về với quê hương, với tuổi thơ,với cả một miền kí ức đong đầy,…

Vũ Thị Trang Nhung trong báo cáo khoa học “Trò chơi và lễ hội dân gian

trong Về Kinh Bắc” cũng đã thể hiện nỗ lực trong việc chỉ ra những ảnh hưởng của

văn học dân gian tới thơ Hoàng Cầm Tác giả đã chỉ ra được ý nghĩa cũng nhưnghệ thuật thể hiện của trò chơi và lễ hội dân gian trong tập thơ "Về Kinh Bắc",

theo đó tác giả đã khẳng định : “Sinh ra và lớn lên giữa một vùng đất giàu truyền

thống với tranh Đông Hồ, với những câu hát quan họ….tâm hồn Hoàng Cầm đã được tắm đẫm trong nguồn văn hóa dân gian Chính những kết tinh cho vẻ đẹp ngàn đời của miền quê ấy chứ không phải chốn đô thành ồn ào đầy bụi bặm đã tạo nên chất men đá vàng cho những vần thơ của thi sĩ” Nhưng đây mới chỉ là một

phương diện rất nhỏ thể hiện sử ảnh hưởng của văn học dân gian Thoát thai từtruyền thống kế hợp với một tâm hồn đa cảm cùng một tinh thần hiện đại HoàngCầm đã ủ lên men đá vàng, chưng cất lên những vần thơ đi cùng năm tháng để lại

ấn tượng trong lòng bạn đọc bao đời nay

Nói tới Kinh Bắc không thể không nhắc tới những làn điệu dân ca quan họ, nó

đã ngấm vào máu, vào hồn cốt của mỗi người dân Kinh Bắc Có lẽ vì thế mà nó đãphả hơi thở nồng nàn của mình vào mỗi trang thơ của Hoàng Cầm: “Hoàng Cầm làmột nghệ sĩ quan họ…Hoàng Cầm đã hát lên tâm hồn mình bằng giọng điệu củaquê hương mình…Thơ Hoàng Cầm mang giọng điệu quan họ từ trong bản chất”.Những lời nhận xét ấy của Thụy Kha không phải là sự chứng nhận những ảnhhưởng sâu sắc của văn hóa – văn học dân gian tới thơ Hoàng Cầm đó sao

Nhưng đặc biệt phải kể đến bài viết của Nguyễn Thị Minh Thương khi tác giả

đã khẳng định một cách hết sức rõ ràng, đầy thuyết phục : “Hoàng Cầm đã chọn

con đường trở về với văn hóa dân gian, định vị mình trong không gian Kinh

của lối tư duy dân gian” Và trong bài viết của mình, tác giả đã chỉ ra ảnh hưởng

của tư duy dân gian trên một số phương diện quan trọng như yếu tố huyền thoại,môtip dân gian, dạng thức của cái tôi trữ tình, lễ hội dân gian

Có thể nói vấn đề tư duy dân gian tới thơ Hoàng Cầm chưa được quan tâmmột cách đúng mức Các tác giả đa phần chỉ dừng lại ở những nhận định khái quát,chung chung chưa có sự nghiên cứu sâu sắc, đi vào chỉ ra từng biểu hiện cụ thể.Trong dòng thơ ca văn học Việt Nam hiện đại thế kỉ XX, bên cạnh những xu hướngbắt nhịp cùng thế giới với sự cởi trói về tư tưởng, chất liệu….theo phương Tây thìnhững người như Hoàng Cầm lại chọn cho mình một cách ứng xử riêng đó là đitìm men đá vàng từ cội nguồn văn hoá - văn học dân gian để từ đó tạo lên nhữngvần thơ độc đáo vừa đậm đặc hồn quê vừa nồng nàn tinh thần hiện đại của tượngtrưng - siêu thực

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Trong khuôn khổ của một bài tập chuyên đề, người viết chỉ nghiên cứu tư duydân gian trong một tập thơ của Hoàng Cầm, và người viết chọn tập thơ tiêu biểu

nhất kết tinh vẻ đẹp thơ Hoàng Cầm đó là tập “Về Kinh Bắc”.

4. Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp tiếp cận hệ thống

Phương pháp so sánh văn học

Phương pháp nghiên cứu liên ngành

Phương pháp phân tích tổng hợp

5. Cấu trúc của tiểu luận

Chương 1: Cơ sở của tư duy dân gian trong “Về Kinh Bắc”

Chương 2: Biểu hiện của tư duy dân gian trong “Về Kinh Bắc”

NỘI DUNG

Chương 1:

CƠ SỞ CỦA TƯ DUY DÂN GIAN TRONG “VỀ KINH BẮC”

1 Khái niệm “Tư duy dân gian”

Cuộc hôn phối giữa văn học dân gian và chất hiện đại đã tạo nên một hiệntượng thơ độc đáo – Hoàng Cầm Thơ ông bắt rễ vào mảnh đất cội nguồn gạn lọcnhững tinh túy để thanh lọc tâm hồn và làm đẹp cho thơ Cách ứng xử ấy củangười thơ xứ Kinh Bắc đã thể hiện một hướng đi, một tìm tòi trong hành trìnhsáng tạo nghệ thuật

Toàn bộ những giá trị vật chất, tinh thần của một nền văn hóa thực chất đượctạo ra từ một/ một số kiểu tư duy nhất định và chính bản thân cách tư duy ấy cũngtrở thành một giá trị, một bản sắc văn hóa riêng Tư duy dân gian là cách nghĩ,cách cảm của tập thể nhân dân lao động được hình thành từ lâu đời, được bảo lưu

và bồi đắp qua thời gian, trở thành những trầm tích văn hóa, từ đó hình thành nêntâm thức của cả cộng đồng Tư duy dân gian là một phạm trù rất rộng Nó có thểđược thể hiện qua hoạt động thực tiễn của con người, qua các nghi lễ dân gian, vàđặc biệt, được bảo lưu trong những tác phẩm văn học dân gian,…Vì thế, tư duydân gian có thể được hiểu ở một phạm vi hẹp hơn.Tư duy dân gian ở đây được nóiđến là tư duy nghệ thuật dân gian Tức là tư duy nghệ thuật của cộng đồng đượclưu giữ trong những tác phẩm văn học dân gian, thể hiện trên cả hai phương diện:nội dung – quan niệm về thế giới, cuộc sống con người và cách thể hiện nội dung

ấy qua hình thức nghệ thuật biểu đạt Có thể khái quát tư duy dân gian thành một

số đặc điểm như sau: 1– Thế giới này cái thần kì tồn tại như một hiện thực tất yếu,cái huyền ảo không phải là một hư cấu mà họ tin rằng nó thật sự tồn tại 2 – Sự hồnnhiên trong hành trình đi tìm hạnh phúc (thể hiện trong những khát vọng, ước mơ,kết thúc có hậu trong những câu chuyện cổ,…) 3 – Nghĩ, cảm bằng các biểutượng, mô típ (vì dân gian nhìn thấy trong mọi sự vật hiện tượng luôn ẩn tàng ýnghĩa và thế giới có thể phân loại được) 4 - Tư duy dân gian Việt Nam nói chung

và Kinh Bắc nói riêng bên cạnh những nét chung thuộc về tâm thức nhân loại nhưtrên còn có những nét riêng: người Việt Nam trọng tình, sống hòa hợp với thiênnhiên, con người nhìn chung là thụ động, gắn với tín ngưỡng thờ mẫu, đề cao thiêntính nữ,…

Nếu tư duy dân gian là tư duy của cộng đồng thì tư duy thơ hiện đại là tư duycủa cá nhân Hoàng Cầm đã chọn cách ứng xử riêng khi ông tìm về với cội nguồnvăn học dân gian Hoàng Cầm còn là một nhà thơ hiện đại Trong ông có sự dunghợp giữa truyền thống và hiện đại, giữa dân tộc và cách tân, tư duy dân gian đượckết hợp cùng với tư duy hiện đại tạo nên một sự giao hòa, nối kết, một sự bức phá

để làm nên một gương mặt riêng không thể lẫn trong nền văn học Việt Nam

2 Cơ sở của tư duy dân gian trong "Về Kinh Bắc"

2.1. Kinh Bắc – mảnh đất thiêng, cái nôi lớn của văn hóa dân tộc

Kinh Bắc là mảnh đất thiêng, bất kì nơi đâu trên mảnh đất này cũng đầy ắpnhững giá trị lịch sử, văn hóa được kết tinh trong những di sản văn hóa tiêu biểu.Bên kia sông Đuống, trên đất Thuận Thành, uy nghiêm lăng mộ Kinh DươngVương, Lạc Long Quân, Âu Cơ tại làng Á Lữ - di tích thờ “Nam Bang thủy tổ”(Ông tổ nước Nam) Thành cổ Luy Lâu ở xã Thanh Khương với các di tích dinhthự, phố chợ đền đài, chùa tháp nguy nga còn lại của trung tâm Phật giáo và Nhogiáo lớn nhất của cả nước trong thời kì đầu công nguyên.

Qua Thiên Thai tới Lệ Chi Viên - dấu tích hành cung Đại La nơi xảy ra vụ ánoan nghiệt của Nguyễn Trãi Từ Đại La sang chùa Đại Bi quê hương của nhà sư –thi sĩ nổi tiếng một trong ba vị tổ của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, Huyền Quang.Xuống cửa Lục Đầu, Bình Than vũ công lẫy lừng, vào thăm đền thờ và lăng mộcủa Cao Lỗ Vương, nhà quân sự tài ba đã giúp An Dương Vương chế ra nỏ thần.Với Kinh Bắc, hệ thống chùa chiền vừa là danh lam thắng cảnh vừa là nơi lưugiữ những giá trị văn học tinh thần của người Việt Trên mảnh đất này có hàngtrăm ngôi chùa, đền tháp lớn nhỏ Những đền đài, chúa tháp ở đây có kiến trúc độcđáo, hoa văn chạm khắc tinh xảo, công phu Có thể kể đến những ngôi chùa nổitiếng như chùa Phật Tích, chùa Bút Tháp, chùa Dâu, chùa Keo, đình Đình Bảng,…

Sự có mặt của những công trình này đã chứng tỏ dấu ấn của Phật Giáo từ ngàn xưakhi Kinh Bắc còn là trung tâm văn hóa Luy Lâu đồng thời khẳng định bàn tay khéoléo, tài hoa của cư dân nơi đây

Đây còn là mảnh đất được mệnh danh là đất “trăm nghề” với nhiều làng nghềtruyền thống nổi tiếng: nghề đúc gốm Phù Lãng, nghề trồng dâu nuôi tằm ở ThuậnThành, Từ Sơn, nghề đúc đồng Quảng Bố, nghề làm đồ mã, áo giấy, tranh dân gianĐông Hồ, nghề sơn mài Đình Bảng, nghề chạm khắc gỗ Phù Khê…

Những giá trị văn hóa dân gian được phản ánh qua huyền thoại, truyền thuyết,qua ca dao, tục ngữ và đặc biệt là qua sinh hoạt lễ hội, Kinh Bắc là vương quốc của

lễ hội Có thể nói mùa xuân là mùa của lễ hội, nó vừa thể hiện tín ngưỡng văn hóavừa thể hiện tinh thần cộng đồng truyền thống của người Việt với những lễ hội nhưHội Lim, hội chùa Dâu, hội Đình Bảng, hội làng Vân… Người Kinh Bắc tới lễ hộikhông chỉ để thưởng thức các danh thắng mà quan trọng hơn là để thanh lọc tâmhồn, tìm về với những giá trị cội nguồn Bởi lễ hội là điểm hội tụ của những giá trịvăn hóa, đem lại một môi sinh dồi dào ccho thi ca, nhạc họa Với mỗi một ngườicon Kinh Bắc đều khắc sâu trong tâm khảm hình ảnh về lễ hội quê hương và có lẽHoàng Cầm là người đã in sâu đậm hơn ai hết để từ đó làm giàu nguồn thơ ca củamình

Nói tới Kinh Bắc, ta không thể không nhắc tới dân ca quan họ - nét đặc trưng,linh hồn của văn hóa nơi đây Vùng Kinh Bắc có tới 49 làng quan họ, hầu hết đềutập trung quanh thị xã Bắc Ninh và các huyện Tiên Du, Từ Sơn, Yên Phong Hátquan họ không chỉ có mặt trong các lễ hội của Kinh Bắc mà làn điệu dân ca nàycòn được tổ chức thành hội riêng Hội Quan họ diễn ra ở trong nhà, trên sân đình,

trước cửa chùa, hay bồng bềnh trên những chiếc thuyền thúng giữa ao hồ - dấu tíchxưa của dòng Tiêu Tương đã một thời vang vọng tiếng hát chàng Trương Chi làmsay đắm nàng Mỵ Nương xinh đẹp Đến hẹn lại lên Vào hội, các liền anh áo thekhăn xếp, các liền chị nón thúng quai thao, áo mớ ba mớ bẩy được gặp gỡ vớinhững tình cảm nồng ấm, thân tình, tinh tế và lịch lãm theo lối riêng của ngườiQuan họ Họ hát lên những làn điệu trong kho ngôn ngữ dân ca đạt tới trình độnghệ thuật cao Ngôn ngữ Quan họ là sự hội tụ tuyệt vời của ngôn ngữ thơ ca vànhạc hoạ trong những cung bậc tình cảm giao hoà giữa nam và nữ, giữa con ngườivới con người, con người với thiên nhiên tạo vật và thần linh thể hiện khát vọngvươn tới cuộc sống hạnh phúc, phồn thịnh, thuỷ chung như nhất Những câu hát ấy

là suối nguồn yêu thương, là con thuyền chuyên chở những truyền thống đạo đứctốt đẹp của dân tộc từ ngàn đời nay, những tâm tư, tình cảm, khát vọng của conngười Và nó còn là tấm gương để mỗi người khi soi mình vào trong đó tâm hồnnhư được thanh lọc, là thế giới của mộng mơ đưa con người viễn du tới cõi thầntiên, cổ tích…

Có thể nói, mảnh đất Kinh Bắc ấy đã trở thành cái nôi văn hóa lưu giữ nhữngtruyền thống tốt đẹp của dân tộc từ ngàn đời nay Chính những giá trị văn hóa ấynhư chất phù sa màu mỡ lắng đọng vào hồn thơ Hoàng Cầm đã góp phần hun đúclên tâm hồn, tài năng của thi sĩ

2.2. Gia đình, con người và cuộc đời Hoàng Cầm

mà, lại có giọng hát say đắm lòng người "Một cô gái Kinh Bắc có nhan sắc óng ả,

kiều diễm, có đôi mắt "lúng liếng" thật tình tứ, đôi mắt rất quan họ, có dáng đi đài các, uyển chuyển, thanh tao, và khi mẹ tôi mặc chiếc váy lụa kiểu Đình Bảng, mép váy buông chùng cửa võng xuống đến mu bàn chân, ai trông thấy phía trước đều tưởng như người con gái này đang đi trên sóng dập dờn" Hoàng Cầm ảnh hưởng

rất lớn từ mẹ, những câu hát quan họ của bà chuyên chở biết bao yêu thương đãsưởi ấm, nuôi dưỡng tâm hồn và ngọn nguồn nghệ thuật cho hồn thơ Hoàng Cầm

để ông lựa chọn cho mình một cách ứng xử riêng đó là quay về với truyền thống,

về với văn hóa dân gian

2.2.2 Con người

Hoàng Cầm là một người sinh ra như để dành riêng cho thơ Thơ đến với ôngmột cách tự nhiên, dung dị như chờ đợi sẵn sự ra đời của người để khoác lên cho

ông đôi cánh của nàng thơ Đúng như Hoàng Cầm đã từng thổ lộ : “Tôi cảm thấy

có nghiệp văn chương từ bé Tôi sớm có cái buồn cô đơn khi mới lên 5, lên 7 Giời bắt tội tôi yêu sớm quá Ngày ấy tôi mới 8 tuổi, một hôm tôi từ chỗ trọ học trên thị

xã Phủ Lạng Thương về nhà chiều thứ 7 Chưa kịp bước vào trong nhà đã thấy một cô gái đang cúi bên chiếc bồ hàng xén của mẹ tôi Khi cô ấy ngẩng đầu nhìn

ra đường, thì cậu bé là tôi choáng váng tâm hồn Người con gái ấy tên là Vinh, hơn tôi 8 tuổi Thứ 7 sau, về nhà, tôi trao bức thư tỏ tình đầu tiên viết bằng thơ lục bát dài hơn một trang giấy kẻ học sinh, trên vẽ hoa bướm, một vài ngọn núi, dòng sông, với dòng chữ viết bằng mực tím nắn nót: "Em gửi chị Vinh của em"”.

Con người ấy lại vốn đa tình “Tôi là thi sĩ đa tình thật sự Đó là trời cho chứ

tôi không cố tỏ ra đa tình.” Ông vẫn ví tình yêu tựa như vì sao cô đơn trên bầu

trời, chỉ có thể ôm mối mộng mơ được chạm tay vào vì sao kia cho dù sẽ bị thứánh sáng huyền diệu nhưng khốc liệt của tình yêu thiêu đốt

“Cái tạng” con người ấy khi được uống suối nguồn dân gian như được chắpthêm đôi cánh lãng mạn, bay bổng để cánh diều thơ ông cứ bay vút lên cao mãi điđến bến bờ của huyền diệu thậm chí có lúc đi vào địa hạt của siêu thực Nhưng dù

có siêu thực nhưng khác với Hàn Mặc Tử hay Đinh Hùng thơ của Hoàng Cầm vẫn

có dấu ấn của truyền thống, của dân gian chứ không hoàn toàn ngụp lặn trong cõi

mơ mộng của lâu đài huyền bí

2.2.3. Cuộc đời

Đời thơ của Hoàng Cầm có những lúc ngỡ đã tưởng sẽ “xuôi chèo mát mái” như thời kì kháng chiến chống Pháp, ông tham gia phục vụ cách mạng với tiếngthơ trẻ trung tràn đầy tinh thần yêu nước Song con sông nào cũng có những khúcuốn lượn và đời thơ Hoàng Cầm cũng thế Tôi muốn nhắc tới vụ Nhân văn – Giaiphẩm 1956 – 1958, sau nhiều năm ông không được xuất hiện trên thi đàn Trongnhững ngày tháng sống cô đơn ấy lại là những khoảnh khắc nhà thơ nghĩ nhiềunhất, chiêm nghiệm về cuộc đời để sống thực với lòng mình Trong ngôi nhà 43 LýQuốc Sư, ông đã làm một “cuộc trở về” bằng tưởng tưởng – một cuộc trở về vĩnh

cửu “tất cả tôi bơi, chìm trong da thịt quê hương, hồn phách quê hương – quê

hương Kinh Bắc….và tôi cứ chìm và lắng thật sâu vào vùng quê tôi ngày xưa, thời tôi còn nhỏ dại, với bao bóng dáng, bao đường nét, sắc màu, hương vị đã quá xa,

đã khong còn nữa….chuyện tình yêu với những nỗi buồn cô đơn, nỗi xa cách ly biệt cứ từng từng lớp lớp úp xuống hồn tôi như một đại dương trập trùng sóng gió miên man một màu xanh huyền diệu dĩ vãng rồi xé ngang, vạch chéo, vút cao, xoáy sâu không biết bao nhiêu rung động” Thơ ca đã trở thành vị thuốc chữa lành vết

đau nhân gian Và trong lúc ấy cũng là lúc ông tìm ra con đường thơ của mình,ngụp lặn trong kí ức, hoài niệm, thanh lọc tâm hồn qua văn học dân gian để cùngvới tinh thần mới của thơ hiện đại làm nên chiếc “lá diêu bông” độc nhất vô nhị

trong làng văn học Việt Nam Tập thơ "Về Kinh Bắc" được viết từ mùa thu 1959

đến giữa xuân 1960 là viên ngọc kết tinh của muôn vàn nỗi niềm, cảnh sắc, hương

vị, âm thanh, tiết tấu của cuộc sống, huyền ảo giữa hai bờ hư thực

Chương 2:

BIỂU HIỆN CỦA TƯ DUY DÂN GIAN TRONG "VỀ KINH BẮC”

1. Tư duy huyền thoại

Huyền thoại là một kiểu tư duy đặc trưng của tư duy nguyên thủy Nó được indấu đậm nét trong văn học dân gian qua những thể loại : thần thoại, sử thi, truyềnthuyết, truyện cố tích nhưng đậm đặc nhất là ở thần thoại Thần thoại là nguyên líniềm tin có thật Tư duy huyền thoại khiến con người nhìn thế giới như một thựcthể thực ảo trộn lẫn, thế giới được bao bọc trong một không khí huyền ảo với

những vật thần kì, siêu nhiên Lévy Bruhl trongKinh nghiệm thần bí và biểu tượng

ở người nguyên thủy đã chỉ ra rằng: “Trong ý nghĩ của người nguyên thủy, thế giới huyền thoại (dựa vào kiểu thế giới đó, họ tạm hình dung thế giới vô hình), tuy rằng

họ cảm thấy thế giới đó khác với thế giới này, và rằng nó thuộc về thời kỳ trong đó vẫn còn chưa có thời gian, tuy nhiên thế giới ấy không phải là ở nơi khác, ở bên ngoài vùng đất họ cư trú, thậm chí cũng không phải là ở bên kia đường chân trời Tất cả những gì xảy ra trong thế giới đó lấy vùng đất mà họ đang sinh sống làm sàn diễn”.Cùng với sự phát triển của khoa học kĩ thuật, nguyên lí niềm tin ấy đã

trở thành lớp trầm tích của thời một đi không trở lại Nhưng đi theo dòng thời gian,

tư duy huyền thoại ấy không hề mất đi, nó được hồi sinh trong một dạng thức mới

có sự dung hợp với tư duy hiện đại Các nhà văn, nhà thơ đã lựa chọn huyền thoạinhư một phương thức nghệ thuật để thể hiện những vấn đề nhân sinh thế sự củathời hiện đại Trong thế giới hiện sinh có biết bao những vấn đề không thể lí giảibằng khoa học, có biết bao những bức xúc, những phi lí, con người rơi vào vònghoài nghi, bế tắc có khi không thể tìm được lối thoát Người nghệ sĩ phải tìm tớihuyền thoại, tư duy huyền thoại để giải tỏa những ẩn ức, biểu hiện những khátkhao tìm đường, cách trở về nguồn là một cách để tìm con đường mới và để nhìnthế giới theo một chiều kích khác

Đến với "Về Kinh Bắc" của Hoàng Cầm ta sẽ nhận thấy dấu ấn của tư duy này

khá rõ nét Tác giả đã tạo dựng lên một thế giới có sự hòa trộn giữa cái thực và cái ảo mà nói như Thụy Khuê đó là một “sa mạc Hoàng Cầm lung linh giữa mơ và

thực” Những hình ảnh lạ lẫm: Ao mưa dằng dịt lá trường sinh, hái quả vườn ổi lại

đi qua cầu bà Sấm, bến cô Mưa,trò chơi đố cỏ, đố lá quen thuộc, nhưng cỏ và lá ở đây là cỏ bồng thi, lá diêu bông, thời gian cũng được huyền thoại hóa với những chiều liêu trai, đêm hồ tinh, đêm vàng Kinh Bắc, Tất cả đều mang dấu ấn

của tư duy huyền thoại Người xưa nhìn thế giới cũng qua lớp màn sương huyềndiệu để thấy cái ảo – thực lẫn lộn và tin rằng thế giới màu nhiệm như thế VàHoàng Cầm đã kết nối hai thế giới thực và ảo, kết nối Kinh Bắc ngày nay và KinhBắc của quá khứ, giữa hiện tại và tuổi thơ

Đọc "Về Kinh Bắc" có cảm giác giống như một nghi lễ dân gian Mà đã là

nghi lễ dân gian thì phải được huyền sinh trong những quãng thời gian luân chuyển– đêm để khấn nguyện, nhập hồn Đêm được nhà thơ nhìn dưới cái nhìn ngũ hành.Đêm là bà đỡ cho giấc mơ quay trở về thế giới Kinh Bắc, với quá khứ xa xôi của

thời kì hỗn mang tăm tối “Đêm Thổ” nâng đỡ Kinh Bắc bằng hành trình trở về với thế giới “cúi lạy mẹ con trở về” kiếm tìm ai đó để trò chuyện nhưng vô vọng trong tâm trạng “con nghẹn khóc/con không cười/con thoảng nhớ thoảng quên” tất cả như ảo ảnh, hiện hữu mà vô hình dẫu có “Mẹ đón con rung lại giấc mơ dang dở” Đêm Mộc tâm hồn con đã được bình yên “Ngủ lại giấc mơ dang dở”, Đêm Thủy vùi tràn thế giới trong mưa gió “Ao mưa dằng dịt lá trường sinh” để sự sống bừng

lên, con người đi vào cõi phiêu du tâm linh chập chờn Và cuối cùng đêm Hỏahoàn thành hành trình sáng tạo thế giới với những kí ức tuổi thơ đẹp tìm chơi đànkiến lửa, ngón tay di sợi chỉ nâu, mây nồi rang úp chụp đỉnh đầu, giun đất thònglòng mỏ con gà trụi Nhưng với Hoàng Cầm thời gian dù nhuốm màu thiêng vẫncòn phập phồng những hi vọng thầm kín của con người trần thế Đó là nhữngkhoảnh khắc bừng ngộ sau chuỗi ngày âm thầm chờ đợi, những khoảnh khắc giảitục, bắt lấy những tín hiệu đưa đến những rung động ngất ngây, thi vị của cõi KinhBắc trần thế tinh khiết trong trẻo

Từ Kinh Bắc trong hiện tại trở về Kinh Bắc trong quá khứ, từ Kinh Bắc thựcgọi dậy cả một Kinh Bắc ảo sinh, Hoàng Cầm đã diễn đạt khoảng giao thoa giữa

hai thế giới Về Kinh Bắc bằng những đứt gãy trong mạch cảm xúc Đó là sự gãy

khúc mà ở đó ranh giới giữa cõi thực và cõi ảo chạm xiết nhau, tạo ra những độtbiến tâm linh, trong giây phút, con người được mặc khải, gặp gỡ với một thế giới

khác ngoài thực tại: Chớp rạch dáng tiên vén xiêm xõa ngủ/ thoắt chìm/ Gấu đẩy

đá thiên thai, Chợt mê thét giữa sân/ Nét mác chữ thiên toạc lưng trâu mộng, Chợt thấy mấy hài nhi khăn trắng/ Xẵng canh gà thét đuổi đêm đông, Vại bỗng ngất ngư cười cải mả/ Bát bỗng lim dim tìm mắt gái muộn chồng, Mắt sư nữ chùa Thầy/ Thoắt xanh màu xanh xứ Lạng, Chợt rùng mình níu đêm đồng lõa/ Gai xiên đâm mười ngón ân tình, Các từ bỗng, chợt, thoắt, lặp lại với tần số cao trong tập thơ

gợi nên tính chất đột biến, vụt hiện Trong Đêm thổ - thi phẩm mở đầu cho cuộc hành trình trở về Kinh Bắc, sau giây phút thoắt chìm, thế giới Kinh Bắc thực chìm

đi trong cõi huyệt mộ, lầu hoang, mồ mưa sũng Kinh Bắc hiện lên như một âm

bản Tất cả được khâm liệm với Châu chấu ma vờn cổ yếm xây, Tờ kinh đắp mặt

ru bươm bướm, Cô nàng xưa cắn chắt/ Giờ đã nằm lưng giậu phủ tầm xuân, Nhưng khi bước qua thế giới huyệt mộ ấy rồi, Kinh Bắc hiện về rực rỡ, ồn

ào, hoàng kim trong những đêm vàng, đêm hội, trong quá khứ vàng son với nhữngvương hậu, ái phi, với nhịp sống và lễ hội văn hóa ngàn đời.

Kinh Bắc trong tâm tưởng của nhà thơ trong giấc mơ của hành trình trở về.Chỉ trong giấc mơ ấy con người mới giải tỏa được bao nỗi uất hận, bao khát khaokhông thành để đi đến một thế giới của huyền nhiệm Nhập hồn, khấn nguyện đểcon người rơi vào cõi tâm linh sâu thẳm trở về tuổi thơ, quá khứ để sống trongnguyên sơ của bản thể, tìm về với chính mình:

Ta con bê vàng lạc dáng chiều xanh

đi mãi tìm sim sim chẳng chín

Ta lên đồi thông gặp miếu Hai cô

gặm cỏ mưa phùn

.

Ta con phù du ao trời chật chội

Đứng cánh bèo đo gió lặng tìm sao

(Về với ta)

Có người cho rằng đây là kết quả của lối viết tự động, một sự siêu thăng củacõi vô thức Đúng là có sự thâm nhập của vô thức nhưng có lẽ trước hết phải nóitới cội nguồn sâu xa đó chính là tư duy huyền thoại – một tư duy đặc trưng của vănhọc dân gian Tư duy ấy cùng với sự thăng hoa tới tộ đỉnh của tâm hồn đã giúpHoàng Cầm thực hiện hành trình trở về với Kinh Bắc trong những giấc mơ, những

“đêm tiền sử, đêm vàng Kinh Bắc”

2. Quan niệm tình yêu gắn liền với hôn nhân

Một đặc điểm khác của thơ tình yêu Hoàng Cầm là nói nhiều đến hônnhân Với Hoàng Cầm, tình yêu sóng đôi với hôn nhân Đây là quan điểm gắn liềnvới tư duy dân gian ta xưa Truyện cổ tích kết thúc thường là những cuộc hôn nhâncủa các nhân vật tốt bụng sau khi trải qua những sóng gió, thử thách có thể thấynhư trong truyện Thạch Sanh, Tấm Cám, Sọ Dừa….Trong ca dao cũng vậy xuhướng vận động của nhưng bài ca tình yêu bao giờ tới kết thúc cũng nói đến trầucau, đám cưới như là một điều tất yếu Thơ Hoàng Cầm nói rất hay về đám cưới - một biểu tượng của hôn nhân Trước 1945, Đoàn Văn Cừ và Nguyễn Bính viếtnhiều về đám cưới Đám cưới của Đoàn Văn Cừ tưng bừng, rộn rã, đầy âm thanh,màu sắc, tập tục Các đám cưới trong thơ Nguyễn Bính cũng gắn liền với ước mơ

tình yêu, với sự thi đỗ (Võng anh đi trước võng nàng, Cả hai chiếc võng cùng sang

một đò - Giấc mơ anh lái đò), chàng và nàng hóa thân thành đôi bướm cưới nhau

Đám cưới của Nguyễn Bính, một là giấc mơ tình yêu, gắn với tình yêu, đầy chấtlãng mạn, chất platonique; hai là đều vui tươi, đầy màu sắc, thỏa mãn, còn đámcưới thơ Hoàng Cầm là giấc mơ tình dục không được thỏa mãn, nên rất buồn.Nhiều khi đó chỉ là giấc mơ con trẻ đóng giả "vợ chồng" gọi là "làm ở"

- Chị lỡ xe hồng

Mẹ đi lấy chồng