Với những lí do trên, tôi thấy cần thiết phải chọn đề tài: Khai thác và sử dụng tư liệu dân gian trong dạy học bài “Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn trên đất Thanh Hóa 1418-1423” làm đề tài nghiê
Trang 11 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chon đề tài.
Khoa học lịch sử khác các ngành khoa học khác ở chỗ nền tảng các sựkiện khoa học của nó được xây dựng, kiến lập qua các tư liệu lịch sử Vì vậy, tưliệu lịch sử có tầm quan trọng đặc biệt đối với khoa học lịch sử nói chung và đốivới các công trình nghiên cứu lịch sử nói riêng Nếu ví các công trình nghiên
cứu lịch sử như một “cơ thể sống” thì sự kiện lịch sử là các “tế bào” tạo nên nó,
mà những tế bào đó là tư liệu lịch sử Trong khi đó, tư liệu lịch sử rất phong phú
đa dạng, bên cạnh nguồn tư liệu thành văn, hiện vật, ngôn ngữ…thì tư liệutruyện miệng dân gian cũng là một yếu tố quan trọng góp phần khôi phục hiệnthực lịch sử
Con người chúng ta khi mới xuất hiện đã có ý thức về nguồn gốc, tổ tiên
của mình Đúng như F.Angghen đã viết: “Lịch sử bắt đầu từ đâu thì quá trình
tư duy bắt đầu từ đó”[3:304] Ngay từ thuở bé thơ thông qua những câu hát ru,
những câu chuyện cổ tích của bà, của mẹ đã hình thành nên những tri thức banđầu về quê hương
Văn học dân gian là một nguồn tư liệu lịch sử quý báu, là sản phẩm của tưduy, phản ánh những quan điểm của một tập đoàn người về bản thân mình, vềnhững sự kiện lịch sử, về mối quan hệ con người với thiên nhiên, xã hội đã mô
tả lịch sử xã hội qua các thời đại và trong những câu chuyện truyền thuyết, cổtích bao giờ cũng chứa đựng những hạt nhân hợp lí Vì vậy, nếu ta biết khai thác
“gạn đục, khơi trong” thì có thể tìm thấy trong đó nhiều sự kiện lịch sử có giá
trị
Lịch sử Thanh Hóa thế kỉ XV có vị trí quan trọng trong tiến trình lịch sửdân tộc, phản ánh về một thời kì hào hùng của cuộc kháng chiến chống quânMinh giành thắng lợi vẻ vang Quá trình vận động ấy gắn liền với nhiều nhânvật tiêu biểu trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn như: Lê Lợi, Lê Lai, NguyễnTrãi…và nhiều câu chuyện huyền thoại gắn liền với cuộc đời của họ
Với những lí do trên, tôi thấy cần thiết phải chọn đề tài: Khai thác và sử dụng tư liệu dân gian trong dạy học bài “Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn trên đất Thanh Hóa (1418-1423)” làm đề tài nghiên cứu của mình với mong muốn góp
một phần nhỏ vào việc giảng dạy lịch sử địa phương của tỉnh nhà
1.2 Mục đích nghiên cứu.
Đề tài đi sâu tìm hiểu các câu chuyện dân gian có liên quan đến cuộc khởinghĩa Lam Sơn và người anh hùng dân tộc Lê Lợi nhằm nâng cao hiểu biết củahọc sinh về lịch sử địa phương Bên cạnh đó còn đề xuất một số phương phápkhai thác và sử dụng nguồn tư liệu dân gian trong dạy học để năng cao chấtlượng của môn học
1.3.Đối tượng nghiên cứu.
Đề tài khai thác và sử dụng nguồn tư liệu dân gian trong dạy học bài
“Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn trên đất Thanh Hóa (1418-1423)” Lịch sử địa
Trang 2phương-Lớp 7 THCS để làm rõ những hoạt động của nghĩa quân Lam Sơn ởmiền Tây Thanh Hóa và những đóng góp to lớn của nhân dân Thanh Hóatrong cuộc khởi nghĩa vĩ đại này.
1.4Cơ sở và phương pháp nghiên cứu.
Cơ sở phương pháp luận.
Cơ sở phương pháp luận mà tác giả đề tài dựa vào để tiến hành nghiên cứu lànhững quan điểm của Đảng, nhà nước về giáo dục nói chung và dạy học lịch sửnói riêng
Phương pháp nghiên cứu.
- Nghiên cứu tài liệu
- Nghiên cứu thực tế (giảng dạy, quan sát điều tra thực tế, thực nghiệm
sư phạm)
Trang 32 NỘI DUNG
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.
Lịch sử là những gì xảy ra trong quá khứ của xã hội loài người, vốn làmột hiện thực khách quan, tồn tại độc lập với ý thức chủ quan của người nhậnthức nó
Lịch sử địa phương là một bộ phận của lịch sử dân tộc, có mối quan hệ
biện chứng không thể tách rời, nằm trong cặp phạm trù “Cái chung và cái riêng” Tri thức lịch sử địa phương là những biểu hiện cụ thể, sinh động, đa
dạng của tri thức lịch sử dân tộc, lịch sử địa phương là một bộ phận cấu thànhcủa lịch sử dân tộc Trong khi đó, lịch sử luôn ở trạng thái vận động, trong cùngmột sự kiện có vô vàn cách đánh giá khác nhau Vì vậy, tác giả đề tài thiết nghĩ,việc bổ sung nguồn tư liệu dân gian để góp phần tìm hiểu thêm về một sự kiệnlịch sử là điều hết sức cần thiết Khai thác nguồn tư liệu dân gian nhằm làmsáng tỏ hơn các sự kiện, nhân vật lịch sử có liên quan, bởi sự hoạt động của cácnhân vật lịch sử bao giờ cũng gắn liền với một thời đại nhất định Như Lê Lợiluôn gắn liền với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn chống quân Minh thế kỉ XV
Chính nhờ có nguồn tư liệu dân gian phong phú, giàu hình ảnh sẽgiúp cho học sinh có cái nhìn gần gũi hơn, sinh động hơn về những người con
xứ Thanh anh dũng trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn
Khai thác và sử dụng nguồn tư liệu dân gian trong dạy học bài: “Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn trên đất Thanh Hóa (1418-1423)”, giúp các em hình thành
biểu tượng về người anh hùng dân tộc đã có công đánh đuổi quân Minh giànhlại độc lập cho đất nước mà tên tuổi và sự nghiệp cứu nước của ông sẽ sống mãitrong lịch sử và trong lòng nhân dân
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.
sử địa phương Tuy nhiên, những công trình đó được phản ánh dưới nhãn quan
và mục tiêu chính trị của giai cấp tư sản
Ở Thanh Hóa đã tổ chức các hội nghị lịch sử địa phương, thu hút sự thamgia đông đảo của các nhà nghiên cứu trung ương và địa phương Tuy vậy, việcnghiên cứu chưa được tiến hành khắp trong phạm vi cả nước cũng như cácthông tin chưa đến được hết các trường phổ thông Hiệu quả giáo dục, giáodưỡng của tài liệu lịch sử địa phương trong nhà trường được nâng lên song vẫnchưa đáp ứng được yêu cầu công tác giáo dục hiện nay Học sinh học nhưng
Trang 4chưa hiểu sâu sắc vấn đề, không có nguồn tư liệu minh họa, công tác thực hànhngọai khóa nhiều nơi không thực hiện được, và có nhiều trường THCS, phổthông chưa chú trọng giảng dạy lịch sử địa phương.
2.2.2Tình hình học tập môn lịch sử địa phương ở trường THCS Thọ Ngọc.
Qua thực tiễn công tác hơn 10 năm tại trường THCS Thọ Ngọc, tôi nhậnthấy tình trạng học sinh không hiểu về lịch sử địa phương còn khá phổ biến,nhiều học sinh còn “mơ hồ” về các danh nhân, địa danh Thanh Hóa
Không ít học sinh cho rằng khởi nghĩa Ba Đình diễn ra ở Hà Nội, hayDương Đình Nghệ quê ở Sơn Tây…Từ thực tế đó, tác giả đề tài không khỏi bănkhoăn, trăn trở, phải làm thế nào để giúp các em hiểu hơn về lịch sử của quêhương mình Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên như sách báo về cácnhân vật lịch sử xứ Thanh còn ít, hơn nữa nhiều em không có điều kiện để tiếpxúc với các kênh thông tin…các bài học về lịch sử địa phương còn sơ sài vềnguồn tài liệu minh họa…
Tất cả những điều đó đã thôi thúc tác giả đề tài tìm hiểu về “một khoảng trống” trong chương trình lịch sử địa phương của tỉnh nhà Bởi hơn ai hết, tác
giả hiểu rằng, khó ai có thể thay thế được công việc nghiên cứu, truyền đạt đếncác thế hệ học sinh bằng chính những giáo viên lịch sử đang sống và công táctrên miền quê, xứ sở thân yêu của mình
2.2.3.Thực trạng khai thác và sử dụng tư liệu dân gian trong dạy học lịch
sử địa phương ở trường THCS.
* Sơ lược về đặc điểm lĩnh vực nghiên cứu.
Trong những năm gần đây, nhiều địa phương trong cả nước đã chú trọng tớiviệc biên soạn và giảng dạy lịch sử địa phương, tìm tòi và bổ sung để làm chonguồn tư liệu thêm phong phú
Ở Thanh Hóa có một số công trình nghiên cứu về lịch sử Thanh Hóa (dùngcho các trường THPH, CĐSP, THSP) của Hoàng Thanh Hải và Vũ Quý Thu
biên soạn và xuất bản năm 1996 Mới đây nhất là cuốn tài liệu Bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên THCS (Lịch sử địa phương Thanh Hóa) của
Nguyễn Văn Hồ Các tác giả đã khái quát tiến trình của lịch sử địa phương tỉnhnhà qua từng thời kì lịch sử
Ngoài ra, việc sử dụng tài liệu tham khảo còn được nói tới trong tuyển tập
“Sáng tác dân gian về Lê Lợi và Khởi nghĩa Lam Sơn” của Sở văn hóa thông tin
Thanh Hóa năm 1985
Tuy nhiên, cho tới nay vẫn chưa có một công trình nghiên cứu hay mộtsáng kiến kinh nghiệm nào đi sâu vào việc khai thác tư liệu dân gian nhằm cụthể hóa một số sự kiện, nhân vật của lịch sử địa phương Thanh Hóa trong giaiđoạn đầu của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn (1418-1423) Đây cũng chính là nộidung sáng kiến kinh nghiệm của tôi thực hiện nhằm kế thừa và góp phần pháttriển công tác giảng dạy lịch sử địa phương của tỉnh nhà
Trang 5Trong quá trình thực hiện đề tài này, tác giả nhận thấy có một số thuậnlợi và khó khăn như sau:
- Thuận lợi:
Một là: việc đổi mới phương pháp dạy học lịch sử địa phương đang được Bộ
GD, Sở GD &ĐT Thanh Hóa, PGD Triệu Sơn, các trường THCS quan tâm,khuyến khích bằng nhiều hình thức Theo chương trình BDTX năm 2013, bộmôn lịch sử THCS có tác dụng quan trọng trong việc thực hiện nguyên lí giáodục học đi đôi với thực hành nhằm góp phần nâng cao trình độ của giáo viênphổ thông để dạy tốt chương trình lịch sử địa phương Thanh Hóa
Hai là, trong thời đại bùng nổ công nghệ thông tin, nhiều trường trang bị
những thiết bị kỉ thuật hiện đại có thể hỗ trợ tốt việc sử dụng các nguồn tài liệu,tranh ảnh dân gian trong dạy học Ngoài ra, có thể khai thác qua sách báo,internet…
Ba là, ở Thanh Hóa, có khu di tích lịch sử Lam Kinh, đền Lê Lai, bảo tàng
lịch sử …cũng là những nguồn tư liệu sống động, thiết thực giúp các em hiểuhơn về lịch sử của tỉnh nhà
- Khó khăn:
Bên cạnh những thuận lợi nêu trên, việc khai thác và sử dụng tư liệu dân giantrong dạy học lịch sử địa phương còn có những khó khăn cơ bản sau:
Thứ 1, hiện nay, lịch sử luôn bị xem là “môn phụ”, đặc biệt với chương trình
đổi mới trong thi tốt nghiệp THPT và Đại học thì ngày càng ít học sinh chọnmôn Lịch sử làm môn thi chính của mình Tâm lí dạy –học môn lịch sử là dạymôn phụ đã đè nặng lên tư tưởng của nhiều giáo viên, thậm chí ở nhiều trườngTHCS, việc chọn đội tuyển HSG môn lịch sử cực kì khó khăn, đa số các em chỉthích thi môn khoa học tự nhiên như Toán, Lý, Hóa…điều này đã khiến giáoviên không muốn tìm tòi phương pháp cũng như bổ sung thêm kiến thức tronggiảng dạy
Thứ 2, chưa có sách chuyên khảo về tư liệu dân gian để giáo viên cũng như
học sinh tiếp cận, tham khảo trong công tác dạy và học
Thứ 3, nguồn tư liệu dân gian rất phong phú bao gồm các truyện kể dân gian,
ca dao, tục ngữ, hò, vè…nhưng khi khai thác cần phải biết đối chiếu, so sánhvới các nguồn sử liệu khác để gạt bỏ những yếu tố hoang đường thì mới tìmthấy cốt lõi của lịch sử, điều này không phải giáo viên nào cũng làm được Vìthế, việc tiếp cận với nguồn tư liệu dân gian của giáo viên và học sinh đều khó
2.2.4 Một số vấn đề đặt ra trong khai thác và sử dụng tư liệu dân gian
trong dạy học bài “Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn trên đất Thanh Hóa
Trang 6em lòng yêu quê hương, hình thành những nghĩa vụ đối với quê hương, đồngthời góp phần không nhỏ vào việc giáo dục tư tưởng chính trị, lao động, đạođức thẩm mĩ cho học sinh Nó có vị trí quan trọng trong việc hình thành cho thế
hệ trẻ lòng yêu nước Học sinh tự hào về đất nước, quê hương, dân tộc ViệtNam bắt đầu từ lòng tự hào về những chiến công của cha anh mình đã làm nên
ở ngay trong làng xóm thân yêu khi đấu tranh chống kẻ thù xâm lược
Một trong những nguyên tắc cơ bản của việc khai thác và sử dụng tư liệu
dân gian trong dạy học bài “Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn trên đất Thanh Hóa 1418-1423)”là phải xác định được những tư liệu đó có liên hệ với nhân vật lịch
sử và sự kiện lịch sử của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn Những tài liệu này sẽ giúpcho học sinh hiểu và giải thích được những nét riêng biệt, đặc thù của cuộc khởinghĩa trong giai đoạn đầu ở miền Tây Thanh Hóa
Những tư liệu dân gian được sử dụng phải có tác dụng giáo dục lòng tựhào về quê hương trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn với sự hi sinh anh dũng củanhững người con xứ Thanh trong sự nghiệp giữ nước Góp phần giáo dục truyềnthống tốt đẹp cho thế hệ trẻ mai sau
b Xác định vị trí, mục tiêu, lựa chọn nội dung cơ bản của phần kiến thức cần giảng dạy.
Qua việc học tập lịch sử địa phương Thanh Hóa thế kỉ XV còn giáo dụctình cảm, tư tưởng, phẩm chất, niềm tự hào đối với những chiến công hiển hách
và sự hi sinh to lớn của ông cha
-Nội dung cơ bản của lịch sử địa phương Thanh Hóa từ 1418-1423
Giai đoạn này là sự hình thành, phát triển của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn tronggiai đoạn đầu ở miền Tây Thanh Hóa
Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa trên đất Lam Sơn- Thanh Hóa
Những đóng góp to lớn của nhân dân Thanh Hóa về mọi mặt cho cuộc khởinghĩa Lam Sơn
c Tiêu chí lựa chọn những tư liệu dân gian tiêu biểu trong dạy học bài
“Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn trên đất Thanh Hóa (1418-1423)’’.
Trang 7Giai đoạn khởi nghĩa Lam Sơn ở miền Tây Thanh Hóa (1418-1423) cónhiều câu chuyện dân gian, nhưng trong giới hạn của bài học chỉ có thể hướngdẫn học sinh tìm hiểu một số câu chuyện tiêu biểu dựa trên những tiêu chí sau:
Thứ 1: Lựa chọn những tư liệu dân gian có liên quan đến cá nhân, gia đình
Lê Lợi, tướng lĩnh của nghĩa quân Lam Sơn
Thứ 2: Những câu chuyện về sự tích làng bản gắn liền với hoạt động của
Lê Lợi và nghĩa quân Lam Sơn
Thứ 3: Những câu chuyện kể về sự đóng góp của đồng bào Thanh Hóa
trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn (cung cấp lương thực, vũ khí, sức người…)
2.3 Những nội dung của tư liệu dân gian cần khai thác để dạy học bài:
“Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn trên đất Thanh Hóa 1418-1423” Lịch sử địa
phương lớp 7-THCS.
2.3.1 Truyện Gươm thần Lê Lợi.
Sử dụng để cụ thể hóa những ngày đầu Lê Lợi tụ nghĩa trên đất Lam Sơn (phần 1 Lê Lợi và hoạt động của nghĩa quân trên đất Thanh Hóa)
Hồi ấy, giặc Minh sang xâm chiếm và đặt ách đô hộ ở nước ta, nhân dânkhắp nơi ai cũng căm giận chúng Lúc này ở làng Như Áng, xứ Du Sơn, huyệnLương Giang, phủ Thanh Hóa có ông Lê Lợi là một hào trưởng được nhân dânmến phục Lê Lợi có sức khỏe, cơ mưu và giàu lòng từ thiện Dân làng trongvùng nghiệm thấy ở Du Sơn, sau rừng cây quế có một con hổ đen rất quen vớingười Đến khi Lê Lợi sinh ra, ngày mùng 6 tháng 8 năm Ất sửu thì không thấycon hổ ấy nữa.Ai cũng cho là hổ đã thác sinh thành Lê Lợi, vì ông càng lớn,càng khỏe, đi như rồng, bước như hổ, ăn uống gấp ba người thường Tuy ở chốnthôn quê hẻo lánh mà ông vẫn đọc sách, luyện võ rất đều Lê Lợi căm gét quânMinh nhưng ông còn đợi thời, thường trò chuyện với một số người tâm huyếttrong làng bày mưu, tính kế, cho cuộc khởi nghĩa ra quân
Một hôm, người em họ của ông là Lê Thận đánh cá trên sông, gần bến đòMục Sơn; Thận thả lưới thấy nằng nặng, chàng khấp khởi mừng thầm chắc làđược cá to Nhưng khi kéo lên lại là một thanh sắt Chàng vứt luôn xuống nước
và đi thả lưới chỗ khác Lạ thay, khi kéo lên lần thứ hai, vẫn thanh sắt ấy tronglưới của chàng Và rồi lần thứ ba cũng vậy Lê Thận đem thanh sắt ấy về đánhsạch mới biết đó là một thanh sắt quý Trên thanh sắt có khắc 4 chữ Hán nhưngmới rõ được 2 chữ đầu là :Thuận thiên (tức thuận lòng trời) Ít lâu sau, Lê Lợisang chơi, Lê Thận đưa thanh gươm cho xem, thì lạ quá, ánh hào quang rực lên,
và hai chữ Lê Lợi hiện sáng ngời sau chữ Thuận thiên; thuận thiên Lê Lợi
Lê Thận cùng với mấy người có mặt hôm đó quỳ xuống nói với Lê Lợi:
-Như vậy, trời đã phó thác cho minh công làm việc lớn, xin minh công sớmphất cao cờ nghĩa Lũ chúng tôi nguyện đem xương máu phò tá minh công đểcứu nước, cứu nhà
Lê Lợi đỡ mọi người dậy rồi xách gươm ra về Đến nhà trời đã khuya mà vợvẫn chưa đi ngủ Bà vợ nói: Tôi vừa thấy môt điều lạ lắm Ở sau vườn nhà ta,
Trang 8gần gốc cây đa có bốn vết chân người rất lớn mà trên ngọn cây đó thì có thứ ánhsáng gì rất lạ lùng Tôi không dám lại đó, chờ ông về ông xem.
Lê Lợi đến cây đa, trèo lên xem, thì thấy một cán gươm nạm ngọc, như ai đãmắc sẵn Ông cầm vào nhà, lấy lưỡi gươm của Lê Thận cho, lắp vào thì vừa như
in, bỗng thấy một vị thần hiện lên bảo:
Ta vâng mệnh trời, mang gươm đến cho ông, ông kịp hành động ngay
Nói xong vị thần biến mất để lại miếng giấy có ghi 4 câu thơ
“ Thiên đức thụ mệnh Tuế trung tứ thập Thiên số dĩ định
Hà do vi cập”
Tạm dịch là:
“Trời đã gieo mệnh Tuổi chừng bốn mươi
Số trời đã định Sao chưa kịp thời”
Nghe lời thơ báo mộng thúc giục, lại được bà con, nhất là Lê Thận cùng nhândân trong vùng lân cận khuyến khích, Lê Lợi chuẩn bị gấp cuộc khởi nghĩa Kháng chiến thành công, Lê Lợi lên ngôi vua ở Thăng Long Một hôm, LêThái Tổ ngự thuyền đi chơi trên hồ Tả Vọng, trời sai rùa vàng nổi lên đòi lạithanh gươm thần Lê Thái Tổ vừa cầm chuôi gươm rút ra, thì thanh gươm đãbay vút, sáng lóe về phía rùa vàng Rùa há miệng, đớp lấy rồi lặn biến đi Từ đó,
hồ Tả Vọng được gọi tên là hồ Hoàn Kiếm (Trọng Miễn biên soạn)
2.3.2 Sự tích câu “Hăm mốt Lê Lai, hăm hai Lê Lợi”
Dùng để cụ thể hóa sự kiện Lê Lai liều mình cứu chúa năm 1418
Một lần Lê Lợi đánh nhau với giặc Minh trên núi Chí Linh, vì quân ít, giặclại quá đông nên nghĩa quân bị chúng bao vây rất riết Bọn tướng giặc bắt bằngđược Lê Lợi thì mới tiêu diệt được cuộc khởi nghĩa Quân Minh đông như kiến
cỏ, vây kín trong ngoài, một con chim nhỏ bay qua cũng không lọt được Lúcnày lương thực thiếu thốn, thế trận cũng khó lòng cứu vãn Tình thế thật nguyngập Lê Lợi liền họp các tướng thân cận lại bàn cách đối phó và nói rằng: “Bâygiờ ai có thể làm được như Kỷ Tín ngày trước, thay ta chịu cho giặc bắt thì mớigiải được nguy này Công đức ấy sau sẽ có sử xanh ghi chép”
Lê Lợi nói dứt lời thì một tướng đã đứng ra khảng khái nhận làm việc đó Ấy
là Lê Lai Lê Lai vốn người thôn Dựng Tú sách Đức Giang huyện LươngGiang Cả nhà ông đều tham gia nghĩa quân Lam Sơn ngay từ lúc đầu Lê Laixin làm cái việc như Kỷ Tín ngày xưa Lê Lợi còn dùng dằng chưa nở thì ông
đã quỳ xuống xin nhận lấy áo mũ của chủ tướng Ông mang 500 quân và haithớt voi xông ra trận, tự xưng là chúa Lam Sơn thì giặc Minh tin ngay, kéo vây,
Trang 9bắt sống đem về trại Chúng dùng những hình phạt cực kỳ tàn ác hành hạ ôngcho đến khi chết.
Hôm Lê Lai chết vì nước, trời sầu đất thảm, mưa gió không thôi Bọn giặcMinh mừng vì đã bắt được bọ thủ lĩnh nghĩa quân nên không chú ý bổ vây nhưtrước, nhờ thế Lê Lợi và nghĩa quân đã rút xuống núi an toàn Lê Lợi vạchgươm lên núi thề sẽ báo thù cho Lê Lai và nhớ ơn ông mãi mãi
Sau khi dựng nước, Lê Lợi nhớ công lao của Lê Lai, cho lập đền thờ, phongchức tước cho Lê Lai và con cái ông Đền thờ Lê Lai nằm trên một bãi đất caorộng, phía trước có hồ nhỏ, phía sau có lùm cây cổ thụ Người ta truyền rằng.trước đây, đền thờ thường có hổ về chầu trước khi Lê Lợi mất, ông ra lệnh chotriều đình và con cái sau này làm giỗ Lê Lai trước, làm giỗ mình sau Tuân theo
ý vua, nhân dân cúng viếng Lê Lai trước Lê Lợi mất ngày 22 nên mới có câu
thành ngữ; “Hăm mốt Lê Lai, hăm hai Lê Lợi”.
-Bên cạnh đó ta có thể sử dụng bài thơ của Vua Tự Đức (Triều Nguyễn) trong
bài Việt Sử Vịnh đã ca ngợi Lê Lai như sau:
“ Chí Linh Sơn hạ tứ sơn u
Tự trước hoành bào cuống sở hầu
Tha Nhựt Đông Đô tân xã tắc
Khẳng giao Kỷ Tín độc an lưu”
Tạm dịch:
“ Giặc vây kín núi Chí Linh
Áo vàng ra trận hiến mình thay vua
Thăng Long sau rạng cơ đồ
So cùng Kỷ Tín há thua chút nào”
2.2.3 Một số câu ca dao, Xường của người Mường.
Dùng để dạy mục 2 Đóng góp của nhân dân Thanh Hóa trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn tr.17,18 (sách LS địa phương Thanh Hóa)
Ăn củ nâu, củ môn trong rừng
Dẫu người có phải hóa ra trâu
Thì trâu mài sừng theo vua Lê
Mài dao theo ông
Vót chông theo bà
Lo lược ngà cho ông chúa lính
Lo cơm, lo canh cho ông chúa coi dao.
Hay
Trang 10Bài Xường – Đón đường mà theo
Thương thiết thương nồng
Sấm đông đùng đùng phía đồi bãi
Hay loài ong khóa bay vào thung
Mà đất Mường ta kìn kìn, lũ lũ
Người kéo về dằng dặc
Người dước nhau đến ùn ùn
Từ đất đô Kỳ, đô Lam kéo đến
Rồi người kéo ra như ong như kiến
Người Mường cùng vác dao vác kiếm
Đi chật suối chất rừng
Để hòng giết giặc đang đến Mường xa cướp phá
(Theo sáng tác dân gian về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn)
2.3.4 Phương pháp sử dụng tư liệu dân gian trong dạy học bài : “Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn trên đất Thanh Hóa (1418-1423)” Lớp 7 THCS.
Sử dụng tư liệu dân gian để cụ thể hóa thêm một số sự kiện trong bài
“Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn trên đất Thanh Hóa (1418-1423)” cần phải tuân thủ
các nguyên tắc cơ bản của việc sử dụng tài liệu tham khảo để minh họa cho bàihọc Các tài liệu lựa chọn phải có ý nghĩa nhận thức, giúp cho học sinh hiểuđúng, sâu sắc sự kiện lịch sử dân tộc xảy ra ở địa phương.Trên cơ sở đó, tôi xin
đề xuất một số biện pháp sử dụng tư liệu dân gian cho bài nội khóa và ngoạikhóa như sau:
2.3.4.1 Trong giờ nội khóa
Để tiến hành tốt bài học trong giờ nội khóa, giáo viên phải xác định đúngtrọng tâm của bài học, sau đó hướng dẫn học sinh khai thác những tư liệu dângian có liên quan để làm nổi bật những mục tiêu của bài học Đối với bài:
“Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đất Thanh Hóa 1418-1423”, giáo viên định hướng
để học sinh tìm hiểu về các câu truyện: tiểu sử Lê Lợi, Lê Lai và các tướng lĩnhtrong Bộ chỉ huy nghĩa quân, sự tích các địa danh (làng bản) liên quan đến cuộckhởi nghĩa, những đóng góp của dân tộc Thanh Hóa được ghi lại qua các câutruyện dân gian….Trong quá trình khai thác giáo viên phải đưa ra các câu hỏi
để tập trung vào nội dung bài học
- Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa trong hoàn cảnh nào?
Trong khi giảng bài giáo viên đặt tiếp câu hỏi
- Vì sao Lê Lợi chọn Lam Sơn làm nơi dựng cờ khởi nghĩa?
Hay: Vì sao hào kiệt khắp nơi kéo về tụ nghĩa?
Yêu cầu học sinh nêu và đánh giá về những đóng góp của nhân dân ThanhHóa trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn Trong quá trình dạy giáo viên phải đưa ra
Trang 11các ý kiến nhận xét, đánh giá về vai trò của cá nhân, quần chúng trong lịch sử(ví dụ: đánh giá về hành động liều mình cứu chúa của Lê Lai), về đóng góp củađịa phương đối với đất nước Giáo viên đặt tiếp câu hỏi.
- Nhân dân Thanh Hóa có những đóng góp gì cho cuộc khởi nghĩa Lam Sơn? Mỗi phương pháp dạy học đều có ưu và nhược điểm của nó khi thực hiệnnhiệm vụ bộ môn Do đó trong quá trình khai thác cần phải kết hợp nhuầnnhuyễn các phương pháp với nhau mới có thể đem lại giá trị cao ch bài học Giáo viên cung cấp các tài liệu dân gian có liên quan đến Lê Lợi và cuộckhởi nghĩa Lam Sơn thời kì miền Tây Thanh Hóa Từ tài liệu đó định hướngcho các em khai thác, gạt bỏ những yếu tố hoang đường để tìm ra sự thật lịch
sử Mục tiêu mà bài học hướng tới đó là sử dụng nguồn tư liệu dân gian để tìmhiểu, khai thác sâu hơn về những khía cạnh còn thiếu của cuộc khởi nghĩa LamSơn Từ đó rút ra được những giá trị lịch sử thiết thực và hoàn chỉnh hơn bứctranh về lịch sử Thanh Hóa thế kỉ XV(phần này được cụ thể trong tiết dạy thựcnghiệm)
3.3.2 Trong giờ ngoại khóa.
a Dạy học một bài lịch sử địa phương tại thực địa.
Với bài “Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn trên đất Thanh Hóa (1418-1423)”
Chúng ta có thể chọn địa điểm tại khu di tích lịch sử Lam Kinh ở Thọ Thanh Hóa
Trước tiên, giáo viên phải chuẩn bị bài soạn nội khóa tại thực địa tiếp đócho học sinh đi tham quan khu di tích, phòng bảo tàng của khu di tích trên cơ sở
đó đưa ra những câu chuyện minh họa thiết thực nhằm giúp các em hiểu sâu sắchơn về lịch sử địa phương cũng như lịch sử dân tộc Ví dụ câu chuyện về Lê Lailiều mình cứu chúa (giới thiệu thêm về đền Lê Lai ở Kiên Thọ -Ngọc Lặc), haylưỡi gươm của Lê Lợi được kéo lên ở dòng sông Chu…Giáo viên có thể kể tómtắt một vài câu chuyện dân gian để kích thích học sinh tìm hiểu
b Đọc sách lịch sử.
Giáo viên tổ chức cho học sinh đọc sách lịch sử, sưu tầm các câu chuyệndân gian, thơ, ca dao, hò vè…có nội dung liên quan đến lịch sử địa phươngThanh Hóa Ví dụ: câu ca dao:
Ai lên Biện Thượng, Lam Sơn Nhớ vua Thái Tổ cặn đường giặc Minh
Hay
Lạy trời cho cả gió lên
Cho cờ vua Bình Định bay lên kinh thành.
c Nói chuyện lịch sử tại địa phương.
Nói chuyện lịch sử có thể được tiến hành trong những dịp địa phương cónhững ngày lễ kỉ niệm, ngày truyền thống…Với những buổi học như vậy, giáoviên sẽ hướng dẫn học sinh sưu tập tài liệu ( ví dụ giáo viên có thể chia thành
