Kịch của LQV đó làm chấn động sõn khấu kịch VN thời đổi mới Vở kịch được sỏng tạo từ truyện cổ tớch cựng tờn, qua đú t/g nờu lờn một vấn đề XH mang tớnh triết lớ sõu sắc: mối quan hệ gi
Trang 1HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT
Là nhà soạn kịch xuất sắc của VHNTVN hiện đại, được mệnh
danh cây bút vàng của sân khấu những năm 80 của thế kỉ XX
Kịch của LQV đó làm chấn động sõn khấu kịch VN thời đổi mới
Vở kịch được sỏng tạo từ truyện cổ tớch cựng tờn, qua đú t/g nờu lờn một vấn đề
XH mang tớnh triết lớ sõu sắc: mối quan hệ giữa thể xỏc và linh hồn; con người ta khụng thể sống nhờ sống gửi vào cuộc sống của người khỏc
Vở kịch bộc lộ những suy ngẫm về nhõn sinh, hạnh phỳc, phờ phỏn một số tiờu cực trong lối sống hiện thời LQV đó gửi gắm triết lớ sõu sắc về lẽ sống, lẽ làm người: cuộc sống thật đỏng quớ, nhưng khụng phải sống thế nào cũng được Nếu sống vay mượn, sống chắp vỏ, khụng cú sự hài hoà giữa vẻ đẹp tõm hồn, nhõn cỏch với nhu cầu vật chất thỡ con người chỉ gặp bi kịch mà thụi cuộc sống của mỗi cỏ nhõn con người chỉ thực sự hạnh phỳc, chỉ cú giỏ trị khi được sống đỳng là mỡnh, được sống tự nhiờn trong một thể thống nhất
1.Cuộc đối thoại giữa hồn và xỏc:
- Trương Ba là người làm vườn yờu cõy cỏ, yờu thương mọi người, sống nhõn hậu, chõn thực Vỡ sự tắc trỏch, quan liờu, vụ trỏch nhiệm của quan nhà trời - Nam Tào và Bắc Đẩu, nờn TB phải chết oan Đế Thớch vội vàng sửa sai lầm đú bằng bằng cỏch cho hồn TB nhập vào xỏc anh hàng thịt ễng TBa phải rơi vào nghịch cảnh đau thương: Linh hồn trong sạch, thanh cao của TB đó khụng thể hoà hợp được với xỏc anh hàng thịt thụ lỗ, tham lam, phàm tục
- Xỏc hàng thịt tượng trưng cho cỏi xấu, thường xuyờn khống chế, liờn tục tấn cụng linh hồn Xỏc hàng thịt nhỡn thấu những chỗ yếu của linh hồn Nú dụ dỗ hồn
TB bằng những lớ lẽ đờ tiện nhưng đầy sức cỏm dỗ Lời lẽ của xỏc hàng thịt với mục đớch là thuyết phục hồn TB nhõn nhượng để chung sống hoà bỡnh
- Do sự sai khiến của thõn xỏc anh hàng thịt, Hồn TB phải chiều theo những thúi
quen của cỏi xỏc thịt (thớch uống rượu, ăn tiết canh, lũng lợn), cú lỳc cú những hành động khỏc thường (đỏnh con, thốm muốn vợ hàng thịt) tớnh cỏch ngày càng thay đổi (khụng thớch những trũ chơi thanh cao tao nhó, khụng hứng thỳ với cụng việc làm vườn)
- Hồn TB đau khổ, muốn tỏch ra khỏi xỏc thịt đú, nhưng đó bị yếu thế
+ xỏc rất đắc thắng, vui sướng, hả hê với những hành động tỏ
vẻ thương hại như Lắc đầu, an ủi để buộc hồn phải qui phục
+ Hồn TB chống chọi một cỏch bất lực (lời thoại ngắn, ngập ngừng với hành động ụm đầu, bịt tai, bần thần là biểu hiện của sự khổ sở, tuyệt vọng, đuối lớ, thua cuộc), để rồi đành chấp nhận nhập vào cỏi thõn xỏc mà mỡnh căm ghột, ghờ sợ.
Trang 2Nhõn vật hồn Trương Ba ngày càng xa lạ với mọi người và với chớnh mỡnh Nghĩa
là hồn TB đó bị sa sỳt, tha hoỏ
- Xỏc thịt cú tiếng núi của xỏc thịt Trong tiếng núi của xỏc hàng thịt, khụng phải khụng chứa đựng những sự thật cần được thừa nhận
+ Trong tụi cú ụng, tụi cũng đỏng được quớ trọng, mang ơn “Tụi cũng đỏng được quớ trọng chứ…người thõn”,
+ Xỏc hàng thịt cú lớ khi đũi cho mỡnh quyền được tồn tại, quyền được chăm súc
“Mỗi bữa tụi đũi ăn…cho tụi ăn chứ”
+ Xỏc hàng thịt chỉ cho hồn TB thấy mối liờn hệ chặt chẽ giữa hồn và xỏc “Khi muốn hành hạ tõm hồn…xỳc phạm thể xỏc” và “Tụi là cỏi hoàn cảnh mà ụng buộc phải qui phục” Những dục vọng tầm thường vốn là của xỏc thịt nhưng cú những trường hợp nú đõu chỉ là của xỏc thịt: khi ụng đứng bờn cạnh vợ tụi… Những thức
ăn khoỏi khẩu như “cỏi mún tiết canh…những thứ thỳ vị khỏc” chẳng lẽ ụng khụng
xao xuyến
+ Khẳng định anh ta là cỏi để cho linh hồn tồn tại, để cho người ta yờn trớ với trũ chơi tõm hồn là đổ lỗi cho h/c “Những lỳc một mỡnh một búng…được thanh thản”.
- Xỏc hàng thịt thắng thế Nú cũn là sự đồng vọng của linh hồn và xỏc thịt Phản
ứng của hồn TB mỗi lỳc một thờm yếu ớt, chán chường Đoạn đối thoại đó thể hiện:
+ Mâu thuẫn gay gắt trong một con người: nội dung- hình thức, thanh cao - phàm tục, lí trí - bản năng, đạo đức - tội lỗi + Quan niệm sống lệch: Hồn TB đề cao đời sống tinh thần, xác hàng thịt coi trọng những ham muốn tầm thường về vật chất
- Qua màn đối thoại này, t/g đó núi lờn sự đau khổ, bất hạnh của con người khi phải sống trong sự chắp vỏ, tầm thường, dung tục và nguy cơ đỏnh mất những điều đẹp đẽ, cao quớ của tõm hồn khi thoả hiệp với mụi trường dung tục ấy…Đõy khụng phải chỉ là cuộc đấu tranh giữa hai linh hồn trong một thể xỏc- giữa những mảng sỏng tối trong mỗi con người, mà cũn là giữa con người với mụi trường sống đó bị tha hoỏ Là:
+ Lời cảnh báo: Khi con người phải sống chung với dung tục tất yếu cái dung tục sẽ ngự trị, lấn át, tàn phá tâm hồn trong sáng cao qúi của con người
+ Cuộc sống của con người cần phải được chăm lo cả đời sống tinh thần lẫn vật chất
2.Cuộc đối thoại với người thõn
- Sự kiện TB sống lại trong thõn xỏc anh hàng thịt được những người thõn của ụng tiếp nhận theo nhiều cỏch khỏc nhau
Trang 3+ Người vợ khụng thể chấp nhận sự thay đổi của linh hồn TB Vợ anh vừa trỏch múc, vừa hờn ghen, vừa buồn bó - đau đớn trước tỡnh cảnh của chồng mỡnh Bà đó
õm thầm đau khổ và quyết định sẽ đi biệt để “ụng được thảnh thơi…thế này”
+ Chỏu gỏi: khụng thể chấp nhận chuyện hồn nọ xỏc kia của ụng Nú phản ứng quyết liệt, khước từ tình thân, giận dữ, xa lánh Những lời núi thành thực, ngõy thơ của con trẻ giỳp hồn TB nhận biết rừ ràng hơn bao giờ hết sự thay đổi của chớnh mỡnh
+ Con dõu, là người tỏ ra thụng cảm, hiểu và đau cho nỗi đau sống nhờ của hồn Trương Ba luụn quớ trọng TB, hiểu và thương ụng nhất nhưng chị cũng đau khổ,
bất lực “Nhưng thầy ơi…của chỳng con xưa kia” TB ở trong gia đỡnh của mỡnh mà
như giữa người xa lạ
- Trong cuộc đối thoại này ban đầu hồn TB cũn biện minh, sau đó chấp nhận sự thật: hụt hẫng, đau khổ vì người thân xa lánh (ôm đầu, mặt lạnh ngắt như tảng đá, đứng dậy lập cập) Bởi lẽ hồn TB hiểu rằng, cuộc sống hồn nọ xỏc kia khụng chỉ làm ụng đau khổ mà con mang lại nỗi đau cho tất cả những người thõn yờu nhất của mỡnh Và trong ỏnh mắt
họ, hỡnh ảnh tốt đẹp của ụng TB ngày xưa đang mờ nhoà dần, đang mất đi khụng gỡ cứu vón nổi
3.Cuộc đối thoạt với Đế Thớch và sự lựa chọn của Trương Ba
- Hồn Trương Ba đó gọi Đế Thớch xuống trần gian đũi trả lại xỏc cho anh hàng
thịt ễng khụng muốn tiếp tục cuộc sống vay mượn, chắp vỏ “hồn nọ xỏc kia” tủi
nhục đau đớn này nữa! Đế Thớch khuyờn hồn Trương Ba hóy chấp nhận để được sống vỡ thế giới vốn không toàn thiện “dưới đất, trờn trời đều thế cả, nữa là
ụng” → Cái nhìn quan liêu hời hợt
- Hồn Trương Ba kiờn quyết chối từ “Nếu ụng khụng giỳp tụi, tụi sẽ … tụi sẽ nhảy xuống sụng hay đõm một nhỏt dao vào cổ…”.
- Đế Thớch lại muốn cho hồn Trương Ba nhập vào xỏc cu Tị Nhưng Trương Ba
đó nhỡn thấy trước bao điều vụ lớ, phiền hà rắc rối sẽ đến với mỡnh, với gia đỡnh mỡnh
+ Cỏc mối quan hệ khụng xỏc định
+ Quan niệm sống khỏc nhau
+ Điều đỏng sợ hơn là kiếp sống lẻ loi, lạc lừng
- Hồn TB đó lựa chọn dứt khoỏt con đường của riờng mỡnh: trả lại thõn xỏc hàng thịt, đổi mạng sống của mỡnh cho cu Tị ễng khụng chấp nhận nhập vào bất kỡ thõn
xỏc nào nữa vỡ “khụng thể sống với bất cứ giỏ nào được” “sống thế này cũn khổ hơn là cỏi chết”→ Mong muốn khao khát là chính mình, hồn và xác
phải hoà hợp Chỉ ra sai lầm của Đế Thích: Sự quan tâm hời hợt
đẩy ngời khác vào bi kịch Có cái nhìn sâu sắc về ý nghĩa
cuộc sống
Trang 4→Là người nhân hậu, giàu lòng tự trọng, ý thức rõ giá trị đích thực của cuộc sống Vẻ đẹp tâm hồn của người lao động trong cuộc đấu tranh với chính mình, tự hoàn thiện nhân cách
Hồn Trương Ba khụng muốn những người thõn của ụng phải đau khổ ễng muốn dựng chớnh cỏi chết của mỡnh để cứu vón đứa con trai đang sa chõn và con đường tội lỗi và giữ cho đứa chỏu gỏi hỡnh ảnh người ụng nội mà nú yờu quý
- Đoạn kết:
+ Chứa đựng hiện thực khắc nghiệt: con người đang sống như Trương Ba lại phải chết; vợ Trương Ba phải một lần nữa trải qua nỗi đau mất chồng
+ Linh hồn của Trương Ba - vẫn sống trong cỏc sự vật gần gũi, tồn tại bờn người thõn→ TB đó giữ được những kỉ niệm tốt lành, giữ cho cỏc thế hệ sau niềm tin vào con người, cuộc sống Chi tiết cuối chớnh là niềm hi vọng, niềm tin mónh liệt
của tỏc giả vào những “điều khụng thể mất” trờn cừi đời này.
+ Sự bất tử của của con người nằm trong ý nghĩa của sự sống, chứ không phải trong độ dài thời gian được sống Do vậy khi sống, con người cần biết hóa thân vào những điều tốt đẹp mà ta để lại cho đời
- Tỏc phẩm là sự khẳng định triết lớ: Con người là một thể thống nhất, hồn và xỏc phải hài hoà, khụng thể cú một tõm hồn thanh cao trong một thõn xỏc phàm tục, tội lỗi Sống thực sự cho ra con người quả khụng dễ dàng, đơn giản Khi sống nhờ, sống gửi, sống chấp vỏ, khi khụng được là mỡnh thỡ cuộc sống ấy thật vụ nghĩa
a ý nghĩa xã hội: Không chí có ý nghĩa triết lí về nhân
sinh, về hạnh phúc con người, LQV phê phán một số biểu hiện tiêu cực trong lối sống lúc bấy giờ:
Thứ nhất, con người chạy theo những ham muốn tầm thường
về vật chất, chỉ thích hưởng thụ đến nỗi trở nên phàm phu, thô thiển
Thứ hai, lấy cớ tâm hồn là quý, đời sống tinh thần là đáng
trọng mà chẳng chăm lo thích đáng đến sinh hoạt vật chất, không phấn đấu vì hạnh phúc toàn vẹn
Cả hai quan niệm, cách sống trên đều cực đoan, đáng phê phán
Ngoài ra, đề cập đến một vấn đề cũng không kém bức xúc:
tình trạng con người phải sống giả, không dám và cũng không đ-ược sống là bản thân mình Đấy là nguy cơ đẩy con người đến
chỗ bị tha hóa do danh và lợi Cách làm việc quan liêu, tắc trách,
sai và sửa sai tuỳ tiện
b ý nghĩa nhân văn:
- Khát vọng khẳng định cá nhân
Trang 5- Cần đấu tranh để hoàn thiện nhân cách cho con người.