Phân tích chi tiết tác phẩm Hồn Trương Ba, da hàng thịt (Lưu Quang Vũ)

Nội dung của đoạn trích hàm chứa nhiều tầng ý nghĩa với các cuộc đối thoại giữa hồn Trương Ba với xác hàng thịt, với người thân và với Đế Thích.. Linh hồn trong sạch, thanh cao của Trươn

HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT

(Lưu Quang Vũ)

A KHÁI QUÁT

1 Tác giả

- Lưu Quang Vũ (1948 – 1988) sinh ra và lớn lên ở Hạ Hoà, Phú Thọ, nhưng sống ở Phú Thọ nhưng sống ở Hà Nội từ năm 1954 Ông là 1 nghệ

sĩ đa tài, sáng tác ở nhiều thể loại: làm thơ, viết truyện ngắn, viết báo, ở lĩnh vực nào cũng có được những thành tựu đáng kể

- Từ những năm 80 của thế kỷ trước, Lưu Quang Vũ chuyển sang sáng tác kịch và trở thành tác giả lớn nhất của nền sân khấu Việt Nam thế kỷ XX Nhiều vở kịch của Lưu Quang Vũ đã chinh phục khán giả trên cả nước, đã giành hàng chục huy chương vàng và bạc trong các hội diễn chuyên nghiệp Ông gửi vào đó những suy tư, trăn trở, day dứt về cuộc đời và lẽ sống, những khao khát, ước mơ về quyền sống, quyền hạnh phúc của mỗi con người Các tác phẩm chính của Lưu Quang Vũ: thơ: Hương cây (1968), Mây trắng của đời tôi (1989), Bầy ong trong đêm sâu (1994) ; kịch: Lời nói dối cuối cùng, Lời thề thứ chín, Bệnh sĩ, Tôi và chúng ta, Hồn Trương Ba, da hàng thịt Năm 2000, ông được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật

2 Tác phẩm

- Hồn Trương Ba, da hàng thịt được coi là tác phẩm thành công nhất của Lưu Quang Vũ Vở kịch được hoàn thành năm 1981, nhưng phải đến năm

1984 – trong không khí đổi mới của xã hội và văn học nghệ thuật mới được công diễn Tác giả đã mượn cốt truyện dân gian giàu ý nghĩa triết lý

để nêu lên những vấn đề vừa có tính thời sự, vừa có giá trị muôn đời Thói

vô trách nhiệm và thói sửa sai nông cạn, hấp tấp của các “quan nhà trời”

đã đẩy Trương Ba vào cái chết, rồi vào tình cảnh sống đau khổ trong xác anh hàng thịt Rút cuộc, thân xác tiều tuỵ đi mà linh hồn suýt nữa thì “suy sụp, tan nát” hết Cuối cùng, hồn Trương Ba đã kiên quyết lựa chọn cái chết để bảo toàn những giá trị của mình

- Trích đoạn kịch trong sách giáo khoa thuộc cảnh VII và Đoạn kết của tác phẩm Nội dung của đoạn trích hàm chứa nhiều tầng ý nghĩa với các cuộc đối thoại giữa hồn Trương Ba với xác hàng thịt, với người thân và với Đế Thích

B TÌM HIỂU TÁC PHẨM

1 Tìm hiểu sự biến chuyển của xã hội, của văn học vào những năm tám mươi của thế kỷ XX:

- Thời gian từ sau năm 1975 đến năm 1985 có thể xem là 10 năm đất nước ta phải đối mặt với những khó khăn và khốc liệt của thời kỳ hậu chiến Mặt trái của chiến tranh bộc lộ và được nhận thức: không chỉ là những tổn thất về người và của, là những thực tế bi luỵ và bi đát còn rớt lại như hậu quả nặng nề của mấy chục năm chiến tranh, là những đổ nát cần tái thiết, là những sự không phù hợp khi chuyển từ thời chiến sang thời bình, mà còn là những vấn đề đạo đức - xã hội, những khía cạnh nhân đạo của xã hội sau chiến tranh Bảng giá trị đạo đức – xã hội thay đổi Những chuẩn mực mới, những kiểu người mới xuất hiện như 1 sự điều chỉnh bổ sung, cân bằng lại những thiếu hụt và dư thừa được phát hiện trong tiến trình vận động của lịch sử

- Sự biến động mãnh liệt của xã hội những năm đó dẫn đến những biến chuyển trong ý thức, trong tư duy của các nhà văn Công cuộc đổi mới được Đảng ta chuẩn bị và phát động nhằm giải phóng sức sản xuất, phát huy mọi tiềm năng sáng tạo của nhân dân, trong đó có văn nghệ sĩ Ngọn

gió mát lành của không khí đổi mới tư duy, ý thức dân chủ trong đời sống

xã hội đã ùa vào văn học Hiện thực được phản ánh giờ đây phải có tính

đa diện, nhiều chiều, Số phận con người, vấn đề cá nhân cần được khám phá, thể hiện đầy đủ hơn, sâu sắc hơn Mặt khác, văn học đặt ra và giải quyết những vấn đề mà đời sống và xã hội chưa giải quyết được, nói những tiếng nói cuộc sống chưa dám nói, gợi mở và đề xuất những vấn đề được cuộc sống chứng thực là đúng Văn học tham gia vào cuộc đối thoại trực tiếp trong bầu không khí dân chủ với bạn đọc về những vấn đề nóng bỏng của đời sống lúc đó Phê phán lối sống tiêu cực trở thành cảm hứng nhiệt thành của khá nhiều người cầm bút, khá nhiều tác phẩm

 Không khí đời sống xã hội, đời sống văn học như thế đã tạo cho Lưu Quang Vũ một khoảng không gian bao la để ông phát huy tài năng sáng tạo của mình

2 Cuộc đối thoại giữa hồn và xác

- Do Nam Tào, Bắc Đẩu quan liêu, vô trách nhiệm nên Trương Ba phải chết oan Đế Thích vội vàng “sửa chữa” sai lầm đó bằng cách làm phép cho hồn Trương Ba sống lại trong xác anh hàng thịt Linh hồn trong sạch, thanh cao của Trương Ba đã không thể hoà hợp với xác anh hàng thịt thô

lỗ, tham lam, phàm tục Đã thế, hồn Trương Ba còn phải chiều theo những thói quen của cái xác thịt (thích uống rượu, ăn tiết canh, lòng lợn, ) ấy và

có lúc nó bị nó sai khiến (đánh con, thèm muốn vợ hàng thịt), Hồn Trương Ba đau khổ, muốn tách ra khỏi cái xác thịt đó nhưng qua cuộc đối thoại này, đã bị yếu thế trước những “lí lẽ đê tiện” của xác hàng thịt Hồn Trương Ba muốn phủ định xác hàng thịt: “Mày không có tiếng nói, mày chỉ

là xác thịt âm u, đui mù”, “Mày chỉ là cái vỏ bên ngoài, không có ý nghĩa gì hết, không có tư tưởng, không có cảm xúc!”, Nhưng hồn Trương Ba đã không thể chối bỏ được sự tồn tại của thân xác đó, và ông biết rõ tiếng nói

của nó, sức mạnh của nó Hồn Trương Ba chống chọi một cách bất lực trước sự tấn công của xác hàng thịt, để rồi lại đành chấp nhận nhập vào cái thân xác mà mình căm ghét, ghê sợ,

- Xác hàng thịt chiếm “thế thắng” trong cuộc đối thoại này Nó ý thức được sức mạnh của mình: “Chính vì âm u, đui mù mà tôi có sức mạnh ghê gớm, lắm khi át cả cái linh hồn cao khiết của ông đấy!” Xác hàng thịt nhìn thấu những chỗ yếu đó là linh hồn phải trú ngụ, nương nhờ nó Nó dụ dỗ hồn Trương Ba bằng những “lí lẽ đê tiện” nhưng đầy sức cám dỗ: “Những lúc một mình một bóng, ông cứ việc nghĩ rằng ông có một tâm hồn bên trong cao khiết, chẳng qua vì hoàn cảnh, vì để sống mà ông phải nhân nhượng tôi Làm xong điều xấu gì, ông cứ việc đổ tội cho tôi, để ông được thanh thản miễn là ông vẫn làm đủ mọi việc để thoả mãn những thèm khát của tôi!” Trong tiếng nói của xác hàng thịt, không phải không chứa đựng những sự thật cần được thừa nhận: “Tôi cũng đáng được quý trọng chứ! Tôi là cái bình để chứa đựng linh hồn Nhờ tôi mà ông có thể làm lụng, cuốc xới Ông nhìn ngắm trời đất, cây cối, những người thân ” Xác hàng thịt có lí khi đòi cho mình quyền được tồn tại, được chăm sóc: “Mỗi bữa tôi đòi ăn tám, chín bát cơm, tôi thèm ăn thịt, hỏi có gì là tội lỗi nào? Lỗi là ở chỗ không có đủ tám, chín bát cơm cho tôi ăn chứ!” Xác hàng thịt chỉ cho hồn Trương Ba thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa hồn và xác: “Khi muốn hành

hạ tâm hồn con người, người ta xúc phạm thể xác” và “tôi là cái hoàn cảnh

mà ông buộc phải quy phục”

Qua màn đối thoại này, tác giả đã nói lên nỗi đau khổ, bất hạnh của con người khi phải sống trong sự chắp vá, tầm thường, dung tục và nguy cơ đánh mất những điều đẹp đẽ, cao quý của tâm hồn khi thoả hiệp với môi trường dung tục ấy Đây không chỉ là cuộc tranh chấp giữa xác thịt và linh hồn mà còn là cuộc đấu tranh giữa 2 linh hồn trong 1 thân xác – giữa

những mảng sáng, tối trong mỗi con người ; giữa con người với môi trường sống đã bị tha hoá

 Qua đối thoại này, Lưu Quang Vũ muốn khẳng định, 1 cuộc sống tốt đẹp nhất phải là sự hoà hợp, không có hạnh phúc nào có thể thiết lập trên

sự vay mượn

3 Cuộc đối thoại với người thân

Sự kiện Trương Ba sống lại trong thân xác hàng thịt được những người thân của ông tiếp nhận theo những cách khác nhau:

a) Triết lý qua đối thoại với người vợ:

Trong đối thoại này, ta thấy nổi bật 1 vấn đề: dù được sống lại, Trương Ba cũng không thể nào mang lại được tình cảm ban đầu cho người vợ thân yêu của mình, bởi linh hồn ông đã bị khuất sau thân xác của kẻ khác Bà chỉ muốn chạy trốn khỏi ông, chẳng phải vì không thương ông mà nhận ra

ở ông 1 con người hoàn toàn khác: “Tôi biết, ông vốn là người hết lòng thương yêu vợ con Chỉ tại bây giờ Ông đâu còn là ông, đâu còn là ông Trương Ba làm vườn ngày xưa ” Qua đối thoại này, tác giả muốn nhấn mạnh, linh hồn con người rất quan trọng, nhưng nếu linh hồn đó không đi cùng 1 thể xác tương xứng nó không còn ý nghĩa

b) Triết lý qua đối thoại với bé Gái:

Bé Gái, cháu nội của Trương Ba có lẽ quyết liệt nhất trong việc cự tuyệt ông Dưới ánh mắt và cái nhìn trẻ thơ, thẳng thắn, bé không nhận thấy trong cái xác thô kệch của anh hàng thịt, hình ảnh người ông nội khéo tay chiết cam, làm vườn thưở nào: “Ông nội tôi chết rồi Ông nội đời nào thô

lỗ phũ phàng như vậy!” Theo Lưu Quang Vũ, trẻ thơ bao giờ cũng nhìn cuộc đời một cách trực quan, cảm tính Đôi khi, trực quan, cảm tính mà vẫn chính xác

c) Triết lý qua đối thoại với người con dâu:

So với cả 2 cuộc đối thoại trên, với người vợ và đứa cháu, cuộc đối thoại với người con dâu có lẽ ít gay gắt hơn Tuy nhiên, ít gay gắt thực ra chỉ là bên ngoài, hoặc nữa vì đây là người con dâu, trong nét đạo đức của phương Đông, đặc biệt của người Việt Nam, với người bố chồng, con dâu bao giờ cũng giữ được vẻ lịch thiệp, kính trọng: “Thầy, thầy đừng giận con trẻ Nó rất yêu thương ông nội Chỉ tại nó nghĩ thầy không phải là ông nội nó” Dù đã cố hết sức giữ cho được sự kính trọng, lịch thiệp với người

bố chồng, chị con dâu, cuối cùng vẫn không thể giấu được nỗi sợ hãi vì thấy Trương Ba bây giờ không còn là Trương Ba ngày trước Sự thật bao giờ cũng là sự thật, sự thật không thể che đậy bằng bất cứ vỏ bọc nào

 Cuộc đối thoại với những người thân khiến hồn Trương Ba càng day dứt, đau đớn hơn Bởi lẽ hồn Trương Ba hiểu rằng, cuộc sống hồn nọ, xác kia không chỉ làm ông đau khổ mà còn mang lại nỗi đau cho tất cả những người thân yêu nhất của mình Và trong ánh mắt họ, hình ảnh tốt đẹp của ông Trương Ba ngày xưa đang mờ nhoà dần, đang mất dần đi không cách

gì cứu vãn nổi

4 Cuộc đối thoại với Đế Thích và sự lựa chọn của Trương Ba:

- Hành động hồn Trương Ba “đứng dậy, lập cập nhưng quả quyết, đến bên cột nhà, lấy một nén hương châm lửa, thắp lên” là hành động đánh dấu một sự chuyển biến có tính bước ngoặt trong tư tưởng của nhân vật này,

là đỉnh điểm của sự xung đột kịch đòi hỏi cần được giải quyết Bởi thế các lời thoại với tiên Đế Thích vừa biểu lộ nhận thức thấm thía về tình trạng bi hài kịch, vừa chứng tỏ quyết tâm tự giải thoát của nhân vật hồn Trương

Ba Trong các lời thoại của nhân vật này, cần chú ý tới 2 câu: “Không thể bên trong 1 đằng, bên ngoài 1 nẻo được Tôi muốn được là tôi toàn vẹn” ;

“Sống nhờ vào đồ đạc, của cải của người khác, đã là chuyện không nên, đằng này đến cái thân tôi cũng phải sống nhờ vào anh hàng thịt Ông chỉ

nghĩ đơn giản là cho tôi sống, nhưng sống như thế nào thì ông chẳng cần biết!” Đây cũng là đoạn kịch bộc lộ những quan điểm của Lưu Quang Vũ

về sự sống và cái chết, những khao khát của nhà viết kịch để mỗi người được là mình trọn vẹn, được sống cuộc sống của con người với nghĩa đầy

đủ nhất của từ này

- Nhưng hồn Trương Ba đâu có được toại nguyện ngay Tiên Đế Thích vốn yêu quý Trương Ba vì tài đánh cờ, vẫn muốn hồn Trương Ba “ phải sống

dù với bất cứ giá nào” Đế Thích khuyên hồn Trương Ba hãy chấp nhận để sống vì “dưới đất, trên trời đều thế cả, nữa là ông” – đến Ngọc Hoàng chẳng phải bao giờ cũng được là mình! Hồn Trương Ba kiên quyết chối từ:

“Nếu ông không giúp tôi, tôi sẽ tôi sẽ nhảy xuống sông hay đâm 1 nhát dao vào cổ ” Nhân cái chết của cu Tị, tiên Đế Thích bèn nghĩ ra 1 cách

sẽ cho hồn Trương Ba nhập vào xác cu Tị Hồn Trương Ba lại đứng trước

1 thử thách – 1 sự lựa chọn cuối cùng trước lúc đối mặt với cái chết vĩnh viễn: nhập vào xác cu Tị, 1 cậu bé 10 tuổi, bạn của cái Gái – cháu nội ông,

1 đứa bé ngoan mà ông cũng rất yêu quý Hồn Trương Ba quyết không để tiên Đế Thích tái diễn sai lầm 1 lần nữa Ông nói với Đế Thích: “Có những cái sai không thể sửa được Chắp vá gượng ép chỉ càng làm sai thêm Chỉ

có cách là đừng bao giờ sai nữa, hoặc phải bù lại bằng 1 việc đúng khác Việc đúng còn làm kịp bây giờ là làm cu Tị sống lại Còn tôi, cứ để tôi chết hẳn ”

- Hồn Trương Ba đã lựa chọn dứt khoát con đường của riêng mình: trả lại thân xác anh hàng thịt, đổi mạng sống của mình cho cu Tị Ông không chấp nhận nhập vào bất kỳ thân xác nào nữa vì: “không thể sống bằng bất

cứ giá nào được”, “sống thế này thì còn khổ hơn là cái chết” Hồn Trương

Ba không muốn những người thân của ông phải đau khổ Ông muốn dùng chính cái chết của mình để cứu vãn đứa con trai đang sa chân vào con

đường tội lỗi và giữ cho đứa cháu gái hình ảnh người ông nội mà nó yêu quý Đoạn kết của vở kịch chứa đựng những bi kịch của hiện thực khắc nghiệt: con người đáng sống như Trương Ba lại phải chết ; vợ Trương Ba phải 1 lần nữa trải qua nỗi đau mất chồng Nhưng linh hồn của Trương

Ba – người làm vườn nhân hậu, người đánh cờ thanh cao vẫn sống trong ánh lửa nấu cơm trong vườn cây trong những điều tốt lành của cuộc đời trong mỗi trái cây Bằng sự lựa chọn dũng cảm của mình, Trương

Ba đã gìn giữ được những kỉ niệm tốt lành, giữ cho các thế hệ sau niềm tin vào con người, cuộc sống Hình ảnh 2 đứa trẻ gắn bó, yêu thương và hạt

na cái Gái vùi vào đất cho cây xanh nối nhau mà lớn khôn mãi mãi như lời ông nội dạy chính là niềm hi vọng, niềm tin mãnh liệt của tác giả vào những “điều không thể mất” trên cõi đời này

5 Triết lý nhân sinh, triết lý về lẽ sống làm người qua màn đối thoại

và qua vở kịch Sự khác nhau trong triết lý giữa tác phẩm văn học dân gian và kịch Lưu Quang Vũ

- So với truyện kể dân gian và trong vở tuồng hài Trương Đồ Nhục, chỉ chủ yếu dừng lại ở triết lý về sự hoà hợp và ý thức đạo lý về phần hồn và phần xác của con người, vở kịch của Lưu Quang Vũ đặt ra nhiều lớp ý nghĩa mới mẻ, sâu sắc hơn: đó là triết lý nhân sinh về lẽ sống, lẽ làm người, vấn

đề mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội, về thói quan liêu, vô trách nhiệm,

về lòng tốt với con người đặt không đúng chỗ Chỉ trong 1 trích đoạn ngắn, bằng tài năng nghệ thuật hiếm có, Lưu Quang Vũ đã để lại biết bao suy ngẫm cho nhiều thế hệ người xem và người đọc hôm nay

- Những triết lý nhân sinh mới mẻ của tác giả đã được thể hiện 1 cách tinh

tế, khéo léo chủ yếu qua các màn đối thoại, vừa hiện đại vừa rất dân gian, giữa nhân vật Trương Ba với các nhân vật khác Quả thật, không thể tìm

ra được 1 cách thể hiện nào tinh xảo hơn, như Lưu Quang Vũ đã thể hiện

trong những màn đối thoại của ông Lưu Quang Vũ vừa kế thừa triết lý của tác giả dân gian, lại vừa đưa thêm triết lý của thời đại mới vào vở kịch Trong vở kịch mới của Lưu Quang Vũ, màn đối thoại giữa hồn Trương Ba

và xác hàng thịt kế thừa nhiều nhất triết lý của các tác giả dân gian Những đối thoại còn lại có rất nhiều sáng tạo mới của Lưu Quang Vũ:

+ Trước tiên, với nhân vật Trương Ba, triết lý của văn học dân gian chỉ dừng lại ở chỗ tuyệt đối hoá vai trò của linh hồn so với thể xác, vì thế khi biết đích thị linh hồn của mình được trú ngụ trong xác hàng thịt, ban đầu Trương Ba không băn khoăn nhiều ; vợ Trương Ba, khi thấy chồng là thân xác anh hàng thịt nhưng tâm trí vẫn của chồng mình cũng ít băn khoăn ; Diêm Vương khi kiểm tra kỹ năng mổ lợn, kĩ năng chơi cờ, quyết

xử ngay cho ông hàng thịt mang hồn Trương Ba về với vợ Trương Ba Đế Thích còn “hồ đồ” hơn, không phải ngẫu nhiên, sau khi đã phạm sai lầm lần đầu, ghép hồn Trương Ba vào xác hàng thịt, lần thứ 2, ông ta còn có ý định phạm sai lầm bằng việc đề nghị ghép hồn Trương Ba vào xác hàng thịt, lần thứ 2, ông ta còn có ý định phạm sai lầm bằng việc đề nghị ghép hồn Trương Ba vào thân xác cu Tị, 1 đứa trẻ vừa mới qua đời, chỉ với mỗi

lý do: “Tôi quý mến ông”, “Không có ông, tôi sẽ đánh cờ với ai?” Tóm lại, văn học dân gian chỉ chủ yếu tập trung nhấn mạnh vai trò tuyệt đối của hồn, rất ít chú ý tới mối quan hệ hữu cơ giữa hồn và xác Mượn lời người con dâu hiếu thảo của Trương Ba, “Thầy vẫn dạy chúng con: Cái bề ngoài

có quan trọng gì, chỉ có tấm lòng yêu thương và trí tuệ cao sáng của con người ta là đáng kể”

+ Không phủ nhận dân gian, nhưng Lưu Quang Vũ nâng tầm triết lý trong vở kịch của mình cao hơn và nhiều sắc thái hơn Từ góc độ cá nhân, ông cho rằng, con người ta không thể sống vay mượn, chắp vá bằng những gì của kẻ khác Linh hồn là quan trọng nhưng thân xác cũng có vai

trò, không thể không có sự hài hoà giữa tâm hồn và thể xác mà có được 1 cuộc sống hoàn chỉnh Trên bình diện xã hội, con người cá nhân cũng phải được đảm bảo bởi cộng đồng chung, nhất là bởi những người “cầm cân nảy mực” Càng ở địa vị cao, người ta lại càng phải thận trọng hơn với những việc làm có tính quyết định đến vận mệnh cá nhân con người, bởi

có những sai lầm không thể nào sửa chữa được ; lòng tốt rất cần thiết cho

xã hội, nhưng lòng tốt không đúng chỗ chỉ có thể mang đến bi kịch mà thôi Triết lý nhân sinh, lẽ sống làm người sâu sắc, mới mẻ mà Lưu Quang Vũ mang đến cho người đọc qua vở bi hài kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt toát ra từ đó

6 Đặc sắc nghệ thuật

Dựa trên cốt truyện dân gian quen thuộc, Lưu Quang Vũ đã sáng tạo nên 1

vở kịch chứa đựng nhiều vấn đề thiết yếu và cấp bách của cuộc sống hiện đại Tác giả đã “trình bày” những vấn đề ấy bằng hệ thống chi tiết, ngôn ngữ, hành động giàu ý nghĩa ẩn dụ, tượng trưng Cuộc đối thoại giữa hồn

và xác là lớp kịch thành công nhất, tiêu biểu cho “kịch pháp” Lưu Quang

Vũ Ở đây, tác giả đã tạo dựng được những mâu thuẫn, những xung đột kịch mới mẻ, độc đáo Các xung đột, mâu thuẫn chồng chất lên nhau: hồn

và xác, con người và hoàn cảnh sống, lòng ham sống và ý thức về nỗi nhục của cuộc sống vay mượn Ngôn ngữ đối thoại tự nhiên, hàm súc đã làm thay đổi “bầu khí quyển tinh thần” của 1 câu chuyện dân gian thành cuộc đối thoại của hôm nay Các nhân vật của vở kịch trở nên gần gũi, quen thuộc như chính cuộc đời thường nhật Mỗi lời thoại, mỗi cử chỉ, hành động đều có khả năng bộc lộ tính cách nhân vật và chủ đề của tác phẩm

 Thân xác của mỗi con người dù siêu phàm đến bao nhiêu cũng là hữu hạn Chỉ có linh hồn mới là bất tử Tuy nhiên, 1 cuộc sống thực sự đúng