SKKN KINH NGHIỆM đặt câu hỏi TRONG GIỜ đọc HIỂU văn bản

SKKN KINH NGHIỆM đặt câu hỏi TRONG GIỜ đọc HIỂU văn bản SKKN KINH NGHIỆM đặt câu hỏi TRONG GIỜ đọc HIỂU văn bản SKKN KINH NGHIỆM đặt câu hỏi TRONG GIỜ đọc HIỂU văn bản SKKN KINH NGHIỆM đặt câu hỏi TRONG GIỜ đọc HIỂU văn bản SKKN KINH NGHIỆM đặt câu hỏi TRONG GIỜ đọc HIỂU văn bản SKKN KINH NGHIỆM đặt câu hỏi TRONG GIỜ đọc HIỂU văn bản SKKN KINH NGHIỆM đặt câu hỏi TRONG GIỜ đọc HIỂU văn bản SKKN KINH NGHIỆM đặt câu hỏi TRONG GIỜ đọc HIỂU văn bản SKKN KINH NGHIỆM đặt câu hỏi TRONG GIỜ đọc HIỂU văn bản SKKN KINH NGHIỆM đặt câu hỏi TRONG GIỜ đọc HIỂU văn bản SKKN KINH NGHIỆM đặt câu hỏi TRONG GIỜ đọc HIỂU văn bản

KINH NGHIỆM ĐẶT CÂU HỎI TRONG

GIỜ ĐỌC HIỂU VĂN BẢN

MỤC LỤC

I Đặt vấn đề 1

II Giải quyết vấn đề 2

1 Cơ sở lý luận của vấn đề 3

2 Thực trạng của vấn đề 4

3 Các biện pháp đã tiến hành đề giải quyết vấn đề 6

4 Hiệu quả của SKKN 14

III Kết luận: 1 Kết luận 2 Những ý kiến đề xuất

16 Tài liệu tham khảo 19

I ĐẶT VẤN ĐỀ:

“Văn học là nhân học” (M.Gorki), đặc trưng của môn Ngữ văn ở trường THCS, theo nguyên tắc phát huy chủ thể học sinh có một tầm quan trọng đặc biệt đối với việc phát triển nhân cách học sinh Học Ngữ văn đối với học sinh ở THCS trước hết là thưởng thức khám phá các tác phẩm nghệ thuật ngôn từ Tiếp nhận, cảm thụ tác phẩm nghệ thuật không thể thiếu được nhận thức lí tính, tư duy lí luận Nhưng đó không phải là chủ yếu, sự tiếp nhận nghệ thuật diễn ra bằng những rung động tự nhiên, trong sáng của tâm hồn, bằng xúc động tình cảm Đó là sự tiếp nhận mang đậm tính chủ quan và màu sắc cá nhân Có thể nói thưởng thức, cảm thụ nghệ thuật là hoạt động không thể làm thay, không thể áp đặt Vì vậy, chỉ có phát huy đầy đủ vai trò tích cực của chủ thể học sinh mới là con đường đúng đắn nhất để nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy học văn ở THCS

Vậy làm thế nào để phát huy tối đa vai trò tích cực của chủ thể học sinh? Tôi thiết nghĩ người giáo viên Ngữ văn vừa phải có tâm hồn nghệ sĩ,có năng lực văn chương đồng thời lại phải có năng lực sư phạm Theo các nhà khoa học phương pháp chuyên nghành, căn cứ vào kết quả nghiên cứu tâm lí học sư phạm đã khẳng định rằng : Trong bản chất lao động khoa học và nghệ thuật của người

giáo viên văn, có bốn loại hoạt động quan trọng nhất: Hoạt động nghiên cứu, hoạt động xây dựng, hoạt động tổ chức và hoạt động giao tiếp Hoạt động

xây dựng chính là hoạt động thiết kế giáo án của giáo viên văn Một trong những yếu tố đặc biệt quang trọng của giáo án văn, nó thể hiện người giáo viên văn đã thực sự đổi mới phương pháp hay chưa chính là ở hệ thống câu hỏi Thật vậy, nghệ thuật đặt câu hỏi trong giờ đọc hiểu văn bản một mặt góp phần quyết định vào sự đổi mới phương pháp, mặt khác góp phần quan trọng

vào sự thành công của giờ đọc hiểu văn bản ,giúp học sinh tích cực chủ động chiếm lĩnh tri thức

II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1.Cơ sở lý luận của vấn đề:

Thế giới đã bước vào thế kỉ XXI với những thành tựu về khoa học kĩ thuật phát triển như vũ bão Nước ta cũng đang chuyển mình, đang đổi mới từng bước vững chắc trên con đường thực hiện công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Điều đó đặt ra cho cho ngành giáo dục - đào tạo một trọng trách lớn lao không những góp phần thúc đẩy sự phát triển của khoa học kĩ thuật, kinh tế mà còn đảm bảo cho sự phát triển con người - thế hệ trẻ - một cách toàn diện, đảm bảo cho những giá trị nhân văn đích thực được thực hiện trong đời sống hàng ngày

Vai trò của giáo dục là rất to lớn trong công cuộc phát triển đất nước Với Nghị quyết TW II (Khoá VIII) giáo dục đã được nhận thức một có cách hệ thống có tầm nhìn chiến lược hơn bao giờ hết Chính vì thế trong những năm vừa qua giáo dục - đào tạo đã làm một cuộc cách mạng trong việc cho ra đời những bộ sách giáo khoa mới gắn liền với nó là đổi mới phương pháp trong quá trình giảng dạy Nói như cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng “Trong nhà trường điều chủ yếu không phải là nhồi nhét cho học trò một mớ kiến thức hỗn độn tuy rằng kiến thức là cần thiết Điều chủ yếu là giáo dục cho học sinh phương pháp suy nghĩ, suy luận, phương pháp nghiên cứu, phương pháp học tập, phương pháp giải quyết vấn đề.” điều đó giúp chúng ta hiểu được phương châm đổi mới phương pháp dạy học hiện nay

Là một giáo viên giảng dạy Ngữ văn ở trường THCS tôi cũng như các đồng nghiệp của mình đã nắm bát kịp thời tinh thần đổi mới phương pháp dạy học ở tất cả các bộ môn nói chung và môn Ngữ văn nói riêng Mặc dù là một giáo viên chưa có bề dày kinh nghiệm song tôi nhận thấy : Đổi mới phương pháp

giảng dạy chính là phát huy tính chủ động, sáng tạo, tích cực của học sinh mà ở

đó học sinh là chủ thể trong quá trình dạy học, giáo viên là người chủ đạo có vai trò tổ chức, hướng dẫn học sinh qua một hệ thống phương pháp phù hợp đặc biệt là hệ thống câu hỏi khoa học

2.Thực trạng của vấn đề:

Qua thực tế giảng dạy và dự giờ của đồng nghiệp tôi nhận thấy: Phần lớn các giờ giảng văn thành công, được sự đánh giá rất cao của giáo viên tham dự , của mạng lưới chuyên môn đều là những giờ văn có hệ thống câu hỏi rất hợp lí, logic có cách đặt câu hỏi và dẫn dắt gợi ý, trả lời hấp dẫn, thu hút được sự chú ý, tập trung suy nghĩ của học sinh ,phát huy được tính tích cực chủ động của học sinh Ngược lại, những giờ văn chưa đạt yêu cầu mặc dù có nhiều nguyên nhân chủ quan hoặc khách quan đưa lại, song có một điều dễ nhận thấy đó là hệ thống câu hỏi vụn vặt, thiếu tính logic, cách đặt câu hỏi không gây hứng thú cho học sinh thậm chí nhàm chán, phản cảm, không phát huy được sự sáng tạo, chủ động suy nghĩ của học sinh

Những giờ giảng văn có hệ thống câu hỏi tốt cũng chính là những giờ văn phát huy tối đa được sự tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh Các em bị lôi cuốn bởi hệ thống câu hỏi mà tập trung suy nghĩ, cảm nhận từ đó có những phát hiện, sáng tạo, ý kiến đánh giá sâu sắc, ấn tượng mà đôi khi chính giáo viên cũng không ngờ tới Giờ học văn đối với các em trở lên sôi nổi, nhẹ nhàng, hấp dẫn mà không thấy minh bị áp đặt Cũng vì thế mà học sinh có sự cảm thụ sâu sắc hơn về tác phẩm, tạo cho học sinh niềm đam mê đối với các tác phẩm nghệ thuật ngôn từ Và khi đó các em sẽ có ý thức tự giác rất cao khi làm bài tập ở nhà cũng như việc chuẩn bị bài học trước khi đến lớp

Rõ ràng hệ thống câu hỏi đã tạo cho các em một hứng thú đặc biệt khi cảm thụ các tác phẩm văn học, nói cách khác chính bằng hệ thống câu hỏi mà người giáo viên đã chiếm được cảm tình của học sinh đối với môn học Song một điều vô cùng quan trọng chính là kết quả học tập của các em được thể hiện

thông qua các bài kiểm tra: các em làm bài kiểm tra với một ý thức tự giác rất cao, phần trắc nghiệm lựa chọn chính xác, phần tự luận không những đạt yêu cầu đề ra mà cũn thể hiện được cảm xúc, tình cảm rất chân thành, trong sáng của lứa tuổi học sinh

Trên thực tế cho thấy để có được một hệ thống câu hỏi tốt trong quá trình thiết kế giáo án cho giờ giảng văn người giáo viên không chỉ tham khảo tài liệu, sách giáo khoa mà còn phải thường xuyên dự giờ, rút kinh nghiệm,học hỏi từ đồng nghiệp, tìm tòi ngiên cứu, trăn trở lựa chọn các phương án đưa ra, dự kiến các tình huống có thể xảy ra trong giờ học Đặt câu hỏi phải đúng đối với đối tượng học sinh trong lớp Bên cạnh đó có một yếu tố mà giáo viên chưa chú ý đúng mức đó là việc kiểm tra và hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài trước khi đến lớp

Ngày nay, để bắt nhịp với sự tiến bộ vượt bậc của khoa học kĩ thuật, giáo dục - đào tạo cũng đã sử dụng các phương tiện khoa học hiện đại vào quá trình giảng dạy Hoạt động thiết kế giáo án của người giáo viên được thực hiện trên phần mềm máy tính điều này đặt ra cho người giáo viên rất nhiều thử thách và cơ hội được trình bày ý tưởng của mình, một trong những thách thức đó chính là hệ thống câu hỏi mà giáo viên phải đưa lên trình chiếu trên màn hình máy tính trong quá trình giảng dạy Lúc này hệ thống câu hỏi tốt sẽ tạo được ấn tượng rất mạnh đối với học sinh

Xuất phát từ lí luận và thực tế trên, với vốn kinh nghiệm giảng dạy của mình,

tôi xin được đưa ra vấn đề : “Kinh nghiệm đặt câu hỏi trong giờ đọc hiểu văn bản ” nhằm góp phần nâng cao hiệu quả và đổi mới phương pháp trong giảng

dạy môn Ngữ văn ở trường THCS Tôi mong rằng vấn đề mà tôi đưa ra sẽ nhận được sự quan tâm, đồng cảm và chia sẻ của đồng nghiệp - những người đang trực tiếp giảng dạy môn Ngữ văn ở trường THCS, cũng như của cỏc cấp lãnh

đạo, quản lí, các chuyên viên, những người quan tâm tới sự nghiệp giáo dục nói chung và bộ môn Ngữ văn bậc THCS nói riêng

3 Các biện pháp đó tiến hành để giải quyết vấn đề :

Như đã nói ở trên một trong bốn hoạt động của người giáo viên đó là hoạt động xây dựng Hoạt động xây dựng chính là quá trình thiết kế giáo án của người giáo viên Trước một văn bản - một tác phẩm cụ thể người giáo viên trong quá trình soạn giáo án của mình phải thiết kế một hệ thống câu hỏi Câu hỏi trong giờ giảng văn chỉ thực sự có nghĩa khi nó là câu hỏi thuộc một hệ thống hoàn hảo và hợp lí giống như hiện tượng đoàn kết tương hỗ tạo nên sức mạnh Hệ thống đó bao hàm những yếu tố, những câu hỏi, có những câu hỏi chính và câu hỏi phụ để dẫn dắt gợi ý trả lời ở đây, đòi hỏi giáo viên phải nắm chắc yêu cầu của bài giảng, phải hình dung tất cả những gì sẽ diễn ra trong bài giảng, lường trước những ý nghĩ của học sinh, dự kiến các phương án trả lời, các đoạn cần bổ sung, diễn giải phải tìm được cái “thần” cái “hồn”, tìm được mạch đi riêng của bài giảng để thiết kế một hệ thống câu hỏi hợp lí

Hệ thống câu hỏi hợp lí cho một giờ giảng văn phải có sự vận dụng linh hoạt và sáng tạo ba loại câu hỏi cơ bản sau đây:

- Câu hỏi phát hiện:

Đây là câu hỏi ở mức độ thấp trong quá trình tư duy Loại câu hỏi này dành cho những em học sinh yếu hoặc trung bình trả lời Có thể yêu cầu học sinh tìm, phát hiện các chi tiết, hình ảnh, sự kiện, những biện pháp nghệ thuật được sử dụng trong tác phẩm

Vớ dụ: - Nhân vật Lượm được tác giả miêu tả qua những chi tiết nào?

- Câu thơ đó sử dụng nghệ thuật gì ?

- Truyện kể về ai ? Trong hoàn cảnh nào ?

- Câu hỏi yêu cầu giải thích, phân tích:

Đây là loại câu hỏi ở mức độ cao trong quá trình tư duy Loại câu hỏi này dành cho những học sinh trung bình - khá trở lên Giáo viên động viên, khích lệ các em suy nghĩ và trả lời Câu hỏi yêu cầu học sinh phân tích, giải thích, suy luận, bình tìm ra ý nghĩa của những từ ngữ, hình ảnh, sự kiện trong tác phẩm, phân tích cấu trúc tác phẩm, khám phá vai trò và tác dụng của các biện pháp nghệ thuật trong việc thể hiện chủ đề, nội dung tác phẩm Nghệ thuật đặt câu hỏi ở đây phải khéo léo, có gợi mở, dẫn dắt nhưng không áp đặt mà để các em tự tìm ra câu trả lời đúng

Ví dụ :- Qua câu thơ em có thể hình dung và miêu tả quê hương của tác giả như thế nào ?

- Theo em việc tác giả đặt nhân vật vào tình huống này có tác dụng gì?

- Tại sao tác giả lại dùng từ này mà không dùng từ khác ? Em thử thay thế bằng từ khác và nhận xét?

- Câu hỏi khái quát, tổng kết:

Đây là loại câu hỏi ở mức độ cao đòi hỏi học sinh phải huy động kiến thức và khả năng khái quát, tổng hợp vấn đề Giáo viên cần tránh đặt những câu hỏi mang tính hàn lâm, tổng kết cao làm học sinh lúng túng Cần tạo ra những câu hỏi khái quát nhưng lại hấp dẫn, kích thich tư duy tổng hợp của các em

Ví dụ : - Qua nhân vật Dế Mèn em rút ra bài học gì cho mình và cho các bạn? (Tránh kiểu câu hỏi : em hãy khái quát nội dung câu chuyện?)

- Tế Hanh được mệnh danh là nhà thơ của quê hương, qua bài thơ này

em có thêm những hiểu biết gì về tình yêu quê hương của tác giả ?

- Em cú suy nghĩ gì về kết thúc của tác phẩm? Nếu là nhân vật trong truyện em sẽ hành động như thế nào ?

Với ba loại câu hỏi cơ bản trên, người giáo viên phải khéo léo vận dụng sao cho đạt hiệu quả tốt nhất cho từng bài học

Tôi đã sử dụng kinh nghiệm đặt câu hỏi trong giờ đọc hiểu văn bản ở trường Trung học cơ sở vào các giờ dạy cụ thể : Đọc hiểu văn bản ở hai lớp 8E và 8G Sau đây tôi xin đưa ra một ví dụ minh hoạ cụ thể :

Ngữ văn 8, tập I : Tiết 66 : Đọc hiểu văn bản:

Ông đồ ( Vũ Đình Liên)

*Mục tiêu bài học :

Hệ thống câu hỏi giúp học sinh cảm nhận từ văn bản Ông đồ

- Hình ảnh đáng thương của Ông đồ viết chữ nho đã từng được mọi người mến

mộ, nay bị lãng quên Từ đó là niềm cảm thương chân thành một lớp người đang tàn tạ ,một nền văn hóa đẹp bị quen lóng và nỗi tiếc nhớ cảnh cũ người xưa

- Vẻ đẹp giản dị và ngân vang của lời thơ năm tiếng

- Tính biểu cảm của một văn bản thơ giàu yếu tố tự sự và miêu tả

* Hệ thống câu hỏi :

- Danh từ ông đồ được giả thích như thế nào ? Tác giả gọi ông đồ là “ cái di tích tiều tuỵ đáng thương của một thời tàn“ Điều này có liên quan như thế

nào đến nội dung bài thơ Ông đồ ?

+ Người dạy học chữ nho xưa

+ Đã một thời viết chữ nho trong dịp Tết Bây giờ chữ nho không còn được trọng, ông đồ bị lãng quên Từ đó hình ảnh ông đồ chỉ còn là cái di tích tiều tuỵ đáng thương, để tác giả viết bài thơ này chia sẻ niềm cảm thương với “Những người muôn năm cũ - Hồn ở đâu bây giờ ?”

- Theo em đâu là phương thức biểu đạt của văn bản thơ Ông đồ

A Tự sự

B Miêu tả

C Biểu cảm.

D Biểu cảm kết hợp với miêu tả tự sự

- Vì sao em xác định như thế ?

- Văn bản Ông đồ có năm khổ thơ diễn tả ba ý thơ lớn:

- Hình ảnh ông đồ thời xưa

- Hình ảnh ông đồ thời nay

- Nỗi lòng của tác giả dành cho ông đồ

- Hãy tách đoạn văn bản theo mỗi ý thơ trên ?

- Nêu ý chính của khổ thơ thứ nhất ? Hình ảnh ông đồ gắn liền với thời điểm mỗi năm hoa đào nở Điều đó có ý nghĩa như thế nào ?

+ Giới thiệu ông đồ Hoa đào là tín hiệu của mùa xuân và tết cổ truyền của dân tộc Ông đồ có mặt giữa mùa đẹp vui, hạnh phúc của mọi người

- Sự lặp lại của thời gian “Mỗi năm hoa đào nở” và con người “Lại thấy ông đồ già” với hành động “Bày mực tàu giấy đỏ- Bên phố đông người qua” có ý nghĩa gì?

+ Thông báo sự xuất hiện đều đặn, hoà hợp giữa cảnh sắc ngày tết mùa xuân với hình ảnh ông đồ viết chữ nho

- Nêu nội dung chính của khổ thơ thứ hai ? Tài viết chữ nho của ông đồ được gợi tả qua các chi tiết nào ? Hình dung của em về nét chữ của ông đồ từ hình ảnh so sánh: Hoa tay thảo những nét

Như phượng múa rồng bay

+ Ông đồ viết chữ Hoa tay thảo những nét Nét chữ mang vẻ đẹp phóng khoáng, bay bổng, sinh động và cao quý Người đời quý trọng và mến mộ ông

- Hai khổ thơ trên tạo cho ông đồ địa vị như thế nào trong con mắt người đời ?

+ Cuộc sống có niềm vui và hạnh phúc (được sáng tạo, có ích cho mọi người, được mọi người trọng vọng)

- Đằng sau những lời thơ tái hiện hình ảnh ông đồ xưa, em đọc được cảm xúc nào của người viết lời thơ này ?

+ Quý trọng ông đồ Quý trọng một nếp sống văn hoá của dân tộc, mến mộ chữ nho, nhà nho

- Hãy phát hiện những hình ảnh thơ thể hiện tâm trạng của ông đồ Chỉ ra các biện pháp tu từ và phân tích tác dụng của chúng trong khổ thơ ?

+ Nỗi buồn của ông đồ khi vắng khách:

Giấy đỏ buồn không thắm

Mực đọng trong nghiên sầu

+ Biện pháp nhân hoá : như có linh hồn, cảm thấy bị bỏ rơi, lạc lõng,

bơ vơ Mượn phép nhân hoá đó để diễn tả nỗi cô đơn, hiu hắt của ông đồ

- Nội dung của khổ thơ thứ tư ? Hình dung của em về ông đồ từ lời thơ:

Ông đồ vẫn ngồi đấy Qua đường không ai hay

+ Ông đồ đã hoàn toàn bị lãng quên Lời thơ gợi tả hình ảnh ông đồ vẫn ngồi chỗ cũ bên hè phố, nhưng âm thầm lặng lẽ trong sự thơ ơ của mọi người Hình ảnh một con người già nua, cô đơn lạc lõng giữa phố phường

- Một cảnh tượng như thế nào được gợi lên từ lời thơ:

Lá vàng rơi trên giấy;

Ngoài trời mưa bụi bay

+ Trên nền giấy đỏ không còn xuất hiện những nét chữ như rồng múa phượng bay, mà là nơi rụng của những chiếc lá vàng Tất cả như đang dần thấm lạnh bởi những hạt mưa phun rả rích ngoài trời hắt vào Đó là một cảnh tượng thê lương tiều tuỵ

- Lá vàng rơi là dấu hiệu cuối thu Mưa bụi bay là báo hiệu mùa đông Như vậy ông đồ đã kiên trì ngồi đợi viết chữ qua mấy mùa? Hình ảnh Ông đồ vẫn ngồi đấy gợi cho em cảm nghĩ gì ?