SKKN KINH NGHIỆM vẽ BIỂU đồ cột CHỒNG CHO học SINH lớp 9 ở TRƯỜNG THCS

SKKN KINH NGHIỆM vẽ BIỂU đồ cột CHỒNG CHO học SINH lớp 9 ở TRƯỜNG THCS SKKN KINH NGHIỆM vẽ BIỂU đồ cột CHỒNG CHO học SINH lớp 9 ở TRƯỜNG THCS SKKN KINH NGHIỆM vẽ BIỂU đồ cột CHỒNG CHO học SINH lớp 9 ở TRƯỜNG THCS SKKN KINH NGHIỆM vẽ BIỂU đồ cột CHỒNG CHO học SINH lớp 9 ở TRƯỜNG THCS

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆT TRÌ TRƯỜNG THCS TRƯNG VƯƠNG

-SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

KINH NGHIỆM VẼ BIỂU ĐỒ CỘT CHỒNG CHO HỌC SINH

LỚP 9 Ở TRƯỜNG THCS

Người thực hiện: Nguyễn Thị Hằng

Chức vụ: Giáo viên

Chuyên môn: Môn Địa lí- tổ xã hội

Năm học: 2011- 2012

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM KINH NGHIỆM RÈN KĨ NĂNG VẼ BIỂU ĐỒ CỘT CHỒNG CHO

HỌC SINH LỚP 9 Ở TRƯỜNG THCS

PHẦN I- ĐẶT VẤN ĐỀ

Cùng với bản đồ, biểu đồ đã trở thành một kênh hình không thể thiếu trong môn địa lí, vì thế rèn kĩ năng vẽ biểu đồ là một yêu cầu cần thiết trong việc học tập môn địa lí

Hiện nay trong chương trình môn địa lí lớp 9 phần thực hành vẽ biểu

đồ đã chiếm một tỉ trọng đáng kể và là một trong những nội dung quan trọng chiếm từ 25% đến 30% trọng số điểm của các bài kiểm tra học kì, bài thi học sinh giỏi các cấp cũng như các kì thi tuyển sinh vào các trường đại học, cao đẳng

Thực tế qua các kì thi chọn học sinh giỏi địa lí các cấp, các bài kiểm tra, điểm thi bài thực hành của các em thường không cao

Vẽ biểu đồ nói chung, biểu đồ hình cột chồng nói riêng không khó nhưng làm thế nào để có được kĩ năng vẽ chính xác, vẽ nhanh hình thành kĩ năng thì không phải dễ

Qua nhiều năm dạy địa lí lớp 9 tôi nhận thấy các em học sinh thường lúng túng và dễ mắc sai lầm trong khi vẽ biểu đồ hình cột chồng vì thế mà nảy sinh ý tưởng tìm cách rèn kĩ năng vẽ dạng biểu đồ này

Với mong muốn đực chia sẻ kinh nghiệm rèn kĩ năng vẽ biểu đồ nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy, tôi mạnh dạn giới thiệu cùng các bạn đồng nghiệp về những kinh nghiệm rèn kĩ năng vẽ biểu đồ hình cột chồng cho học sinh lớp 9 mà mình đã áp dụng cho học sinh trường THCS Trưng Vương và

đã gặt hái được những thành công nhất định

Kinh nghiệm này chắc chắn khó tránh khỏi những hạn chế rất mong được sự góp ý của các bạn đồng nghiệp

PHẦN II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ.

I Cơ sở lí luận:

Việc đổi mới phương pháp dạy học được xác định rõ trong nghị quyết trung ương 4 khóa VII( T1-1993) đã chỉ rõ: “ Đổi mới phương pháp dạy học tất cả các cấp học, bậc học Học kết hợp với hành, học tập với lao động sản xuất, thực nghiệm và nghiên cứu khoa học, gắn nhà trường với xã hội Áp dụng những phương pháp hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề”

Điều này được thể chế hóa trong luật giáo dục năm 2005 và trong các văn bản, chỉ thị của bộ giáo dục và đào tạo, đặc biệt là chỉ thị số 14( T4- 1999) Luật giáo dục đã ghi:

“phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc đỉểm từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc sáng tạo, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”(Điều 28.2)

Định hướng đổi mới giáo dục được thể hiện rõ trong luật giáo dục, điều 28.2: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học,…”

Cốt lõi của đổi mới phương pháp dạy học là giúp học sinh hướng tới hoạt động học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động

Xuất phát từ đặc điểm môn Địa lí:

Cấu trúc chương trình địa lí lớp 9 hiện nay biểu đồ có một ý nghĩa rất quan trọng, nó vừa là nguồn tri thức để học sinh phát hiện và khá phá đồng thời việc rèn kĩ năng vẽ biểu đồ cũn góp phần củng cố các kiến thức đã học

và rèn các kĩ năng tư duy khác như khả năng phân tích tổng hợp, khả năng tính toán, khả năng phán đoán, sự khéo léo các bài thực hành đã chiểm một

tỉ trọng khá lớn nhằm t¨ng tÝnh hµm dông, gi¶m tÝnh hµn l©m vì thế việc rèn kĩ năng vẽ biểu đồ cũng chính là thực hiện đổi mới phưng pháp giảng dạy theo tinh thần định hướng nêu trên

*Khái niệm về kĩ năng Địa lí:

- Kĩ năng, kĩ xảo nói chung là phương thức thực hiện một hành động nào đó, thích hợp với mục đích và những điều kiện hành động Kĩ năng, kĩ xảo thực chất là những hành động thực tiễn mà học sinh hoàn thành được một cách có ý thức trên cơ sở những kiến thức Địa lí

- Muốn có kĩ năng, kĩ xảo, trước hết học sinh phải có kiến thức và biết cách vận dụng chúng vào thực tiễn

- Kĩ năng được lặp đi lặp lại nhiều lần sẽ trở thành kĩ xảo đòi hỏi ở học sinh kinh nghiệm và một mức độ sáng tạo nhất định trong hành

Kĩ năng hoàn thiện được hình thành sau khi đã có kĩ xảo Kĩ năng hoàn thiện động

Để có được kĩ năng cần phải có một quá trình rèn luyện thường xuyên

do đó mà giáo viên cần chú ý bồi dưỡng cho học sinh qua nhiều tiết học

II Cơ sở thực tiễn:

Biểu đồ hình cột chồng là loại biểu đồ được dùng khá phổ biến trong các tập bản đồ, trong các kênh hình trên sgk địa lí và là một trong những nội dung của bài thực hành trong chương trình địa lí lớp 9, đồng thời cũng là một trong các đề tài thực hành được đề cập đến trong cấu trúc đề thi HSG lớp 9 các cấp

Biểu đồ hình cột chồng là một loại biểu đồ dùng để thể hiện cơ cấu của một thành phần trong tổng thể và để so sánh quy mô khối lượng của các tổng thể dó diễn biến theo thời gian

Biểu đồ hình cột chồng thể hiện được dễ dàng một tổng thể gồm rất nhiều thành phần hoặc trong tổng thể đó có một vài thành phần quá nhỏ

Biểu đồ hình cột chồng có khả năng thể hiện tỉ lệ( %) các thành phần cấu thành

Biểu đồ hình cột chồng cũng có thể thể hiện theo số liệu tuyệt đối; tuy nhiên các thành phần trong một tổng thể

Biểu đồ này có nhiều ưu điểm để thể hiện kiên thức địa lí nhưng trong quá trình vẽ học sinh thường gặp khó khăn, dễ mắc sai lầm trong thể hiện, bản thân giáo viên, nhất là giáo viên dạy kiêm nhiệm cũng gặp khó khăn khi hướng dẫn học sinh vẽ biểu đồ dạng này

Từ những lí do nêu trên tôi xin giới thiệu kinh nghiệm rèn kĩ năng vẽ dạng biểu đồ này hy vọng có thể giúp có thể phần nào giúp các em học sinh

và các thầy cô giao cải thiện đực các vướng mắc trong rèn kĩ năng vẽ dạng biểu đồ này

III Những việc đã làm

Để có thể rèn được kĩ năng vẽ biểu đồ nói chung và biểu đồ hình cột chồng nói riêng trước hết bản thân giáo viên không chỉ hiểu rõ đặc điểm, tác dụng của biểu đồ, mà còn phải vẽ thành thạo từng loại biểu đồ, chỉ có như vậy mới biết cách rèn kĩ năng cho học sinh

Tùy theo năng lực nhận thức của đối tượng học sinh ở từng lớp, từng vùng miền khác nhau mà có những kĩ thuật riêng, không nên áp đặt một phương pháp cho mọi đối tượng ở mọi nơi

Với đối tượng học sinh trường THCS Trưng Vương là học sinh vùng ven thành phố, phần lớn các em có năng lực nhận thức ở mức độ trung bình

và khá, số lượng học sinh giỏi không nhiều( khoảng 15% tổng số học sinh mỗi lớp), số lượng học sinh trên mỗi lớp không quá 30 em Để rèn kĩ năng vẽ biểu đồ hình cột chồng có hiệu quả tôi đã tiến hành như sau:

1- Khảo sát khả năng hiểu và thể hiện biểu đồ của từng lớp.

Cách thức khảo sát đực tiến hành như sau:

- Bước 1: giáo viên cho học sinh quan sát biểu đồ dân số nước ta qua các năm trên Ât lát địa lí Việt nam

- Bước 2: Cho học sinh nhận xét tình hình tăng dân số qua các năm

- Bước 3: Cho học sinh nhận xét về sự thay đổi số dân thành thị, số dân nông thôn qua các năm

- Bước 4: Cho học sinh nhận xét về cấu tạo của biểu đồ và nêu cách vẽ

- Bước 5: Vận dụng: để học sinh dễ tiếp cận và tăng tính hấp dẫn cho phần này giáo viên có thể yêu cầu học sinh cung cấp các thông tin về kết quả xếp loại học lực của lớp mình các năm trước, sĩ số của lớp các năm trước sau dod yêu cầu các em vẽ biểu đồ hình cột chồng thể hiện sự thay đổi sĩ số và học lực của học sinh lớp em trong hai năm( thời gian vẽ biểu đồ là 7 phút)

- Lưu ý giáo viên cần giám sát chặt chẽ để đảm bảo tính khách quan của từng cá nhân

- Bước 6: Chấm bài khảo sát: giáo viên chấm và phát hiện các lỗi học sinh thường mắc, ghi lại thật tỉ mỉ đồng thời phải ghi rõ lỗi đó thuộc về học sinh nào, chỉ có như vậy thì việc khắc phục lỗi mới đúng, trúng cho từng đố tượng

2 Kĩ thuật thể hiện và tiêu chí đánh giá biểu đồ cột chồng:

Muốn vẽ được mỗi loại biểu đồ người học phải biết được kĩ thuật thể hiện và tiêu chí đánh giá biểu đồ đó chính vì vậy mà trước khi yêu cầu học sinh vẽ biểu đồ cột chồng cần phải phổ biến đầy đủ nội dung này tới người học

Sau khi tiếp thu người học có phần nào thắc mắc, chưa hiểu thì hỏi lại

để giáo viên giải đáp

Bước tiếp theo là kiểm tra lại nội dung này nếu học sinh nắm chưa chắc yêu cầu học sinh học lại khi nào thuộc thì tiến hành vẽ biểu đồ

a Kĩ thuật thể hiện biểu đồ cột chồng

Nếu giáo viên chỉ giảng giải hay thuyết trình về kĩ thuật thể hiện biểu

đồ thì có phần trừu tượng, học sinh khó tiếp thu chính vì vậy mà khi nói đến bước nào thì giáo viên nên kết hợp minh họa luôn trên hình vẽ và yêu cầu học sinh làm ngay, cần dành thời gian cho học sinh tự thể hiện và giáo viên phải giám sát được việc thể hiện đó của học sinh trên giấy

Quá trình thể hiện biểu đồ cột chồng phải tuân thủ quy trình và các quy tắc của biểu đồ hình cột nói chung tuy nhiên cũng có một số kĩ thuật áp dụng riêng cho loại biểu đồ này như sau:

Bước 1: để vẽ được biểu đồ cột chồng , trước hết ta cần dựng một hệ trục tọa

độ vuông góc như khi vẽ biểu đồ hình cột; nếu có 2 hoặc 3 cột cần chú ý để các cột có khoảng cách vừa phải để dễ quan sát, phân biệt các cột cũng cần

có chiều ngang cần thiết để thể hiện các thành phần bên trong

Bước 2: Nếu tổng thể có giá trị tuyệt đối khác nhau ta phải vẽ các cột có diện

tích khác nhau:

*- trường hợp 1: Với biểu đồ đã quy đổi thành tỉ lệ (%) thì chiều cao các cột

đều bằng 100% do vậy phải vẽ chiều rộng các cột rộng hẹp khác nhau ( tính theo quy tắc diện tích hình chữ nhật)

*- Trường hợp 2: Biểu đồ thể hiện bằng số liwwuj tuyệt đối thì các cột có

chiều caco khác nhau còn bề rộng các cột phải bằng nhau:

+ Thành phần đầu tiên được chồng từ gốc tọa độ

+ Căn cứ vào thứ tự của bảng số liệu, chồng nối tiếp các các thành phần còn lại

Bước 3: Thể hiện chính xác cơ cấu thành phần các cột cần có kí hiệu cho

từng thành phần và ghi chú số liệu mỗi thành phần,( nếu khuôn khoornhor ta

có thể ghi ở bên phải biểu đồ)

Bước 4: Chú ý ghi các phần chú giải và tên biểu đồ.

Bước 5: Nhận xét;

- Chú ý phân tích so sánh tỷ lệ cơ cấu của các thành phần theo chiều

dọc( giữa các thành phần với nhau) và chiều ngang( động thái theo thời gian của từng thành phần)

- So sánh động thái phát triển về quy mô, khối lượng của đối tượng theo thòi gian hoặc theo không gian

b Tiêu chí đánh giá biểu đồ cột chồng:

Học sinh cần nắm chắc tiêu chí đánh giá biểu đồ để có khả năng tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau

Sau khi vẽ biểu đồ giáo viên nên để học sinh tự đánh giá bài làm của mình theo các tiêu chí này Các tiêu chí đánh giá gồm:

- Chọn đúng loại biểu đồ

- Vẽ đúng các quy tắc về hệ trục tọa độ

- Vẽ biểu đồ:

+ Chính xác theo số liệu

+ Có kí hiệu phân biệt các thành phần

+ Có ghi số liệu cho từng thành phần và tổng thể

- Có bảng chú giải biểu đồ

- Dưới từng cột ghi năm ( nếu diễn biến theo thời gian)

- Ghi đầy đủ tên biểu đồ

- Viết và vẽ đẹp

3- Một số giải pháp rèn kĩ năng vẽ biểu đồ cột chồng.

Chúng ta cần hiểu rằng kĩ năng không thể có được khi chỉ vẽ một đến hai lần mà phải là một quá trình được lặp đi lặp lại một cách thường xuyên,

vì thế giáo viên cần biết khai thác các bài tập, các bảng số liệu sẵn có trong chương trình địa lí lớp 9 để giao học sinh làm bài tập

Để có thể giúp học sinh vẽ đúng giáo viên cần hiểu được những khó khăn và sai lầm phổ biến từ những năm học trước và phát hiện điểm yếu của học sinh của năm học này trong thể hiện biểu đồ hình cột từ đó có biện pháp khắc phục để phát hiện được cần kiểm tra chấm bài tỉ mỉ và coi thi nghiêm túc

Với học sinh lớp 9 ở trường THCS Trưng Vương các lỗi thường mắc

đó là:

- Chia khoảng cách và ghi số liệu trên hệ trục tọa độ chưa chính xác

- Lúng túng trong thể hiện chồng nối tiếp từ thành phần thứ hai lên trên cột biểu đồ

* Biện pháp khắc phục như sau:

- Về lỗi chia khoảng các chưa chính xác: Yêu cầu học sinh chia các khoảng cách đều nhau trên mỗi trục sau đó tập ghi số liệu tương ứng trên mỗi trục xuất phát từ gốc tọa độ Phần này giáo viên nên giao cho các học sinh khà quan sát, kèm cặp sửa lỗi cho các học sinh trung bình và học sinh yếu nếu tất cả học sinh đều đã thể hiện đúng thì nên tổ chức thi chia và ghi khoảng cách nhanh chinh xác với tên gọi" ai nhanh hơn" đồng thời chấm điểm công khai Mục đích của thao tác này là tạo cho học sinh có thao tác nhanh, không ỷ nại vào bạn

- Về lỗi thể hiện sai số liệu khi chồng nối tiếp các thành phần trên cùng một cột, nguyên nhân là do học sinh chưa hiểu bản chất, cách khắc phục như sau: để thuận lợi cho học sinh ta có thể hướng dẫn học sinh sau khi đã vẽ

thành phần thứ nhất sát gốc tọa độ thì cộng số liệu thứ nhất với số liệu của thành phần thứ hai lại được bao nhiêu ta đo từ gốc tọa độ lên chồng nối tiếp lên trên thành phần thứ nhất, các thành phần còn lại cũng tiến hành tương tự như thành phần thứ hai Phần này nên để học sinh làm đi làm lại nhiều lần, nên phát huy vai trò của học sinh khá giỏi khuyến khích các em giảng giải , hướng dẫn bạn bên cạnh làm cho đúng

- Sau khi đại đa số các em học sinh đã hiểu về cách thể hiện biểu đồ cột chồng giáo viên tiến hành tổ chúc thi vẽ biểu đồ Việc tổ chức thi phải đảm bảo các yêu cầu sau: nghiêm túc, thời gian vừa đủ để có thể phân loại được học sinh ( học sinh giỏi có thể hoàn thiện, học sinh khác có thể đạt được mức trung bình trở lên) bất cứ bài kiểm tra nào cũng cần định lượng thời gian thì học sinh mới cố gắng, hủ pháp hiệu quả là:

- Các bài thực hành của các lần sau luôn có yêu cầu cao hơn so với bài thực hành trước cụ thể là: độ khó cao hơn, thời gian hoàn thành cho bài tập ngắn hơn, biểu đồ đẹp và khoa học hơn

Việc khống chế thời gian hoàn thành một biểu đồ có tác dụng rất lớn trong việc thúc đẩy khả năng tự lực của từng học sinh vì học sinh nào cũng phải cố gắng để hoàn thành với thời gian nhanh nhất những học sinh hoàn thành nhnh nhất được ưu tiên điểm cao hơn, cứ như điểm số sẽ bị trừ lùi dần theo thời gian hoàn thành

Tận dụng mọi cơ hội có thể để phát huy vai trò của học sinh khá giỏi trong giúp đỡ học sinh yếu kém Giáo viên có thể thưởng diểm cho học sinh khá giỏi nếu giúp đỡ được một bạn học sinh yếu khắc phục sai lầm thì học sinh khá giỏi sẽ được cộng điểm thưởng vào kết quả học tập của bản thân, còn nếu không giúp đỡ được bạn nào tiến bộ có thể điểm số sẽ bị trừ

Một giải pháp khác cũng khá hiệu quả trong rèn kĩ năng vẽ biểu đồ cột chồng nói riêng và các biểu đồ nói chung đó là chia nhóm học tập và đánh giá điểm theo mức độ tiến bộ của cả nhóm: cách thức làm hư sau:

- Giáo viên chia học sinh thành mỗi nhóm từ 4 đến 5 học sinh bao gồm

cả học sinh giỏi, khá trung bình và yếu

- Giao nhiệm vụ cho các nhóm sau một khoảng thời gian nhất định mỗi thành viên của nhóm đều phải biết thể hiện biểu đồ

- Sau khi các nhóm hoàn thành giáo viên chọn các học sinh yếu nhất của các nhóm thể hiện trên bảng dưới sự chứng kiến của cả lớp nếu các học sinh này đạt điểm 5 trở lên coi như nhiệm vụ các nhóm hoàn thành , nếu nhóm nào điểm cao sẽ được thưởng chung cho cả nhóm còn nếu điểm kém

cả nhóm bị phạt phải làm lại với cách tính điểm như vậy không có một học sinh nào còn biếng nhác vì có liên quan tới trách nhiệm tập thể

*- Chấm và chữa bài.

Việc đánh giá bài thực hành chính xác rất quan trọng do đó cần phải

được chấm và chữa kịp thời, công bằng và khách quan

- Với bài dễ nên để học sinh tự chấm theo tiêu chuẩn đáp án giáo viên công bố công khai trước tập thể lớp, sau đó các em trao đổi bài cho bạn chấm lại., tiếp theo giáo viên chọn một số bài tiêu biểu( bài có lỗi sai cho học sinh quan sát, phát hiện lỗi sai và nêu cách sửa, cuối cùng là biểu đồ chuẩn chính xác có thể là do học sinh hoặc giáo viên vẽ trước)

- Cách khác giáo viên cho các em tyrao đổi bài và chấm lẫn nhau và chữa cho nhau dưới sự giám sát trực tiếp của giáo viên

- Với bài khó giáo viên trực tiếp chấm và chữa cụ trể trên bài làm của từng học sinh, khi trả bài giáo viên nên chọn lỗi sai phổ biến cho học sinh quan sát , nêu lỗi sai và cách khắc phục, giáo viên công bố đáp án và trả bài