Một số kinh nghiệm vận dụng phương pháp dạy học tích hợp trong giờ đọc hiểu văn bản văn học

MỘT SỐ KINH NGHIỆM VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH HỢP TRONG GIỜ ĐỌC HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌCI.Mở đầu 1.1.Lí do chọn đề tài: Đổi mới phương pháp dạy học PPDHlà một yêu cầu của nền giáodụ

Sở giáo dục và đào tạo Thanh hóa

TrUờng thpt Lý THƯỜNG KIỆT

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MộT Số KINH NGHIệM VậN DụNG PHƯƠNG PHáP DạY HọC TíCH HợP TRONG Giờ Đọc hiểu

MỤC LỤC

I.Mở đầu .1

1.1.Lí do chọn đề tài: 1

1.2 Mục đích nghiên cứu: 1

1.3 Đối tượng nghiên cứu: 1

1.4 Phương pháp nghiên cứu: 1

II NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM: 2

2.1 Cơ sở lý luận của vấn đề: 2

2.2 Cơ sở thực tiễn: 2

2.3 Thực trạng của việc vận dụng PPDH tích hợp trong bộ môn Ngữ văn hiện nay: 3

2.4 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề: 5

2.5 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm: 17

2.5.1 Về phía học sinh 17

2.5.2 Về phía giáo viên 17

III Kết luận và đề xuất: 18

TƯ LIỆU THAM KHẢO 19

DANH MỤC 20

MỘT SỐ KINH NGHIỆM VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH HỢP TRONG GIỜ ĐỌC HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC

I.Mở đầu

1.1.Lí do chọn đề tài:

Đổi mới phương pháp dạy học (PPDH)là một yêu cầu của nền giáodục hiện nay nhằm đáp ứng các mục tiêu của sự nghiệp giáo dục đào tạo trongthời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Một trong những PPDH mới làPPDH tích hợp Phương pháp này được chính thức đưa vào áp dụng trong nhàtrường phổ thông từ năm học 2002-2003, khi chúng ta tiến hành cải cách giáodục ở cấp THCS

Đối với bậc THPT, việc học tập và vận dụng PPDH này đã có mộtthời gian đủ để chúng ta tổng kết lại thực tiễn, những mặt đã làm được và chưalàm được của giáo viên về việc vận dụng PPDH này

Trên tinh thần đó, là một giáo viên dạy Ngữ Văn, tôi xin được bàn vềvấn đề nêu trên qua đề tài: “Một vài kinh nghiệm vận dụng phương pháp dạyhọc tích hợp trong giờ đọc hiểu văn bản văn học” Bàn về PPDH là bàn về mộtvấn đề có tính chất nghiên cứu khoa học sâu và rộng Ở đây, nhằm phục vụ trựctiếp cho công tác dạy học tôi chỉ nói về kinh nghiệm vận dụng PPDH tích hợptrong giờ đọc hiểu văn bản văn học (VBVH) mà thôi

1.2 Mục đích nghiên cứu:

Sáng kiến kinh nghiệm này nhằm phục vụ trực tiếp cho công tác dạy họctích hợp một giờ học môn Ngữ Văn

1.3 Đối tượng nghiên cứu:

Đề tài này sẽ tổng kết kinh nghiệm dạy học sử dụng phương pháp tích hợptrong giờ đọc hiểu văn bản văn học

1.4 Phương pháp nghiên cứu:

Trong quá trình nghiên cứu và viết đề tài này, tôi sử dụng một số phươngpháp như: phân tích, so sánh, phân loại, thống kê

II NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM:

2.1 Cơ sở lý luận của vấn đề:

2.1.1 Quan điểm về nội dung và phương pháp giáo dục của Nhà nước ta

là giáo dục toàn diện Điều 5, Luật Giáo dục [1] ghi rõ: “ Nội dung giáo dục phảiđảm bảo tính cơ bản, toàn diện, thiết thực, hiện đại và có hệ thống “ “ Phươngpháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo củangười học.”

2.1.2 Quan điểm đó được cụ thể hóa trong việc thiết lập chương trình vàbiên soạn sách giáo khoa theo hướng tích hợp và PPDH tích hợp được Bộ chỉ đạocho cán bộ quản lí giáo dục và giáo viên trực tiếp đứng lớp học tập và áp dụng

2.1.3 Việc vận dụng PPDH tích hợp là một trong những cơ sở đánh giáhiệu quả của một tiết dạy về mặt phương pháp

2.1.4 Đặc trưng bộ môn Ngữ văn có khả năng lớn trong việc vận dụng PPDH tích hợp:

- Nội dung, kiến thức, mục tiêu cần đạt ở ba phân môn Đọc hiểu, Tiếng Việt, Làm văn có quan hệ mật thiết với nhau và đều hướng tới mục tiêu cuối cùng là nâng cao trình độ sử dụng Tiếng Việt và khả năng cảm thụ văn học cho học sinh

- Cả ba phân môn là những môn học có tính chất công cụ và có tính nghệthuật, liên quan đến việc sử dụng tiếng Việt

- Cả ba phân môn đều do một giáo viên dạy trên một đơn vị lớp

2.2 Cơ sở thực tiễn:

2.2.1 Sách giáo khoa ( SGK ) biên soạn theo hướng tích hợp các phần Ngữ và Văn Cấu trúc chương trình các cấp học được xây dựng theo mô hình những đường tròn đồng tâm Trong hướng dẫn học bài và dạy học, có những vấn

đề SGK yêu cầu cần phải sử dụng PPDH tích hợp trong tiết dạy

-[1] Luật giáo dục số 38/2005/QH11 của Quốc Hội nước CHXHCN Việt Nam thông qua ngày 27 tháng 6 năm 2005

2.2.2 Các phân môn của bộ môn Ngữ văn ở THPT có quan hệ khá chặtchẽ Làm văn cùng với Văn học và Tiếng Việt tạo thành “cái kiềng” Ngữ văntrong chương trình Ngữ văn ở các bậc học phổ thông Sự cấu tạo này thể hiện rất

rõ, từ chương trình, SGK cho đến các tiết học cụ thể, các bài kiểm tra, các bàithi Ở SGK, văn bản văn học vừa là đối tượng học tập vừa là ngữ liệu, phươngtiện để phục vụ học tập các phân môn Tiếng Việt, Làm văn Ngược lại, khi họcđọc hiểu văn bản văn học ( VBVH ) lại dùng những tri thức khoa học của phânmôn Tiếng Việt và Làm văn để khai thác

2.2.3 PPDH Ngữ văn ở THPT dựa trên hai trục Đọc văn và Làm văncũng thể hiện rất rõ tính chất tích hợp Dạy đọc văn là để cung cấp tri thức vàphương pháp cho làm văn và ngược lại, dạy làm văn là để củng cố tri thức vàphương pháp đọc hiểu VBVH

2.2.4 Mặt khác, là một môn thuộc khoa học xã hội, môn Ngữ Văn có liênquan mật thiết đến các môn học khác như Lịch Sử, Địa Lí, Giáo Dục Công Dân

Do vậy, tích hợp dạy học các kiến thức trong môn Ngữ Văn có một khả năng lớn

2.2.5 Việc kiểm tra thi cử, đề thi, kiểm tra hiện nay đòi hỏi sự vận dụngtích hợp nhiều loại kiến thức, phương pháp, kĩ năng

2.3 Thực trạng của việc vận dụng PPDH tích hợp trong bộ môn Ngữ văn hiện nay:

2.3.1 Thực trạng: Như đã phân tích ở trên, việc sử dụng PPDH tích hợp

là một tất yếu trong dạy học bộ môn Ngữ văn Thế nhưng, việc vận dụngphương pháp này trong thực tế không phải lúc nào cũng đạt hiệu quả

+ Nhiều giờ dạy, giáo viên chưa chú ý đến việc vận dụng PPDH tích hợp

Do đó, dẫn đến việc khai thác bài dạy thiếu tính hệ thống, thiếu chiều sâu, làmcho chất lượng bài dạy không đạt

Ví dụ: Đọc hiểu truyện ngắn “ Những đứa con trong gia đình ” củaNguyễn Thi, khi phân tích các đặc điểm phẩm chất của những con người tronggia đình nhân vật Việt, cần phải liên hệ đến phẩm chất của các nhân vật trong

tác phẩm “Rừng xà xu” của Nguyễn Trung Thành để thấy rõ hơn, sâu sắc hơnnhững phẩm chất lịch sử của con người Việt Nam thời kháng chiến chống Mĩđồng thời để thấy vẻ đẹp riêng của mỗi con người ở những vùng văn hóa, vùngđất khác nhau Có như vậy mới giúp học sinh thấy được mối liên hệ của các tácphẩm, chiều sâu của hình tượng…

+ Nhiều giờ dạy, giáo viên tích hợp một cách gượng gạo, các đơn vị kiếnthức được tích hợp không có mối liên hệ gắn bó

Ví dụ: Đọc hiểu truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn MinhChâu lại đem so sánh nhân vật người đàn bà làng chài với nhân vật bà Hiềntrong tác phẩm “Một người Hà Nội” của Nguyễn Khải về tiêu chí vai trò củangười phụ nữ trong gia đình thì qủa là gượng ép Bởi lẽ, hai người đàn bà tronghai gia đình ở hai hoàn cảnh khác nhau, được xây dựng bởi hai cảm hứng khácnhau thì làm sao mà liên hệ so sánh được

+ Nhiều giờ dạy, giáo viên lựa chọn đơn vị kiến thức tích hợp chưa đúngtrọng tâm.Vẫn thừa nhận là dạy học cần vận dụng PPDH tích hợp song việc vậndụng này là để phục vụ cho mục tiêu của bài dạy chứ không phải là sử dụng tíchhợp tùy tiện được Kiểu vận dụng này, vô hình trung làm lệch nội dung, mụctiêu cần đạt của tiết dạy

Ví dụ: Đọc hiểu “Vợ Nhặt” của Kim Lân thì mục tiêu cần đạt về nội dung

là thấy được vẻ đẹp tâm hồn của những người lao động nghèo bên bờ vực củacái chết Đó là lòng ham sống, khát vọng hạnh phúc và lòng nhân ái của conngười Như vậy, nếu tích hợp liên hệ người vợ nhặt với nhân vật chị Dậu (Tắtđèn – Ngô Tất Tố) chỉ để nói về thân phận con người thì đã làm lạc hướng mụctiêu bài học

+ Khi vận dụng PPDH tích hợp, giáo viên thiếu sự chuần bị kĩ , sử dụngtích hợp một cách tùy hứng dẫn đến hiệu quả tích hợp không cao

Ví dụ: Giáo viên chưa chủ động chuẩn bị dữ liệu để phục vụ việc dạy họctích hợp Dạy bài “Sóng” của Xuân Quỳnh điểm nhấn sẽ là cảm quan và khátvọng của Xuân Quỳnh về tình yêu lứa đôi Tất nhiên với bài này, tích hợp với

cảm quan và khát vọng của Xuân Diệu về tình yêu là hoàn toàn hợp lí Thếnhưng, một điều oái oăm là khi nhắc đến Xuân Diệu, ông hoàng của thơ tình yêuthì giáo viên lúng túng không biết chọn bài thơ nào, tứ thơ , câu thơ nào cần việndẫn để phân tích, so sánh để thấy điểm giống nhau và điểm khác biệt giữa hai thinhân khi nói về tình yêu.

2.3.2 Nguyên nhân:

Có mấy nguyên nhân sau đây:

- Chưa có ý thức, chưa chú trọng đến PPDH tích hợp còn mới mẻ đối vớigiáo viên THPT

- Kĩ năng lựa chọn các đơn vị kiến thức tích hợp còn hạn chế: tích hợpkhông đúng trong tâm; tích hợp gò ép, gượng gạo

- Chủ quan, tùy hứng, thiếu sự chuẩn bị, thiếu kế hoạch

- Chưa hiểu rõ quy trình chuẩn bị để thực hiện dạy học theo PPDH tích hợp.2.3.3 Hậu quả:

Từ những nguyên nhân trên, có thể thấy, việc áp dụng một PPDH nhỏ màkhông đúng dẫn đến một hậu quả lớn Đó là:

+ Học sinh không nhận ra được sự gắn kết của các đơn vị kiến thức trongSGK, một vấn đề mà người biên soạn sách rất lưu tâm

+ Học sinh không cảm nhận được chiều sâu, những vẻ đẹp riêng của mỗitác phẩm văn học trong hệ thống thể loại, đề tài, chủ đề

+ Ảnh hưởng đến chất lượng viết bài làm văn ở học sinh Đó là sự vậndụng kết hợp các kiến thức Tiếng Việt, Văn học, các môn học khác vào Làmvăn không phong phú Tức là ảnh hưởng đến chất lượng học tập

+ Ảnh hưởng đến phương pháp và năng lực cảm thụ văn học của học sinh

2.4 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề:

2.4.1 PPDH tích hợp trong môn Ngữ Văn là gì?

Tích hợp trong quá trình dạy học là sự phối kết hợp các tri thức của một

số môn học có những nét chính, tương đồng xoay quanh một chủ đề nào đó Nóicách khác, tích hợp là phương pháp phối hợp một cách riêng lẻ các môn học

khác nhau, các phân môn học khác nhau theo những hình thức, cấp độ khácnhau nhằm đáp ứng những mục tiêu, mục đích , yêu cầu cụ thể nào đó của tiếthọc Tích hợp trong môn Ngữ văn là sự kết nối tri thức giữa ba phân môn: TiếngViệt, Đọc hiểu và Làm văn và giữa môn Ngữ Văn với các môn học khác Đóchính là phương pháp tiếp cận kiến thức từ việc khai thác các tri thức cụ thể củacác phân môn, liên môn trên cở sở một hoặc một số bài học có những nội dung,đơn vị kiến thức liên quan

2.4.2 Xác định đúng nội dung, mục tiêu tích hợp:

Để vận dụng PPDH tích hợp có hiệu quả, người dạy cần phải xác địnhchính xác, đúng đắn mục tiêu, nội dung , nguyên tắc, phương pháp tích hợptrong bài dạy Theo kinh nghiệm của tôi, các nội dung trên sẽ là:

2.4.2.a Mục tiêu: (Trả lời câu hỏi: sử dụng PPDH tích hợp trong bài dạy

để làm gì?)

+ Khắc sâu kiến thức bài học

+ Thể hiện tính liên kết, mối quan hệ hữu cơ của chương trình

+ Rèn luyện kĩ năng tiếp nhận kiến thức liên môn cho học sinh

2.4.2.b Nội dung: (Trả lời câu hỏi: Trong bài dạy, nội dung nào cần phảidạy theo lối tích hợp?)

+ Các nội dung kiến thức có những điểm liên quan, tương đồng với cácbài đã học

+ Các nội dung kiến thức cần đến việc sử dụng kiến thức của các bộ mônkhác, phân môn khác để làm phương tiện, công cụ khai thác

2.4.2.c Nguyên tắc: (Trả lời câu hỏi: Sử dụng PPDH tích hợp trong bàidạy xuất phát từ những cơ sở nào?)

+ Căn cứ vào mục tiêu cần đạt của tiết học

+ Căn cứ vào nội dung chương trình (các bài học trước hoặc sau bài cầndạy có liên quan )

2.4.2.d Phương pháp: (Trả lời câu hỏi: Cách thức sử dụng PPDH tích hợpnhư thế nào?)

+ Xác định nội dung, phạm vi kiến thức cần tích hợp.

+ Lựa chọn dữ liệu tích hợp.Ví dụ minh họa: Khi dạy bài đọc hiểu VBVH

“Những đứa con trong gia đình” của nhà văn Nguyễn Thi, tôi làm như sau:

- Về mục tiêu sử dụng PPDH tích hợp, tôi cần cho học sinh hiểu được: + Những phẩm chất cách mạng của gia đình nhân vật Việt vừa có tínhchất truyền thống của một gia đình cách mạng, vừa là những phẩm chất tiêu biểucho con người miền Nam trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước Đồngthời, cho học sinh thấy vẻ đẹp riêng trong tính cách của từng nhân vật Thựchiện được như thế là giúp học sinh khắc sâu kiến thức

+ Khi dạy, tôi chọn các VBVH có nội dung liên quan với VBVH “Nhữngđứa con trong gia đình” để so sánh và khái quát nội dung nêu trên như: “Rừng

xà nu” của nhà văn Nguyễn Trung Thành, “Đất ”của nhà văn Anh Đức Nghĩa làtôi vừa cho học sinh thấy sự liên kết giữa các bài học trong chương trình vừagiúp học sinh kĩ năng, vốn kiến thức để làm văn

- Về nội dung cần tích hợp trong bài dạy: Với bài dạy này tôi chọn nội dungcần tích hợp để so sánh, đối chiếu, củng cố và khắc sâu kiến thức học sinh là:

+ Những vẻ đẹp phẩm chất của hai nhân vật Chiến và Việt (so sánh vớiDít, Tnú trong tác phẩm “Rừng xà nu”, nhân vật ông Tám trong tác phẩm “Đất”)

+ Kĩ năng nghị luận về tác phẩm, đoạn trích tác phẩm văn xuôi (đã học ởbài trước) và làm bài viết ở bài sau

+ Sử dụng các nội dung của bài học Nhân vật giao tiếp để phân tích đoạnhội thoại của hai nhân vật Việt và chị Chiến trong tác phẩm

- Về nguyên tắc tôi dựa vào mục tiêu cần đạt của tiết học (theo tài liệuchuẩn kiến thức):

+ Hiểu được vẻ đẹp phẩm chất cách mạng truyền thống của những conngười trong gia đình Việt đã tạo nên sức mạnh tinh thần to lớn của con ngườiViệt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước

+ Kĩ năng nghị luận về đoạn trích tác phẩm văn xuôi

- Về phương pháp, tôi tiến hành xác định nội dung tích hợp trong bài dạy.

Đó là:

+ Những vẻ đẹp phẩm chất của hai nhân vật Chiến và Việt

+ Kĩ năng nghị luận về tác phẩm, đoạn trích tác phẩm văn xuôi (đã học ởbài trước)

+ Sử dụng các nội dung của bài học Nhân vật giao tiếp để phân tích đoạnhội thoại của hai nhân vật Việt và chị Chiến trong tác phẩm Trên cơ sở đó, tôilựa chọn các dữ liệu cụ thể để tích hợp (sẽ nói ở sau)

2.4.3 Chuẩn bị các dữ liệu để tích hợp:

Một trong những yếu tố quyết định thành công của việc vận dụng PPDHtích hợp là việc chuẩn bị dữ liệu để tích hợp (dữ liệu được hiểu là các đơn vịkiến thức cần có để tích hợp) Để việc chuẩn bị dữ liệu tích hợp có hiểu quả, tôixác định mục tiêu, nguyên tắc và phương pháp chuẩn bị như sau:

a Mục tiêu: (Trả lời câu hỏi: sử dụng dữ liệu tích hợp trong bài dạy đểlàm gì ?)

+ Giúp giáo viên chủ động trong việc sử dung PPDH tích hợp

+ Giúp vận dụng PPDH tích hợp đúng mục tiêu và có hiệu quả

b Nguyên tắc: (Trả lời câu hỏi: Các dữ liệu tích hợp trong bài dạy phảiđáp ứng những tiêu chí nào ?)

+ Các dữ liệu phải có điểm tương đồng ( đề tài, chủ đề , loại, thể, kiểu…)+ Các dữ liệu phải phù hợp với đơn vị kiến thức cần tích hợp

c Phương pháp: (Trả lời câu hỏi: Cách thức chuẩn bị dữ liệu tích hợpnhư thế nào?)

+ Các dữ liệu nằm trong tác phẩm của chương trình ngữ văn đã học

+ Các dữ liệu phải được viết ra, phải được đối chiếu , so sánh

Ví dụ minh họa: Khi dạy trích đoạn “ Đất nước” trích Trường ca “Mặtđường khát vọng” của Nguyễn Khoa Điềm, tôi thực hiện việc chuẩn bị các dữliệu tích hợp như sau:

- Về mục tiêu ( như đã xác định ở trên )

- Về nguyên tắc và phương pháp:

+ Tôi tiến hành lựa chọn các tác phẩm trong chương trình Ngữ văn lớp 12

có cùng đề tài, chủ đề với trích đoạn bài dạy “Đất nước” đã nêu Đó là các bàithơ: “Việt Bắc” ( Tố Hữu ), “Đất nước” ( Nguyễn Đình Thi ), “Bên Kia sôngĐuống” (Hoàng Cầm )

+ Tiến hành xác định nội dung tích hợp Đối với bài dạy này, tôi xác địnhlựa chọn nội dung tích hợp là ở đề tài, nội dung cảm hứng, chủ đề, cách thể hiện

ở mỗi tác phẩm

+ Tiến hành tạo các dữ liệu: Viết sẵn ý đồ vào thiết kế bài dạy hay các thẻ

tư liệu cầm tay Sau đây là một dạng thẻ dữ liệu cầm tay:Các bài thơ “Việt Bắc”( Tố Hữu ), “Đất nước” ( Nguyễn Đình Thi ), “Bên Kia sông Đuống” ( HoàngCầm ), “Đất nước” (“Trường ca Mặt đường khát vọng” của Nguyễn KhoaĐiềm ) có những điểm chung sau:

* Viết cùng một đề tài quê hương đất nước Phần lớn viết trong bối cảnhđất nước bị ngoại xâm

* Cảm hứng: bày tỏ lòng yêu quê hương đất nước, tự hào, ngợi ca đấtnước, tin tưởng vào thắng lợi của cuộc kháng chiến

* Cách thể hiện: Thơ trữ tình Điểm khác biệt: Hoàng Cầm viết về chínhquê hương mình trong nỗi đau bị giặc chiếm đóng và tàn phá Tố Hữu viết vềchiến khu Việt Bắc trong sự gắn bó với cách mạng và kháng chiến NguyễnĐình Thi viết về một đất nước đang lớn lên trong nhận thức, tư tưởng của mìnhcòn Nguyễn Khoa Điềm lại viết về một đất nước vừa gần gũi gắn bó vừa rất đỗithiêng liêng trong tâm thức mọi người Tất cả góp phần làm phong phú thêmgương mặt đất nước trong nền thơ ca cách mạng Việt Nam

2.4.4 Sử dụng linh hoạt các hình thức tích hợp:

Có hai hình thức tích hợp cơ bản sau:

2.4.4.a Tích hợp ngang: là hình thức tích hợp liên môn, liên phân môn và

là hình thức tích hợp theo từng thời điểm Cụ thể là đối với môn Ngữ Văn, giáo