CÁI tôi ở THỂ tài THẾ sự đời tư

Giới nghiên cứu Việt Nam đã chỉ ra ý thức cá nhân trong thơ Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Phạm Thái, Nguyễn Công Trứ…Trong “Thi nhân Việt Nam” Hoài Thanh và Hoài Chân đã chỉ rõ bản chất cá n

CÁI TÔI Ở THỂ TÀI THẾ SỰ ĐỜI TƯ

Do đòi hỏi của hoàn cảnh lịch sử và thị hiếu công chúng, văn học sau 1975 có nhiều biến đổi Để đáp ứng yêu cầu của thời đại, các nhà thơ thuộc nhiều thế hệ đã nổ lực tìm kiếm, thể nghiệm để mở rộng và tăng cường khả năng chiếm lĩnh đời sống, sáng tạo nghệ thuật của thơ Những tìm tòi của từng nhà thơ có thể rất khác nhau nhưng nhìn trên tổng thể thì thể tài thế sự đời tư là thể tài phổ biến nhất trong văn học giai đoạn này

Thể tài này có nguồn mạch từ trong truyền thống của Thơ mới 1932-1945 Nhận xét

về thơ sau 1975 Trần Đình Sử đã viết: “Trong những năm trăn trở đổi mới thơ rộ lên với các chủ đề xã hội Cơ chế thị trường xác lập thơ đi vào thế giới cá nhân riêng tư, trở về với các truyền thống thơ Mới” (Văn nghệ số 41/1994)

Thật ra, không phải đến thơ mới thể tài này mới hiện diện Ở phương Đông ý thức

cá nhân đã manh nha trong thơ thời kỳ trung đại, đặc biệt là vào giai đoạn mạt kỳ của chế

độ phong kiến Giới nghiên cứu Việt Nam đã chỉ ra ý thức cá nhân trong thơ Nguyễn Du,

Hồ Xuân Hương, Phạm Thái, Nguyễn Công Trứ…Trong “Thi nhân Việt Nam” Hoài Thanh và Hoài Chân đã chỉ rõ bản chất cá nhân của cái tôi trữ tình Thơ mới mà các ông gọi là “chữ tôi với cái nghĩa tuyệt đối cúa nó” Đây là thời đại xuất hiện kiểu nhà thơ trữ tình cá nhân (có người gọi là kiểu nhà thơ lãng mạn) vừa tự khẳng định một cách kiêu hãnh cái tôi vừa đầy bi kịch nội tâm Một mặt họ tự biểu hiện mình một cách thành thực, đầy tự hào:

- Ta là Một, là Riêng, là Thứ nhất

Không có chi bè bạn nổi cùng ta

(Xuân Diệu)

Và với tâm thế tự do, tự giải phóng họ đã đem đến cho thơ mọi cung bậc, sắc thái của thế giới tâm hồn cá nhân phức tạp, đầy bí ẩn Mặt khác đó là con người cá nhân cô đơn, khép kín đi sâu vào bản thể nên “càng đi sâu càng thấy lạnh” và không tránh khỏi mặc cảm thoát ly, lạc lõng trước những vấn đề sống còn của dân tộc

Cách mạng tháng Tám 1945 và tiếp theo là cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp

đã kết thúc sự tồn tại của loại hình Thơ mới nhưng những di sản của nó vẫn còn có ý nghĩa dài lâu Một số bài thơ hay của nền thơ Cách mạng mang âm điệu bi tráng hoặc bi thương rất gần gũi với Thơ mới như “Tây Tiến” , “Đôi mắt người Sơn Tây” (Quang Dũng) , “Màu tím hoa sim”(Hữu Loan)… Mảng thơ thương nhớ quê hương miền Nam và thơ tình yêu trong thơ 1954-1975… rất gần gũi với thể tài đời tư trong Thơ mới Trong thực tế thơ tình yêu chưa bao giờ hoàn toàn vắng mặt trong nền thơ Cách mạng

Sự nghiệp Đổi mới đã thổi một luồng gió mạnh giải phóng mọi năng lực sáng tạo trong xã hội, dĩ nhiên có cả thơ ca Thơ Xuân Quỳnh (“Sân ga chiều em đi ”1984, ”Tự hát”1984), thơ Chế Lan Viên (“Hoa trên đá”,1985), thơ Ý Nhi (“Người đàn bà ngồi đan”,1985) đã hướng mạnh về trữ tình cá nhân và thể tài đời tư

Nếu ngày trước Hoài Thanh nói về cái tôi của thơ mới là “càng đi sâu càng thấy lạnh” Nếu giai đoạn chống Pháp và chống Mĩ cái tôi hoà vào sức mạnh của cái “ta”, cái chung của dân tộc, thời đại và cái riêng tư được xem là những “ngọn gió siêu hình” thì hôm nay cái tôi trở lại với đúng nghĩa của nó, thường nhật và giản dị, của chính mình, do mình chịu trách nhiệm, không vay mượn, không che đậy, dám công khai thừa nhận cả những mặt tối, mặt che khuất, mặt chưa hoàn thiện của mình bên cạnh những phẩm chất khác Điều đó thật quan trọng, nó xoá sổ những thương vay khóc mướn, những vui buồn giả tạo, dễ dãi

Nếu như trước đây, các nhà thơ dường như e ngại nói về nỗi buồn thì trong thơ sau

1975, nhiều nhà thơ công khai bày tỏ nỗi buồn Đó không hẳn là nỗi buồn kiểu Thơ Mới

mà là nỗi buồn gắn chặt với một thực tại mới, một cảm quan nghệ thuật mới Có nỗi buồn

về thần tượng bị gẫy đổ, ảo tưởng bị tan vỡ khi nhận ra “Chúa chỉ bằng đất đá” (Nguyễn

Trọng Tạo), có nỗi buồn vì cuộc sống mưu sinh làm cho con người chỉ chú ý chuyện tồn tại mà “xa dần truyện bớt dần thơ” (Nguyễn Duy) và cũng có cả những trắc ẩn về riêng

tư, đôi lứa

Trong thơ thời kỳ Đổi mới ta cũng gặp trạng huống đã xảy ra với Thơ mới: sự nở rộ của thơ tình yêu Tuy không có được thanh thế như thời Thơ mới nhưng thơ tình yêu hôm nay cũng có đủ những cung bậc biến thái tinh vi của nó Có những phát hiện tinh tế: “Có bao giờ trên đường đời tấp nập - Ta vô tình đã đi lướt qua nhau – Bước lơ đãng tình cờ đang để mất – Một tâm hồn ta đợi đã từ lâu” (Bùi Minh Quốc) Có những ý thơ đạt tới độ hiểu đời, hiểu người: “Ai cũng có những phút giây ngoài tình chồng vợ – Đừng có trách chi những phút xao lòng” (Thuận Hữu) Có những câu thơ mang vẻ đẹp của tâm hồn:

“Trái tim đã đập chân thành – Xin yêu ngày tháng chưa dành cho em” (Đinh Thị Thu Vân) Họ đem đến những tiếng thơ bộc lộ hết mình của phụ nữ thời hiện đại

Thể tài đời tư giai đoạn này chia thành hai loại: viết theo kiểu truyền thống và viết theo kiểu hiện đại Thơ Xuân Quỳnh, Lâm Thị Mỹ Dạ, Đoàn Thị Lam Luyến… là những người tiêu biểu cho lối thơ theo kiểu truyền thống còn Dư Thị Hoàn, Vi Thùy Linh, Văn Cầm Hải… tiêu biểu cho lối viết hiện đại

Xuân Quỳnh ngay từ khi đến với thơ đã bộc lộ rõ cá tính tâm hồn mình: vừa sôi nổi, vừa tha thiết, chân thành Thơ Xuân Quỳnh, nhất là từ sau 1975, là tự bạch của một tâm hồn luôn khao khát hạnh phúc đời thường Xuân Quỳnh cứ phơi trải những đam mê, những lo âu, niềm vui và nỗi buồn trong đời sống thường nhật của một người phụ nữ lên những trang thơ Chính vì thế mà thơ của chị lại nhận được rất nhiều sựu đồng cảm, chia

sẻ của bạn đọc, nhất là bạn đọc cùng giới Khao khát tình yêu, hạnh phúc, lại cũng hiểu

rằng những điều đó đâu là vĩnh viễn: Hôm nay yêu mai có thể xa rồi Nhưng chính vì thế

mà niềm khao khát ấy lại càng da diết và thành thực, xen lẫn sự lo âu về những đổi thay biến suy của đời người và lòng người:

Lời yêu mỏng manh như làn khói

Ai biết tình anh có đổi thay?

(Hoa cỏ may)

Trái tim người phụ nữ ấy muốn được thành thực với mình:

Em trở về đúng nghĩa trái tim em

Là máu thịt đời thường ai chẳng có Vẫn ngừng đập khi cuộc đời không còn nữa Nhưng đã biết yêu anh cả khi chết đi rồi

(Tự hát)

Tình yêu vốn là tình cảm riêng tư thể hiện rõ nhất tính chất đời tư của con người Nếu thời buổi đầu, tình yêu đôi lứa phải đặt ngang hàng với tình yêu đất nước, thì sau đổi mới tình yêu đôi lứa lại được lên ngôi, được tôn vinh để đáp ứng nhu cầu người đọc Thơ ca sau đổi mới tập trung khai thác tình yêu ở nhiều khía cạnh: hạnh phúc - khổ đau, lý tưởng - đời thường, được - mất Nhưng có lẽ chiếm nhiều nhất là tình yêu nói về những nghịch lý, éo le Mô - tip tan vỡ, lỡ dở, chia tay luôn xuất hiện nhiều mà rất hiếm những hình ảnh tròn đầy, viên mãn, càng hiếm gặp những tình yêu theo lý tưởng Thơ của các nhà thơ nữ, từ xưa là Hồ Xuân Hương cho đến Đoàn Thị Lam Luyến, Lâm Thị Mỹ

Dạ, Xuân Quỳnh đều ý thức sâu xa về tình yêu với những bất hạnh của mình Càng trải nghiệm, càng thấu hiểu quy luật của cuộc sống, họ ý thức phải trân trọng những gì mình đang có:

Trái tim lơ lửng màu trăng bạc mang trong mình chi chít vết thương trong tim vết sẹo có lành được không?

(Ngô Thị Mây) Đoàn Thị Lam Luyến thì:

Tình yêu một mất mười ngờ Xui cho hai đứa lỡ làng gặp nhau

Tình yêu một mất mười chờ Khiến chi hai đứa bến bờ trông nhau

Lâm Thị Mỹ Dạ viết Tặng nỗi buồn riêng:

Em chết trong nỗi buồn Chết như trong giọt sương

Em chết trong nỗi buồn Chết lặng thầm âm ỉ đớn đau Trời cho em nụ cười thật tươi

Ai biết sau nụ cười Giọt nước mắt về đâu!?

Dư Thị Hoàn được coi là người bắt đầu đổi mới thơ Việt Chị rất quyết liệt trong

trận chiến tình yêu, chấp nhậ đối đầu thay cho đối thoại trong tình yêu với Tan vỡ:

Tất cả rồi dễ qua đi, qua đi Chúng mình sẽ thành chồng vợ Nếu không có một lần

Một lần như đêm nay Sau phút giây

Êm đềm trên ghế đá Anh không cài lại khuy áo ngực cho em

Với thế hệ các nhà thơ trẻ xuất hiện cuối những năm 90, ý thức cá nhân càng được

đề cao và mài sắc

Tình yêu trong thơ Vi Thùy Linh là kiểu tình yêu không vụ lợi, không theo sắc màu

“thị trường” Đó là tiếng lòng của một cô gái đang yêu mãnh liệt và khao khát dâng hiến đến tận cùng:

Anh yêu của em

Em yêu anh cuồng điên Yêu đến tan cả em

Ào tung kí ức

(Người dệt tầm gai)

Giống như một Thị Mầu hiện đại, cô sẵn sàng phơi trần những khao khát đam mê, khong cần chùm hoa nào nói hộ tình yêu, cô ngang nhiên phơi trải lòng mình mà không

sợ bị người đời chê cười Thậm chí đó là một tình yêu mang đậm tính dục Vi Thùy Linh công khai, thản nhiên đưa cả nỗi “thèm chồng” trên mặt giấy Vi Thùy Linh cho đó là biểu hiện của tình yêu trọn vẹn, là phương thức hóa giảu tỏa sự cô đơn luôn chực chờ trong tâm trạn nhân vật trữ tình:

Em muốn ngủ bên anh như rễ cây trong đất

Đất của em ơi!

Hàng triệu tú cầu đêm trườn qua những ngón mềm khi

chúng mình gắn nhau bằng hơi thở Những ngón mềm trườn trên thân thể

(Một mình tháng tư)

Trước Vi Thùy Linh rất nhiều nữ sỹ đã viết về tình yêu như: Xuân Quỳnh, Phan Thị Thanh Nhàn, Dư Thị Hoàn… nhưng phải đến Vi Thùy Linh, ý thức về nữ quyền, ái quyền trong tình yêu mới được cảm nhận một cách đầy đầy đủ Rất nhiều người với một thái độ thận trọng thái quá đã vin vào một số sáng tác của Linh về tình yêu để gán cho cô những

nhận xét kiểu như: thơ tình mang màu sắc nhục cảm Thực ra đây chỉ là những quan điểm

cá nhân, ít phổ biến, còn về bản chất thơ Vi Thùy Linh chỉ là những cố gắng biểu thị ý thức cá thể một cách mạnh mẽ nhất, mà tình yêu chính là một “kênh”, một thông điệp Nhìn chung, chính ở xu hướng trở về với đời sống thế sự và trở về với cái tôi cá nhân, thơ sau 1975 đã khẳng định được vị trí của nó trong đời sống tinh thần của xã hội

và đã có được những gương mặt thơ, những bài thơ lưu giữ được trong tâm trí của công chúng Mối quan tâm cộng đồng đã nhường chỗ cho số phận cá nhân Dù viết theo hướng truyền thống hay theo hướng hiện đại thì với những đề tài gắn với thế sự đời tư các nhà thơ đã đưa thơ về với cuộc đời giữa muôn cái xô bồ, hỗn tạp, bụi bặm mà vẫn không đánh mất mình