Nhìn lại phong trào thơ mới

Trong bài "Một thời đại trong thi ca" đầu cuốn "Thi nhân Việt Nam", chúng tôi - Hoài Thanh và Hoài Chân - đã phác qua lịch sử phong trào Thơ mới, đã phân tích tính chất và nội dung của T

Nhìn Lại Phong Trào Thơ Mới

Hoài Chân

Cũng như nàng Kiều của Nguyễn Du, cuộc đời nàng Thơ mới cũng ba chìm bảy nổi Sau Cách Mạng tháng Tám, trong suốt bốn mươi năm nàng Thơ mới "ở không yên ổn ngồi không vững vàng" Chỉ từ mười năm trở lại đây, dưới làn gió đổi mới, giá tri Thơ mới mới dần dần được nhìn nhận thoả đáng

Trong bài "Một thời đại trong thi ca" đầu cuốn "Thi nhân Việt Nam", chúng tôi - Hoài Thanh và Hoài Chân - đã phác qua lịch sử phong trào Thơ mới, đã phân tích tính chất và nội dung của Thơ mới\ Sự phân tích ấy đến bây giờ tôi vẫn thấy là đúng Nhưng nay sau hơn nửa thế kỷ, nhìn lại phong trào Thơ mới tôi thấy rõ hơn một số điểm

Hai bài thơ tuyên ngôn của phong trào Thơ mới:

Cũng như nhiều trường phái thi ca, phong trào Thơ mới

có bản tuyên ngôn của nó Mà lại có đến hai bản tuyên ngôn (1)

Bản tuyên ngôn thứ nhất là bài thơ "Cây đàn muôn điệu" của Thế Lữ, người có công đầu trong việc xây dựng nền Thơ mới Bài ấy nêu cao "tinh thần" của Thơ mới: Thơ mới là tiếng nói của cái tôi\ Bài thơ có 36 câu mà có đến 15 chữ tôi Xin trích 11 câu của bài thơ ấy:

Tôi chỉ là một khách tình si

Ham vẻ đẹp có muôn hình, muôn thể

Mượn lấy bút nàng Ly Tao, tôi vẽ

Và mượn cây đàn ngàn phím, tôi ca

Vẻ đẹp u trầm, đắm đuối, hay ngây thơ

Cũng như vẻ đẹp cao siêu, hùng tráng

Của non nước, của thi văn, tư tưởng

( )

Với Nàng Thơ, tôi có đàn muôn điệu

Với Nàng Thơ, tôi có bút muôn màu

Tôi muốn làm nhà nghệ sĩ nhiệm mầu

Lây thanh sắc trần gian làm tài liệu

Bản tuyên ngôn thứ hai là bài thơ "Cảm xúc" của Xuân Diệu, nhà thơ tiêu biểu nhất của phong trào Thơ mới\ Như tên bài thơ, bài "Cảm xúc" nói về lối cảm xúc mới của nhà thơ\ Xin trích ba đoạn (12 câu) trong số sáu đoạn (24 câu) của bài ấy:

Là thi sĩ là ru với gió

Mơ theo trăng và vơ vẩn cùng mây

Để linh hồn ràng buộc với muôn dây Hay chia sẻ bởi trăm tình yêu mến ( )

Ta ấp ngực dò xem triều máu lê.

Nghìn trái tim mang trong một trái tim

Để hiểu vào giọng suối với lời chim Tiếng mưa khóc lời reo tia nắng động ( )

Tôi chỉ là một cây kim bé nhỏ

Mà vạn vật là muôn đám nam châm Nếu hương đêm say dậy với trăng rằm

Sao lại trách người thơ tình lơi lả

Bài "Cây đàn muôn điệu" và bài "Cảm xúc" đều được đăng trên báo Phong Hóa trong năm 1933, bài đăng sau (Cảm xúc) Xuân Diệu đề tặng Thế Lữ, có thể xem như hoạ lại bài đăng trước (Cây đàn muôn điệu)

Một thời đại thi ca phong phú:

Phong trào Thơ mới bắt đầu từ năm 1932, năm ông Phan Khôi đề xướng phong trào và kết thúc năm 1941 (2), năm nhà thơ mới Chế Lan Viên đề tựa tập "Mùa cổ điển" của Quách Tấn, một tập thơ cũ được nhiều nhà thơ mới hoan nghênh (3)

Chưa bao giờ người ta thấy xuất hiện cùng một lần một hồn thơ rộng mở như Thế Lữ, mơ màng như Lưu Trọng Lư, hùng tráng như Huy Thông, trong sáng như Nguyễn Nhược Pháp, ảo não như Huy Cận, quê mùa như Nguyễn Bính, kỳ dị như Chế Lan Viên và thiết tha, rạo rực, băn khoăn như Xuân Diệu

Nêu tên tám nhà thơ ấy là nêu tên tám nhà thơ tiêu biểu cho phong trào Thơ mới Phong trào có chừng năm mươi nhà thơ phong cách khác nhau mặc dù một số có chịu ảnh hưởng lẫn nhau

Phong trào Thơ mới phong phú không chỉ ở số các nhà thơ mà còn ở số lượng những bài thơ hay\ Cuốn "Thi nhân Việt Nam" đã chọn in 169 bài, phần lớn là những bài thơ hay\ Nhưng còn biết bao nhiêu bài hay không được đưa vào "Thi nhân Việt Nam": Xuân Diệu chỉ có 15 trong số 72 bài (trong

"Thơ thơ" và "Gửi hương cho gió") được chọn in cho trong Tuyển tập Xuân Diệu I, Huy Cận chỉ có 11 trong số 34 bài (trong "Lửa thiêng") được chọn in trong Tuyển tập Huy Cận I, Thế Lữ chỉ có 7 bài, Lưu Trọng Lư 7 bài, Nguyễn Bính 8 bài, Chế Lan Viên 8 bài, Hàn Mặc Tử 7 bài, Nguyễn Nhược Pháp 2 bài, Thâm Tâm 1 bài, thơ Trần Huyền Trân chỉ được bình qua mà không được trích một bài nào "Tiếng địch sông Ô" bài anh hùng ca nổi tiếng của Huy Thông chỉ được trích mấy câu mà không được in trọn bài Bài "Đây thôn Vĩ Dạ" một bài thơ kiệt tác của Hàn Mặc Tử-cũng không được in trong "Thi nhân Việt Nam"

Tôi nêu cụ thể như trên để nói rằng còn hằng trăm bài thơ hay không được chọn in vào cuốn "Thi nhân Việt Nam" Và

để khẳng định: một thời đại chỉ có mười năm mà ta thấy xuất hiện cùng một lần hơn năm mươi nhà thơ với hàng mấy trăm bài thơ hay, đúng là một thời đại phong phú trong lịch sử thi ca Việt Nam

Về cái buồn của Thơ mới:

Về cái buồn của Thơ mới, năm 1941 chúng tôi đã viết ở cuối bài "Một thời đại trong thi ca":

"Đời chúng ta nằm trong vòng chữ tôi Mất bề rộng ta đi tìm bề sâu Nhưng càng đi sâu càng lạnh Ta thoát lên tiên cùng Thế Lữ, ta phiêu lưu trong trường tình cùng Lưu Trọng Lư,

ta điên cuồng với Hàn Mặc Tử , Chế Lan Viên, ta đắm say cùng Xuân Diệu Nhưng động tiên đã khép, tình yêu không bền, điên cuồng rồi tỉnh, say đắm vẫn bơ vơ Ta ngơ ngẩn trở về hồn ta cùng Huy Cận Cả trời thực trời mộng vẫn nao nao theo hồn ta Thực chưa bao giờ thơ Việt Nam buồn và nhất là xôn xao như thế"

Đúng là Thơ mới buồn, buồn nhiều Nhưng vấn đề không

ở chỗ buồn nhiều hay buồn ít, mà ở chỗ: cái buồn ấy phải chăng là mặt tiêu cực của Thơ mới, phải chăng cái buồn ấy là cái buồn ủy mị dẫn đến bi quan mất tin tưởng ? Muốn biết cái buồn của Thơ mới là cái thứ buồn gì ta phải tìm trong thơ các nhà thơ tiêu biểu cho phong trào Thơ mới\ Thế Lữ buồn cả khi được thoát lên tiên "Tiếng sáo thiên thai" dội vào lòng nhà thơ một nỗi buồn mênh mông xa vắng:

Tiếng đưa hiu hắt bên lòng Buồn ơi xa vắng mênh mông là buồn !

Ở cõi trần Thế Lữ càng buồn Nỗi lòng của Thế Lữ là nỗi "Nhớ rừng" của con hổ trong vườn bách thú:

Nào đâu những đêm vàng bên bờ suối

Ta say mồi đứng uống ánh trăng tan

Đâu những ngày mưa chuyển bốn phương ngàn

Ta lặng ngắm giang sơn ta đổi mới ! Than ôi! Thời oanh liệt nay còn đâu !

Nói về cái buồn của Lưu Trọng Lư chúng ta đều biết Lưu Trọng

Lư buồn nhiều, đau khổ nhiều vì tình yêu, nhưng Lưu Trọng Lư cũng có những nỗi buồn khác, tiêu biểu là nỗi buồn trong

"Tiếng thu":

Em không nghe mùa thu Dưới trăng mờ thổn thức

Em không nghe rạo rực Hình ảnh kẻ chinh phu Trong lòng người cô phu.

Em không nghe mùa thu

Lá thu kêu xào xạc Con nai vàng ngơ ngác Đạp trên lá vàng khô

Với Chế Lan Viên "tất cả như vô nghĩa, tất cả không ngoài nghĩa khổ đau" Một nỗi đau khổ triền miên của Chế Lan Viên

là "nỗi buồn thương nhớ tiếc giống dân Hời"

Cái buồn trong thơ Hàn Mặc Tử phần lớn là cái buồn đau đời, không chỉ đau về tâm hồn mà đau cả về thể xác Nhiều bài thơ của Hàn Mặc Tử là những tiếng kêu thương thống thiết

Còn Xuân Diệu, nhà thơ tiêu biểu nhất của phong trào Thơ mới, Xuân Diệu buồn ít hay buồn nhiều ? Tôi nghĩ phải là người đau buồn nhiều mới viết được những câu buồn "nhức xương" như:

Còn trời đất nhưng chẳng còn tôi mãi

Nên bâng khuâng tôi tiếc cả đất trời ( )

Thà một phút huy hoàng rồi chợt tối Còn hơn buồn le lói suốt trăm năm !

Có lẽ người hay buồn nhất là Huy Cận Chính Huy Cận đã

tự xưng ở câu mở đầu bài "Mai sau" viết năm 1940: "Chàng Huy Cận khi xưa hay buồn lắm."

Qua thơ mình Huy Cận nói cùng ta nỗi buồn nơi quán chật đèo cao, nỗi buồn của sông dài trời rộng, nỗi buồn của người lữ thứ dừng ngựa trên non, buồn đêm mưa, buồn nhớ bạn, buồn khi nắng lên, buồn khi chiều xuống, buồn cả khi không còn thấy những dấu chân trên đường

Huy Cận gọi những nỗi buồn ấy là "nỗi hiu quạnh của hồn buồn không có", nhưng ta thấy rõ là "có cớ" và ngay câu thứ tám bài

"Mai sau" nói là nhà thơ "cùng đất nước mà nặng buồn đất nước."

Đến đây chúng ta đều thấy cái nỗi buồn của Thơ mới không phải là cái buồn ủy mị bạc nhược mà là cái buồn của những người có tâm huyết, đau buồn vì bế tắc chưa tìm ra lối thoát, cho nên một khi thấy ánh sáng của cách mạng, hầu hết các nhà thơ mới đều đi theo cách mạng và người đi theo cách mạng sớm nhất lại là người "khi xưa hay sầu lắm" (4)

o0o

Thơ mới đã trở thành một di sản của văn học dân tộc Đối xử với Thơ mới tất nhiên là đối với những bài Thơ mới xuất sắc phải như đối xử với những tinh hoa của di sản văn học dân tộc

Riêng với tôi thời thanh niên đã từng sống trong lòng phong trào Thơ mới, đã từng ru hồn tôi với hồn Thơ mới, nay đọc lại Thơ mới tôi thấy như được sống lại những năm đầy thơ mộng nhưng cũng đầy buồn tủi của lứa tuổi hai mươi

Và nàng Thơ mới tuy nay đã trên sáu mươi tuổi, tôi vẫn thấy nàng vẫn xinh tươi như thời thơ ấu:

Hoa tàn mà vẫn xinh tươi

Trăng tàn mà vẫn như hồi rằm xưa (5)

Ghi chú:

(1) Bài "Một lối thơ mới trình chánh giữa làng thơ" của ông Phan Khôi (Phu Nữ Tân Văn số 122 ra ngày 10-3-1932) không thể xem là bản tuyên ngôn của phong trào Thơ mới vì định nghĩa Thơ mới rất không đầy đủ

(2) Thật ra phong trào Thơ mới kéo dài đến Cách mạng tháng Tám

(3)Chế Lan Viên viết trong lời tựa "Mùa cổ điển": "Phân chia bờ cõi thơ bằng hai chữ mới cũ chẳng có ý nghĩa gì"

(4) Huy Cận tham gia hoạt động trong Mặt trận Việt Minh từ đầu năm 1942

(5)Nguyên văn trong truyện Kiều:

Hoa tàn mà lại thêm tươi

Trăng tàn mà lại hơn mười rằm xưa