Tâm lý học lứa tuổi SP

- TLH lứa tuồi nghiên cứu các dạng hoạt động khác nhau của các cá nhân đang được phát triển hoạt động: vui chơi, học tập, lao động, hoạt động xã hội… Mỗi dạng này có vai trò, tác dụng kh

CHƯƠNG 1 NHẬP MÔN TÂM LÝ HỌC LỨA TUỔI VÀ TÂM LÝ HỌC SƯ PHẠM

I KHÁI QUÁT VỀ TÂM LÝ HỌC LỨA TUỔI VÀ TÂM LÝ HỌC SƯ PHẠM

TLH tách khỏi triết học (1879) nó trở thành một khoa học độc lập và phát triển mạnh mẽ Do đó nảy sinh nhiều vấn đề đòi hỏi nghiên cứu tâm lý có tính chấtchuyên biệt TLH lứa tuổi và TLH sư phạm là các chuyên ngành phát triển sớm nhất của TLH

1 Đối tượng và nhiệm vụ lứa tuổi và TLH sư phạm:

a Đối tượng của TLH lứa tuổi và TLH sư phạm:

TLH lứa tuổi và TLH sư phạm nghiên cứu tâm lý người nhưng không phải

là con người trưởng thành mà là con người ở các giai đoạn phát triển (từ 0-18 tuổi)

* Đối tượng của TLH lứa tuổi: Nghiên cứu động lực phát triển tâm lý theo lứa tuổi của con người, sự phát triển trong nhân cách của con người đang được phát triển (TLH phát triển)

Tức là nó xem xét quá trình con người trở thành nhân cách như thế nào? TLH Mác Xít đã khẳng định: Con người lĩnh hội nền văn hóa xã hội biến thành cáiriêng để phát triển tâm lý, nhân cách

- TLH lứa tuổi nghiên cứu đặc điểm các quá trình và các phẩm chất tâm lý riêng lẻ của cá nhân ở các lứa tuổi khác nhau và sự khác biệt của chúng ở mỗi cá nhân trong phạm vi cùng một lứa tuổi, nghiên cứu những khả năng lứa tuổi của việc lính hội các tri thức, phương thức hành động

- TLH lứa tuồi nghiên cứu các dạng hoạt động khác nhau của các cá nhân đang được phát triển (hoạt động: vui chơi, học tập, lao động, hoạt động xã hội…) Mỗi dạng này có vai trò, tác dụng khác nhau đối với sự phát triển nhân cách ở từng lứa tuổi Mỗi giai đoạn phát triển của con người có một dạng hoạt động đặc trưng, vừa sức với nói (hoạt động chủ đạo)

* Đối tượng TLH sư phạm: Nghiên cứu những quy luật tâm lý của việc dạyhọc và giáo dục Tức là TLH sư phạm nghiên cứu những vấn đề TLH của việc điều khiển quá trình dạy học, nghiên cứu sự hình thành những quá trình nhận thức,tìm tòi những tiêu chuẩn đáng tin cậy của sự phát triển trí tuệ và xác định những điều kiện để đảm bảo phát triển trí tuệ có hiệu quả trong quá trình dạy học Xem xét những vấn đề về mối quan hệ qua lại giữa giáo viên và học sinh, giữa học sinh với nhau

Trẻ em có suy nghĩ và cảm nhận, suy cảm khác nhau với người lớn, người lớn phải hiểu được trẻ em để có tác động làm phát triển nhân cách Mặt khác mỗi lứa tuổi có những khó khăn và thuận lợi riêng vì vậy đòi hỏi có phương pháp đối

xử riêng biệt và thích hợp với từng lứa tuổi

b Nhiệm vụ của TLH lứa tuổi và TLH sư phạm:

- Vạch ra những quy luật chung của sự phát triển nhân cách theo lứa tuổi, những nhân tố chỉ đạo sự phát triển nhân cách theo lứa tuổi

- Rút ra những quy luật lĩnh hội tri thức, kỹ năng, kỹ xảo trong quá trình dạy học và giáo dục, những biến đổi tâm lý của học sinh do ảnh hưởng của dạy học và giáo dục

- Cung cấp những kết quả nghiên cứu để tổ chức hợp lý quá trình sư phạm nhằm mục đích nâng cao hiệu quả của hoạt động giáo dục và giảng dạy

2 Mối quan hệ giữa TLH lứa tuổi và TLH sư phạm:

TLH lứa tuổi và TLH sư phạm gắn bó chặt chẽ, bổ sung và thống nhất với nhau:

TLH lứa tuổi và TLH sư phạm đều có cơ sở là TLH đại cương TLH đại cương cung cấp cho 2 chuyên ngành TLH lứa tuổi và TLH sư phạm những khái niệm cơ bản về các hiện tượng tâm lý để hai chuyên ngành này sử dụng khi đi sâu vào đối tượng nghiên cứu của mình Ngược lại nhờ những sự kiện của hai chuyên ngành TLH lứa tuổi và TLH sư phạm mà những khái niệm cơ bản của TLH đại cương cũng trở nên phong phú và sâu sắc hơn

- Hai chuyên ngành TLH lứa tuổi và TLH sư phạm có chung khánh thể nghiên cứu đó là những con người bình thường có những giai đoạn phát triển khácnhau (mẫu giáo, tiểu học, THCS, THPT)

+ Là khánh thể của TLH lứa tuổi nếu nghiên cứu động thái của sự phát triểntheo lứa tuổi

+ Là khánh thể của TLH sư phạm nếu chúng được nghiên cứu với tư cách

là người được dạy và được giáo dục trong quá trình tác động có mục đích của nhà giáo dục

- TLH lứa tuổi chỉ có thể được nghiên cứu trong những điều kiện cụ thể củaviệc dạy học và giáo dục, trong điều kiện tự nhiên của đời sống của trẻ (vì tách khỏi những điều kiện đó thì trẻ em không thể phát triển bình thường được) Đồng thời việc dạy học và giáo dục không thể được xem xét như là những hiện tượng độc lập tách khỏi đối tượng của dạy học và giáo dục

Như vậy cả TLH lứa tuổi và TLH sư phạm đều nghiên cứu trẻ em trong quátrình dạy học và giáo dục, cùng phục vụ cho sự phát triển của đứa trẻ Do đó việc phân chia ranh giới hai chuyên ngành chỉ có tính chất tương đối.

II LÝ LUẬN VỀ SỰ PHÁT TRIỂN - TÂM LÝ TRẺ EM

1 Khái niệm chung về sự phát triển tâm lý trẻ em

a Quan niệm về trẻ em: Dựa trên những quan điểm triết học khác nhau, người ta

* Quan điểm thứ hai: Cho rằng "Trẻ em là người lớn thu nhỏ lại" Như vậy

sự khác nhau giữa trẻ em và người lớn về mọi mặt (cơ thể, tư tưởng, tình cảm ) chỉ ở tầm cỡ, kích thước, chứ không khác nhau về chất Quan điểm này dẫn đến việc giáo dục trẻ em mang tính giáo điều , áp đặt

* Quan niệm thứ ba : Là quan điểm của nhà giáo dục JJ Rút Xô 1778) cho rằng trẻ em không phải là người lớn thu nhỏ lại và người lớn không phải lúc nào cũng có thể hiểu được trí tuệ, nguyện vọng, tình cảm độc đáo của trẻ thơ vì "trẻ em có cách nhìn, cách suy nghĩ và cảm nhận riêng nó" Ông đã chỉ ra

(1712-sự khác nhau giữa trẻ em và người lớn là khác nhau về chất Quan điểm này đặt nền móng cho cách nhìn biện chứng về trẻ em Do đó ông đòi hỏi việc giáo dục trẻ

em phải lấy trẻ em làm chuẩn

* Quan niệm thứ tư : Là quan điểm của CNDVBC cho rằng: Trẻ em không phải là người lớn thu nhỏ lại, trẻ em là trẻ em, nó vận động, phát triển theo quy luật của trẻ em Người lớn cần có hình thức riêng, ngôn ngữ riêng để giao tiếp với trẻ, tác động đến trẻ để phát triển

Điều kiện sống và hoạt động của các thế hệ người ở các thời kỳ lịch sử khácnhau là rất khác nhau Do vậy mỗi thời đại khác nhau lại có trẻ em của riêng mình

b Những quan niệm sai lầm về sự phát triển tâm lý trẻ em

* Quan niệm duy tâm: Sự phát triển tâm lý của trẻ em chỉ là sự tăng hoặc giảm về số lượng của các hiện tượng đang được phát triển, không có sự chuyển

biến về chất lượng Sự phát triển tâm lý của trẻ em là sự mở rộng, khai triển nhữngthuộc tính tâm lý sẵn có từ lúc đứa trẻ mới sinh ra.

Họ đã nhìn nhận sai lầm về nguồn gốc của sự phát triển tâm lý Sự phát triển diễn ra dưới ảnh hưởng của một sức mạnh nào đó mà người ta không thể điềukhiển được, không thể nghiên cứu được, không nhận thức được

* Thuyết tiền định cho rằng: Sự phát triển tâm lý trẻ em có nguồn gốc là yếu tố sinh vật, trước hết là yếu tố duy truyền

Mọi đặc điểm tâm lý chung và có tính chất cá thể đều là tiền định, đều có sẵn trong các cấu trúc sinh vật và sự phát triển chỉ là quá trình trưởng thành, chín muồi của những thuộc tính có sẵn ngay từ đầu và được quyết định bằng con đường

di truyền Họ đã hạ thấp vai trò của giáo dục

* Thuyết duy cảm: Đối lập với thuyết tiền định, họ cho rằng sự phát triển tâm lý của trẻ nhờ những tác động của môi trường xung quanh, môi trường là nhân

tố quyết định sự phát triển tâm lý của trẻ Vì vậy muốn nghiên cứu con người chỉ cần phân tích cấu trúc môi trường mà họ sống

Những người theo quan điểm này họ ví trẻ em như "tờ giấy trắng"

* Thuyết hội tụ hai yếu tố: Họ cho rằng sự phát triển tâm lý trẻ em do tác động máy móc của hai yếu tố môi trường và di truyền Trong đó di truyền giữ vai trò quyết định còn môi trường là điều kiện để biến những đặc điểm tâm lý đã đượcvạch sẵn thành hiện thực

Vậy tác động của môi trường, ảnh hưởng của yếu tố sinh vật định trước sự phát triển của trẻ, sự phát triển của trẻ không phụ thuộc vào hoạt động sư phạm của nhà giáo dục, tính tích cực hoạt động của trẻ

* Những quan điểm trên về thực chất đều có sai lầm giống nhau:

- Họ đều thừa nhận đặc điểm tâm lý của con người là bất biến hoặc tiền định (do di truyền hoặc do tác động của môi trường một cách máy móc)

- Các quan niệm này đều hạ thấp vai trò của giáo dục và đều phủ nhận tính tích cực của cá nhân

c Quan điểm duy vật biện chứng về sự phát triển tâm lý trẻ em

- Phát triển là quá trình biến đổi của sự vật từ thấp đến cao từ đơn giản đến

phức tạp, là quá trình tích lũy dần về số lượng dẫn đến sự thay đổi về chất lượng,

là quá trình nảy sinh cái mới trên cơ sở cái cũ do sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập nằm ngay trong bản thân sự vật hiện tượng

- Quan điểm này được các nhà tâm lý học Xô Viết vận dụng vào việc xem xét sự phát triển tâm lý trẻ em Họ cho rằng : Sự phát triển tâm lý trẻ em là quá trình biến đổi về chất lượng tâm lý, sự thay đổi về số lượng của các chức năng tâm

lý dẫn đến sự thay đổi về chất lượng và đưa đến sự hình thành cái mới – mhững cấu tạo tâm lý mới một cách nhảy vọt VD ngôn ngữ của trẻ lên 3; nhu cầu giao tiếp của thiếu niên…

- Sự phát triển tâm lý của trẻ em chịu sự chi phối của ba loại yếu tố : sinh học , môi trường, hoạt động của chính đứa trẻ

+ Yếu tố sinh học : Yếu tố sinh học bao gồm : cái di truyền, cái bẩm sinh

như cấu tạo cơ thể, cấu trúc hệ thần kinh, các nhu cầu bản năng, tư chất…Những yếu tố này có ảnh hưởng tới tối độ, đỉnh cao của những thành tựu của con người

cụ thể trong một lĩnh vực nào đó, có thể ảnh hưởng tới con đường và phương thức khác nhau của sự phát triển các thuộc tính tâm lý…

Nhưng tự nó không quyết định trước sự phát triển tâm lý Chúng chỉ có vai trò là tiền đề, cơ sở vật chất của sự phát triển tâm lý trẻ em

+ Yếu tố môi trường: Yếu tố môi trường bao gồm: môi trường tự nhiên và

môi trường xã hội

- Môi trường tự nhiên bao gồm những điều kiện thời tiết, khí hậu, sinh thái…Môi trường tự nhiên có vai trò quan trọng đến sự phát triển tâm lý trẻ em, nhưng nó thường ảnh hưởng một cách gián tiếp đến sự phát triển tâm lý trẻ em thông qua môi trường xã hội, thông qua hoạt động của con người

- Môi trường xã hội gồm toàn bộ nền văn hóa – xã hội do loài người sáng tạo ra Bằng lao động của mình, loài người ghi lại những kinh nghiệm, năng lực… trong các công cụ sản xuất, các dụng cụ, vật dụng hằng ngày; trong các tác phẩm văn hóa - nghệ thuật, khoa học – kỹ thuật và đặc biệt là mối quan hệ người – người Ngay từ khi đứa trẻ ra đời đã được sống trong thế giới đối tượng và mối quan hệ xã hội Đứa trẻ không chỉ thích nghi với thế giới đồ vật và những hiện tượng do con người tạo ra mà còn lĩnh hội thế giới đó Đứa trẻ tiến hành những hoạt động căn bản tương ứng với những hoạt động mà trước đó loài người đã thể hiện vào trong đồ vật, hiện tượng Nhờ đó mà nó lĩnh hội những kinh nghiệm, năng lực cho mình để phát triển tâm lý Môi trường XH là nguồn gốc cho sự pháttriển các thuộc tính đặc thù của con người Đây chính là cơ chế tồn tại và phát triển đặc trưng của loài người, cơ chế di sản Tuy nhiên môi trường XH khong tác động đến sự phát triển tâm ly trẻ em một cách cơ học mà nó tác động thông qua hoạt động của chính đứa trẻ

+ Yếu tố hoạt động của chính trẻ em:

Đứa trẻ không chỉ thích nghi với thế giới đồ vật và những hiện tượng do con người tạo ra mà còn lĩnh hội thế giới đó để biến nó thành tài sản riêng, thành tâm lý của mình.

Để lĩnh hội, đứa trẻ tiến hành những hoạt động căn bản tương ứng với những hoạt động mà trước đó loài người đã thể hiện vào trong đồ vật, hiện tượng tái tạo những nét căn bản của hoạt động tích tụ trong các sự vật Đây chính là cơ chế lĩnh hội của loài người

Sự phát triển tâm lý là kết quả hoạt động của chính đứa trẻ với những đối tượng do sự phát triển văn hóa loài người tạo ra Hoạt động này được tiến hành vớivai trò trung gian của người lớn Nhờ sự tiếp xúc với người lớn và hướng dẫn của người lớn mà những quá trình nhận thức, kỹ năng, kỹ xảo và cả những nhu cầu xã hội của trẻ được hình thành Người lớn giúp trẻ nắm được ngôn ngữ và phương thức hành động Do vậy kết quả của hoạt động của trẻ còn phụ thuộc vào mối quan

hệ của nó với người lớn Đó chính là mối quan hệ : Trẻ em – người lớn – thé giới

đồ vật

Như vậy, chính trong hoạt động diễn ra sự thống nhất, sự tác động của các yếu tố sinh học, môi trường Đứa trẻ sử dụng tiền đề vật chất của cơ thể để tiếp nhận kinh nghiệm người Tóm lại sự phát triển tâm lý trẻ em là quá trình trẻ em lĩnh hội nền văn hóa xã hội của loài người

Động lực của sự phát triển tâm lý trẻ em là việc giải quyết mâu thuẫn cơ bản giữa yêu cầu mới của hoàn cảnh và khả năng tâm lý chưa tương ứng với hoàn cảnh đó Giải quyết được mâu thuẫn đó sẽ dẫn đến cái mới được hình thành Vì vậy việc điều khiển quá trình phát triển tâm lý trẻ em trong dạy học và giáo dục phải tính đến mâu thuẫn cơ bản của mỗi lứa tuổi

 Từ những yếu tố chi phối sự phát triển tâm lý trẻ em và động lực của sự phát triển tâm lý trong công tác dạy học và giáo dục học sinh chúng ta cần quan tâm một số vấn đề sau:

- Cần quan tâm đến sự phát triển thể chất của trẻ, nhất là bảo vệ hệthần kinh, các giác quancho trẻ, cũng như phát hiện ra những tư chất, năng khiếu bẩm sinh của trẻ và đưa vào bồi dưỡng kịp thời

để giúp tyer phát triển

- Cần tạo ra môi trường trong sáng, lành mạnh, thuận lợi cho sự phát triển tâm lý trẻ em

- Cần phải chú ý đến đặc điểm tâm lý lứa tuổi và đặc điểm tâm lý

cá nhân, coi đó là cơ sở khoa học của mọi hành động sư phạm nhằm phát huy tối đa tính tích cực của học sinhtrong dạy học và giáo dục, tạo động lực cho sự phát triển tâm lý trẻ em

2 Các quy luật chung của sự phát triển tâm lý trẻ em:

a Quy luật về tính không đồng đều của sự phát triển tâm lý

- Sự phát triển tâm lý của trẻ em có tính không đồng đều, tính không đồng

đều đó được biểu hiện

Trong điều kiện bất kỳ, ngay cả trong điều kiện thuận lợi nhất của việc giáodục thì những biểu hiện tâm lý, những chức năng tâm lý khác nhau cũng không thể phát triển ở mức độ như nhau Có những thời kỳ tối ưu đối với sự phát triển một hình thức hoạt động tâm lý nào đó

VD: Giai đoạn thuận lợi nhất cho sự phát triển ngôn ngữ là lứa tuổi 1-5 Cho sự hình thành kỹ xảo hành động là lứa tuổi học sinh tiểu học Cho sự hình thành tư duy toán học là lứa tuổi từ 15-20 tuổi

- Sự phá triển tâm lý không đồng đều còn thể hiện ở trong cùng lứa tuổi nhưng mỗi đứa trẻ phát triển khác nhau

b Quy luật về tính toàn vẹn của tâm lý

- Cùng với sự phát triển, tâm lý càng có tình toàn vẹn, thống nhất và bền

vững

- Sự phát triển tâm lý là sự chuyển biến dần các trạng thái tâm lý thành các đặc điểm tâm lý cá nhân Tâm lý trẻ nhỏ phần lớn là một tổ hợp nhiều hệ thống những tâm trạng rời rạc khác nhau, sự phát triển thể hiện ở chỗ tâm trạng đó dần dần chuyển thành nét nhân cách

VD: Tâm trạng vui vẻ, thoải mái trong lao động, nếu được lặp lại thường xuyên sẽ chuyển thành lòng yêu lao động

- Tính toàn vẹn của tâm lý phụ thuộc phần lớn vào động cơ chỉ đạo hành vi của trẻ Cùng với giáo dục, cùng với sự mở rộng kinh nghiệm sống, những động

cơ hành vi của trẻ ngày càng trở nên tự giác có ý nghĩa xã hội và ngày càng bộc lộ

rõ trong nhân cách của trẻ

c Tính mềm dẻo tạo ra khả năng bù trừ

- Hệ thần kinh của trẻ em rất mềm dẽo, dựa vào tính mềm dẻo đó mà giáo dục có thể làm thay đổi tâm lý trẻ em

- Tính mềm dẻo tạo ra khả năng bù trừ khi một chức năng tâm lý hoặc sinh

lý nào đó yếu hoặc thiếu thì chức năng tâm lý khác cũng tăng cường, phát triển mạnh hơn để bù vào hoạt động không đầy đủ của chức năng bị yếu

Những quy luật trên là quy luật cơ bản của sự phát triển tâm lý trẻ em Nhưng những quy luật đó chỉ là một xu thế của sự phát triển tâm lý trẻ em Những quy luật đó có sau so với ảnh hưởng của môi trường Sự phát triển tâm lý trẻ em không tuân theo quy luật sinh học mà tuân theo quy luật xã hội.

3 Dạy học, giáo dục và sự phát triển tâm lý

- Trẻ em chỉ có thể lĩnh hội những kinh nghiệm xã hội có hiệu quả trong quá trình hoạt động sư phạm Do vậy giáo dục giữ vai trò chỉ đạo đối với sự phát triển tâm lý trẻ em

- Dạy học, giáo dục và phát triển tâm lý có mối quan hệ biện chứng với nhau: Hai quá trình này không diễn ra song song mà chúng có mối quan hệ chặt chẽ, bổ sung cho nhau và thống nhất với nhau Sự phát triển tâm lý trẻ em chỉ có thể diễn ra tốt đẹp trong điều kiện dạy học và giáo dục Nhưng dạy học và giáo dục phải kích thích, dẫn dắt sự phát triển chứ không phải chờ đợi sự phát triển Giáo dục, dạy học phải đi trước một bước, phải đón trước sự phát triển Ngược lại,dạy học và giáo dục cần tính đến những đặc điểm của mức độ đã đạt được ở trẻ, tính đến đặc điểm lứa tuổi và quy luật bên trong của sự phát triển Do vậy dạy học

và giáo dục giữ vai trò chủ đạo nhưng không quyết định hoàn toàn sự phát triển tâm lý Muốn phát triển tâm lý trẻ em đúng đắn rất cần có sự tự giáo dục

III SỰ PHÂN CHIA GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN TÂM LÝ

1 Quan điểm về giai đoạn phát triển tâm lý

a Quan điểm sinh vật: Coi sự phát triển tâm lý như là một quá trình sinh vật tự

nhiên Quan niệm này khẳng định tính bất biến, tính tuyệt đối của các giai đoạn lứa tuổi

b Quan niệm của các nhà TLH Mác Xít: Coi lứa tuổi là một thời kỳ phát triển

nhất định đóng kín một cách tương đối, mà ý nghĩa của nó được quyết định bởi vị trí của thời kỳ đó trong cả quá trình phát triển chung, ở đó quy luật phát triển chung bao giờ cũng thể hiện một cách độc đáo về chất

- Khi chuyển từ lứa tuổi này sang lứa tuổi khác bao giờ cũng xuất hiện những cấu tạo tâm lý mới chưa từng có trong thời kỳ trước Những cấu tạo mới này cải tổ lại và làm biến đổi chính tiến trình phát triển

- Mỗi giai đoạn được quyết định bởi một tổ hợp những điều kiện:

+ Điều kiện sống

+ Hoạt động

+ Hệ thống yêu cầu đề ra cho trẻ trong giai đoạn đó

+ Đặt điểm của sự phát triển cơ thể trẻ ở giai đoạn đó.

- Những đặc điểm lứa tuổi là đặc điểm chung, đặc trưng điển hình nhất, chỉ

ra phương hướng phát triển chung Nhưng lứa tuổi không phải là một phạm trù tuyệt đối, bất biến Giai đoạn lứa tuổi chỉ có ý nghĩa tương đối

- Tuổi chỉ có ý nghĩa như là yếu tố thời gian trong quá trình phát triển của trẻ Trẻ cần thời gian để chuẩn bị về mọi mặt để chuyển sang một giai đoạn phát triển mới (lớn về cơ thể, mở rộng được quan hệ, tích lũy tri thức, phương thức hành động ) Tuổi không quyết định trực tiếp sự phát triển nhân cách Tuổi có thểphù hợp với trình độ phát triển tâm lý của trẻ, hoặc có thể nhanh hơn hay chậm hơn là do ta có biết vận dụng thời gian và điều kiện giáo dục để tổ chức cuộc sống của trẻ

2 Phân chia giai đoạn phát triển tâm lý trẻ em

Căn cứ vào những thay đổi cơ bản trong điều kiện sống và hoạt động của trẻ, căn cứ vào những thay đổi trong cấu trúc tâm lý của trẻ, vào sự trưởng thành của cơ thể trẻ em Người ta chia ra một số thời kỳ chủ yếu trong sự phát triển tâm

lý trẻ em:

- Giai đoạn tuổi đi học:

+ Thời kỳ tuổi sơ sinh : 0 - 2 tháng tuổi

+ Thời kỳ tuổi hài nhi : 2 - 12 tháng tuổi

+ Thời kỳ tuổi vườn trẻ : 1 - 3 tuổi

+ Thời kỳ tuổi mẫu giáo : 3 - 6 tuổi

- Giai đoạn tuổi học sinh:

+ Thời kỳ tuổi học sinh tuổi học : 6 - 11,12 tuổi

+ Thời kỳ tuổi học sinh trung học cơ sở : 12 - 15 tuổi

+ Thời kỳ tuồi học sinh trung học phổ thông : 15 - 18 tuổi

* Mỗi thời kỳ có một vị trí, vai trò nhất định trong quá trình chuyển từ đứa trẻ mới sinh ra sang một nhân cách trưởng thành Mỗi thời kỳ phát triển có những nét tâm lý đặc trưng của nó Sự chuyển biến từ thời kỳ này sang thời kỳ khác bao giờ cũng gắn với sự xuất hiện những cấu tạo tâm lý mới về chất

CÂU HỎI

1 Phân tích đối tượng, nhiệm vụ của TLH lứa tuổi và TLH sư phạm

2 Ý nghĩa của TLH lứa tuổi và TLH sư phạm trong công tác giảng dạy học và giáo dục.

3 Phân tích quy luật chung về sự phát triển tâm lý trẻ em

4 Phân tích mối quan hệ giữa dạy học và sự phát triển tâm lý

5 Phân tích sự phân chia các giai đoạn sự phát triển tâm lý trẻ em

CHƯƠNG 2 : TÂM LÝ HỌC LỨA TUỔI HỌC SINH THCS

I VỊ TRÍ Ý NGHĨA CỦA GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN TÂM LÝ Ở LỨA TUỔI HỌC SINH THCS

- Lứa tuổi lứa tuổi học sinh THCS còn gọi là lứa tuổi thiếu niên bao gồm

những em có độ tuổi từ 11, 12 đến 14, 15 tuổi Đó là những em đang theo học từ lớp 6 đến 9 ở trường THCS

- Lứa tuổi này là một thời kỳ quan trọng trong cuộc đời của một con người, một mức phát triển đòi hỏi phải được đặt biệt quan tâm

- Học sinh THCS có một vị trí đặc biệt trong thời kỳ phát triển của trẻ em.Vị trí đặc biệt này được phản ánh bằng những tên gọi khác nhau của nó như:

"thời kỳ quá độ", "tuổi khó bảo", "tuổi khủng hoảng" chính những tên gọi này đã trong quá trình phát triển của trẻ em

- Học sinh THCS là thời kỳ chuyển từ tuổi ấu thơ sang tuổi trưởng thành,

nó "vừa mang tính trẻ con, vừa mang tính người lớn"

II NHỮNG ĐIỀU KIỆN PHÁT TRIỂN TÂM LÝ LỨA TUỔI HỌC SINH THCS

Bước sang lứa tuổi học sinh THCS, các em có những biến đổi đột ngột, mạnh mẽ, rõ rệt về cấu tạo cơ thể và những chức năng sinh lý cũng như tâm lý, nhân cách

1 Sự biến đổi về mặt giải phẫu sinh lý lứa tuổi học sinh THCS:

- Đây là lứa tuổi phát triển mạnh nhưng không đồng đều về mặt cơ thể

Tầm vóc vác em lớn trông thấy, chiều cao tăng nhanh, trung bình một năm các em tăng từ 5 - 6 cm Về trọng lượng cơ thể tăng nhanh, trung bình mỗi năm từ 2,5 - 6

kg Điều này đã làm cho các em nảy sinh cảm giác mình là người lớn

- Hệ xương của em phát triển mạnh, nhất là xương chân, tay phát triển rất nhanh, xương ngón chân, ngón tay phát triển rất chậm Vì vậy các em ở lứa tuổi này thương cao, gầy thiếu cân đối, các em có vẻ lóng ngóng vụng về khi làm việc Các em đã ý thức được điều này và rất khó chịu về điều đó, do đó người lớn khôngnên chế giễu,mỉa mai về hình thể, không chê bai về sự vụng về của các em, nếu không các em sẽ phản ứng gay gắt

- Sự phát triển của hệ tim mạch không cân đối, thể tích của tim tăng nhanh, hoạt động của tim mạnh mẽ hơn, nhưng kích thước của mạch máu lại phát triển chậm Do đó có một số rối loạn của hệ tuần hoàn, tăng huyết áp, tim đập nhanh, gây nhức đầu, chóng mặt, mệt mỏi khi làm việc

- Tuyến nội tiết bắt đầu hoạt động mạnh (đặc biệt là tuyến giáp trạng) thường dẫn đến sự rối loạn của hoạt động thần kinh, hưng phấn mạnh hơn ức chế

Do đó các em dễ xúc động, dễ bực tức, dễ nổi khùng

- Lứa tuổi học sinh THCS còn gọi là lứa tuổi dạy thì đó là thời kỳ phát dục,

sự phát dục ở lứa tuổi này là một hiện tượng sinh lý bình thường Đây là một yếu

tố quan trọng có ảnh hưởng tới sự phát triển tâm lý và nhân cách của học sinh THCS

Vậy sự thay đổi về thể chất của lứa tuổi học sinh THCS đã làm cho các em

có những đặc điểm tâm lý, nhân cách thay đổi về chất so với lứa tuổi trước Các nhà giáo dục cần phải nắm được những đặc điểm này để giúp cho công tác dạy học, giáo dục có hiệu quả, tránh có những định kiến đối với các em

2 Sự thay đổi điều kiện của lứa tuổi học sinh THCS:

a Đời sống gia đình của học sinh THCS:

Khi bước sang tuổi thiếu niên thì vị trí của các em trong gia đình đã được thay đổi, được gia đình thừa nhận như là một thành viên tích cực Các em đã được gia đình giao cho một số công việc, nhiệm vụ quan trọng trong gia đình như đi chợ, nấu ăn, dọn dẹp nhà cửa, chăn nuôi gia súc Có những em còn có thể tham gia lao động để có thêm thu nhập cho gia đình Các em đã ý thức được điều này vàtham gia tích cực

Đặc biệt một số em ở lứa tuổi này được tham gia bàn bạc một số công việc quan trọng của gia đình Điều này đã động viên, kích thích các em hoạt động tích cực, độc lập, tự chủ

b Đời sống trong nhà trường của học sinh THCS

Hoạt động học tập của học sinh THCS có nhiều thay đổi Do đó đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến việc hình thành những đặc điểm tâm lý của các em

* Sự thay đổi về nội dung dạy học: Khi bước vào nhà trường THCS các em

đã được tiếp xúc với nhiều môn học khác nhau, mỗi môn bao gồm một hệ thống trithức với những khái niệm trừu tượng, khái quát, nội dung phong phú, sâu sắc Do

đó các em phải thay đổi cách học mới hiểu được tri thức đó Khối lượng tri thức các em lĩnh hội được tăng lên vì vậy tầm hiểu biết của các em được mở rộng

* Sự thay đổi về phương pháp và hình thức dạy học: khi bước vào nhà trường THCS các em được học nhiều môn, thầy cô giảng dạy, mỗi môn học có phương pháp phù hợp riêng, mỗi thầy, cô giáo có phương pháp dạy độc đáo và sử dụng các hình thức dạy học khác nhau Điều này đã ảnh hưởng đến việc lĩnh hội tri thức, đến sự phát triển trí tuệ và nhân cách của các em

Như vậy môi trường sống và hoạt động của các em ở nhà trường THCS đã

có nhiều thay đổi so với lứa tuổi trước đó là điều kiện rất quan trọng làm cho hoạt động nhận thức và nhân cách của học sinh THCS có sự thay đổi về chất

c Đời sống của học sinh trong xã hội.

Ở lứa tuổi này các em đã được xã hội thừa nhận như một thành viên tích cực và

được giao một số công việc xã hội nhất định như tuyên truyền, cổ động

Các em ở lứa tuổi này rất thích tham gia công tác xã hội vì:

+ Các em đã có sức lực, có hiểu biết nhiều, muốn được mọi người thừa nhận mình là người lớn, muốn làm những công việc được mọi người biết đến, nhất

là những công việc làm cùng với người lớn

+ Các em cho rằng công tác xã hội là công tác của người lớn Do đó làm công tác xã hội là thể hiện mình đã là người lớn, đó là một nhu cầu của các em, vì thế nhiều em đã bỏ cả việc nhà, bỏ cả học tập để tham gia hoạt động xã hội

+ Hoạt động xã hội là hoạt động có tính chất tập thể, các em rất thích làm những công việc có tính chất tập thể

Nhờ tham gia hoạt động xã hội mà mối quan hệ của học sinh THCS được

mở rộng, các em được tiếp xúc với nhiều người, nhiều vấn đề của xã hội Vì vậy

mà tầm hiểu biết của các em được mở rộng, kinh nghiệm sống phong phú và nhân cách của các em được hình thành và phát triển

Tóm lại: Sự thay đổi điều kiện sống, hoạt động của các em trong gia đình,

nhà trường, xã hội mà vị trí của các em được nâng lên, các em đã ý thức được điều

đó và rất tích cực hoạt động cho phù hợp Nhờ đó mà đặc điểm tâm lý, nhân cách của học sinh THCS được hình thành và phát triển phong phú

III HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP VÀ SỰ PHÁT TRIỂN TRÍ TUỆ

1 Đặc điểm hoạt động ở nhà trường THCS

Hoạt động học tập ở lứa tuổi học sinh THCS có sự thay đổi cơ bản so với lứa tuổi học sinh tiểu học

Các công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng:

+ Ở thời kỳ đầu của lứa tuổi học sinh THCS chưa có kỹ năng cơ bản để tổ chức tự học (các em chỉ học những bài được giao), sau đó chuyển sang mức độ cao hơn (độc lập nắm vững tài liệu mới, tri thức mới)

+Ở lứa tuổi này bắt đầu hình thành mức độ hoạt động học tập cao nhất

+ Động cơ học tập của học sinh THCS rất phong phú đa dạng nhưng chưa bền vững, nhiều khi còn thể hiện sự mâu thuẩn.

+ Thái độ học tập của học sinh THCS cũng rất khác nhau, nhìn chung tất cảcác em đều ý thức được tầm quan trọng và sự cần thiết của học tập, nhưng thái độ biểu hiện rất khác nhau Sự khác nhau đó được thể hiện như sau:

- Trong thái độ học tập: Từ thái độ tích cực, có trách nhiệm đến thái độ lườibiếng, thờ ơ, thiếu trách nhiệm trong học tập

- Trong sự hiểu biết chung: Từ mức độ phát triển cao và sự ham hiểu biết nhiều lĩnh vực tri thức khác nhau ở một số trẻ em, nhưng một số em khác thì mức

độ phát triển yếu, tầm hiểu biết hạn chế

- Trong phương thức lĩnh hội tài liệu học tập: Từ chỗ có kỹ năng học độc lập, có nhiều cách học đến mức chưa có kỹ năng học tập độc lập, chỉ biết học thuộc lòng từng bài, từng câu, từng chữ

- Trong hứng thú học tập: Từ hứng thú hiểu biết rõ rệt đối với một lĩnh vực tri thức nào đó và có những việc làm có nội dung cho đến mức độ hoàn toàn không

có những thú nhận thức, cho việc học hoàn toàn không có những thú nhận thức, cho việc học hoàn toàn gò ép, bắt buộc

Vậy để giúp các em có thái độ đúng đắn với việc học tập thì phải có yêu cầu:

+ Tài liệu học tập phải súc tích về nội dung khoa học

+ Tài liệu học tập phải gắn với cuộc sống của các em làm cho các em hiểu

rõ ý nghĩa của tài liệu học tập

+ Tài liệu phải gợi cảm, gây cho học sinh hứng thú học tập

+ Trình bày tài liệu phải gợi cho học sinh có nhu cầu tìm hiểu tài liệu đó+ Phải giúp đỡ các em biết cách học, có phương pháp học phù hợp

2 Sự phát triển trí tuệ của học sinh Trung học cơ sở

Do có sự thay đổi về chất hoạt động học tập của học sinh THCS mà trí tuệ của các em phát triển hơn lứa tuổi trước

* Về tri giác:

Các em có khả năng phân tích tổng hợp phức tạp hơn khi tri giác sự vật hiện tượng Khối lượng tri giác tăng lên, tri giác có kế hoạch, có trình tự hoàn thiện hơn Tri giác có chủ định phát triển

* Về tư duy và tưởng tượng

- Các em đã có khả năng trừu tượng hóa, khái quát hóa phát triển cao Do

đó các em có khả năng tiếp thu các khái niệm trừu tượng trong nội dung các môn học, có khả năng độc lập tiến hành các thao tác tư duy, bước đầu biết vận dụng cáctri thức đã học vào thực tiễn TD lý luận, tư duy trừu tượng của các em đang phát triển

- Khả năng tưởng tưởng tượng ở học sinh THCS khá phong phú, nhưng cònbay bỗng, thiếu thực tiễn

* Về chú ý:

- Sự phát triển chú ý của học sinh THCS diễn ra rất phức tạp Một mặt chú

ý có chủ định bền vững được hình thành Mặt khác sự phong phú của những ấn tượng, sự rung động mạnh mẽ của lứa tuổi này đã dẫn đến sự chú ý không bền vững

- Lứa tuổi học sinh THCS khối lượng chú ý tăng lên rõ rệt, khả năng di chuyển chú ý nhanh, chú ý của các em đã có tính lựa chọn

Biện pháp tốt nhất để tổ chức sự chú ý của học sinh THCS là tổ chức nhữnggiờ học gây hứng thú có tác dụng gây sự say mê, tập trung chú ý của các em Giờ học có nội dung hấp dẫn, có sự thay đổi phương pháp và hình thức, đòi hỏi các emphải hoạt động nhận thức tích cực

IV HOẠT ĐỘNG GIAO TIẾP CỦA LỨA TUỔI HỌC SINH THCS

1 Đặc điểm giao tiếp của học sinh THCS với người lớn

- Học sinh THCS có nhu cầu mở rộng quan hệ với người lớn và mong

muốn người lớn quan hệ với mình một cách bình đẳng, không muốn người lớn coi mình là trẻ em nữa

- Kiểu quan hệ của người lớn với trẻ em trước đây không còn thích hợp với lứa tuổi này Vì thế các em mong muốn cải tổ quan hệ này, các em mong muốn người lớn tôn trọng nhân cách, phẩm giá, tin tưởng và mở rộng tính độc lập của các em

- Nếu người lớn mà không chịu thay đổi quan hệ với các em thì các em sẽ trở thành người khởi xướng thay đổi mối quan hệ này Còn người lớn cứ duy trì mối quan hệ người lớn trẻ con như trước đây các em sẽ phản đối gay gắt Gây ra xung đột giữa các em với người lớn, là nảy sinh những hành vi: Xa lánh người lớn,không tin tưởng vào người lớn, khó chịu với những yêu cầu, những đánh giá, nhậnxét của người lớn, tác động giáo dục của người lớn đối với các em giảm.

- Để giải quyết mâu thuẩn đó, xung đột với các em thì người lớn và các em xây dựng được mối quan bạn bè, hoặc mối quan hệ hợp tác trên cơ sở tôn trọng, tin tưởng giúp đỡ lẫn nhau Sự hợp tác này người lớn đặt các em vào vị trí mới, vị trí của người bạn trong công việc, người lớn trở thành người mẫu mực, người bạn tin cậy của các em

2 Đặc điểm giao tiếp của học sinh THCS với bạn bè

Bước sang lứa tuổi học sinh THCS, các em có nhu cầu giao tiếp với bạn bè mạnh mẽ, mối quan hệ của các em với bạn bè cùng lứa tuổi phức tạp đa dạng hơn nhiều so với học sinh tiểu học, các em đã có mối quan hệ mới trong đời sống của các em

- Các em có nhu cầu rất lớn trong giao tiếp với bạn bè vì các em khao khát được giao tiếp và cùng hoạt động chung với nhau, có nguyện vọng được sống trong tập thể để có những đồng chí, bạn bè thân thiết tin cậy, được bạn bè tôn trọng, công nhận và thừa nhận mình

- Học sinh THCS coi quan hệ bạn bè cùng tuổi là quan hệ riêng của cá nhân, các em cho rằng mình có quyền hành động độc lập trong quan hệ này và bảo

vệ quyền đó của mình Nếu có sự can thiệp thô bạo của người lớn thì sẽ làm cho các em cảm thấy bị xúc phạm, các em sẽ chống đối gay gắt

- Sự bất hòa trong quan hệ bạn bè, sự thiếu thốn bạn thân, tình bạn bị phá

vở thì các em có cảm xúc nặng nề như bi kịch, hình phạt nặng nề nhất đối với lứa tuổi này là bị bạn bè tẩy chay

- Các em có những yêu cầu, những chuẩn mực nhất dịnh khi kết bạn đó là

sự tôn trọng lẫn nhau, quan hệ bình đẳng, giúp đỡ lẫn nhau Các em thích giao tiếp

và kết bạn với nhau, nhưng không phải mọi em ở trong lớp đều được các em yêu cầu thích giao tiếp như nhau mà các em chỉ kết bạn với những em được mọi ngườitôn trọng, có uy tín và tiến bộ về mặt nào đó

- Học sinh THCS muốn có bạn thân để trò chuyện, kể cho nhau nghe nhữngđiều bí mật, điều này các em không kể cho người thân trong gia đình Các em cho rằng đã là bạn của nhau thì phải cởi mở, hiểu nhau, tế nhị, vị tha, đồng cảm và giữ

bí mật cho nhau

- Lý tưởng tình bạn ở lứa tuổi này là "Sống chết có nhau", "chia bùi, sẻ ngọt" tuân theo bộ luật tình bạn.

Tóm lại: Sự giao tiếp ở lứa tuổi này là hoạt động đặc biệt Nhờ hoạt động giao tiếp các em nhận thức được người khác nhận thức được bản thân mình Đồng thời qua đó làm phát triển một số kỹ năng so sánh, phân tích, khái quát hành vi củabản thân của bạn làm phong phú thêm những biểu tượng về nhân cách của bạn, của bản thân Đó chính là ý nghĩa to lớn của giao tiếp ở lứa tuổi này đối với sự hình thành và phát triển nhân cách Vì vậy nhà giáo dục phải tạo điều kiện để các

em giao tiếp với nhau, đồng thời hướng dẫn, kiểm tra mối quan hệ của các em, tránh tình trạng ngăn cấm và hạn chế giao tiếp ở lứa tuổi này

3 Đặc điểm tình bạn khác giới ở lứa tuổi học sinh THCS

- Do sự phát dục bắt đầu, sự phát triển sinh lý của thiếu niên bắt đầu mang

sắc thái giới tính Các em đã ý thức về bản thân mình phát triển mạnh mẽ, do đó các em đã nhanh chóng nhận thức được đặc điểm giới tính của mình Từ đó các

em tỏ thái độ khác với bạn khác giới

- Thiếu niên đã bắt đầu quan tâm đến bạn khác giới được thể hiện: Các em quan tâm đến vẻ ngoài của mình hơn quan tâm lẫn nhau và ưa thích nhau, làm dáng hơn và cảm thấy ngại khi tiếp xúc với bạn khác giới

- Sự quan tâm của bạn khác giới của thiếu niên còn mang tính trẻ con Các

em trai thì thể hiện thái độ này tự nhiên hơn, hơi thô bạo như giật bím tóc, giấu cặp sách, giấu dép…Còn các em nữ tỏ ra tế nhị, kín đáo hơn như ngại ngùng khi tiếp xúc với bạn trai, các em thường tìm cách che giấu những rung cảm của mình trước những bạn trai bằng cách cố ý tỏ ra thờ ơ, lãnh đạm, chỉ để ý đến công việc, hoặc chỉ để ý đến những bạn gái của mình Tuy biểu hiện hành vi bề ngoài khác nhau, có vẻ đối lập nhưng chứa ẩn một hiện tượng tâm lý giống nhau là điều quan tâm đến bạn khác giới

- Một số em ở các lớp 8 - 9 (Đặc biệt là các em gái) đã quan tâm đến vấn đềtình yêu (Còn bí mật) chỉ kể cho bạn thân nghe

- Sự xuất hiện tình cảm khác giới có ý nghĩa rất lớn đến sự hình thành và phát triển nhân cách của các em Tình bạn thân thiết hồn nhiên, lành mạnh đã độngviên nhau, gợi cho nhau, kích thích nhau làm điều tốt như một động lực từ hoàn thiện bản thân mỗi em Các em gái thì biết tế nhị hơn Khéo léo hơn, còn các em trai thì nhanh nhẹn, tháo vát hơn biết giúp đỡ các bạn gái trong công việc

Tuy nhiên trong quan hệ nam nữ ở lứa tuổi này còn có những sai lệch, nhiều khi các em quan niệm về bạn khác giới không đúng ảnh hưởng đến việc học tập Vì vậy nhà giáo dục cần phải hiểu được điều này để uốn nắn, tổ chức các hoạt

động để lôi kéo các em và tạo ra cái mà chúng ta gọi là "Chuyển hướng trọng tâm tình cảm" Tuyệt đối không dùng bạo lực, ắp đặt.

V SỰ PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH CỦA HỌC SINH THCS

1 Sự hình thành tự ý thức của học sinh THCS

Khi bước sang tuổi học sinh THCS, các em ý thức về bản thân mình phát triển mạnh Do thấy cơ thể mình lớn vổng, đồng thời trong học tập, lao động tronggia đình, nhà trường và xã hội, các em thấy vị trí của mình quan trọng hơn trước Các em có tâm lý cảm thấy mình đã lớn khôn, không còn trẻ con nữa

- Các em đã ý thức về bản thân mình phát triển mạnh mẽ được biểu hiện: Các em bắt đầu quan tâm hơn đến bản thân, đến những phẩm chất nhân cách của mình như các em có nhu cầu tự đánh giá, tự so sánh mình với người khác, muốn biết mình có những mặt mạnh, mặt yếu nào

Sự hình thành và phát triển tự ý thức đã gây nhiều ấn tượng sâu sắc đến toàn bộ đời sống tâm lý của thiếu niên

- Sự tự ý thức của lứa tuổi này được bắt đầu từ sự tự nhận thức hành vi của mình, lúc đầu các em tự nhận thức những hành vi riêng lẻ, sau đó là toàn bộ hành

vi của mình Cuối cùng là các em nhận thức về những phẩm chất đạo đức, tính cách và khả năng của mình

- Sự hình thành tự ý thức của các em là một quá trình diễn ra dần dần Cơ

sở đầu tiên của sự tự ý thức của các em là sự nhận xét đánh giá của người khác, nhất là người lớn

- Nhiều công trình nghiên cứu đã chỉ ra: Không phải toàn bộ những nét tínhcách được các em ý thức được cùng một lúc mà biểu hiện như sau:

+ Những phẩm chất được các em ý thức trước là những phẩm chất có liên quan đến nhiệm vụ học tập như tính kiên trì, sự chú ý, sự chuyên cần…

+ Tiếp theo là thái độ đối với người khác: tình bạn, tính vị tha, tính khiêm tốn, tính tự cao, tự phê bình…

+ Cuối cùng là những nét tính cách tổng hợp thể hiện nhiều mặt của nhân cách: Tình cảm trách nhiệm, lòng tự trọng, danh dự, tính nguyên tắc, tính mục đích…

Vậy để phát triển tự ý thức ở lứa tuổi này là đưa các em vào cuộc sống tập thể, nơi mà nhiều mối quan hệ giá trị đúng đắn Qua đi hình thành ở các em lòng

tự tin sự tự đánh giá mình, những yêu cầu ngày càng cao đối với hành vi, hoạt động của các em, nguyện vọng tìm kiếm một vị trí trong hệ thống những mối quan

hệ xã hội đúng đắn đối với các em

2 Sự hình thành tình cảm ở lứa tuổi học sinh THCS

Tình cảm của học sinh THCS sâu sắc và phức tạp hơn học sinh tiểu học:

- Tình cảm của học sinh THCS có đặc điểm là dễ xúc động dễ bị kích động,vui buồn chuyển hóa dễ dàng, có tính chất bồng bột (do ảnh hưởng của sự phát dục và sự thay đổi một số cơ quan nội tạng)

- Do hoạt động thần kinh không cân bằng (hưng phấn mạnh hơn ức chế), do

đó khi tham gia lao động, vui chơi, học tập…các em thể hiện tình cảm rất mạnh

mẽ, xúc cảm của các em rất đa dạng, khi hồi hộp cảm động khi vui tươi, khi ồn ào

- Tâm trạng của các em thay đổi dễ dàng: Khi vui chơi quá trớn, khi buồn ủ

rủ, lúc thì quá say lúc thì quá chán nản Tình cảm của các em thay đổi dễ dàng, nhiều lúc tình cảm của các em còn mâu thuẩn

Tóm lại: Ở lứa tuổi học sinh THCS tình cảm đã được hình thành và phát triển phong phú, sâu sắc hơn học sinh tiểu học Tình cảm mang tính bồng bột, sôi nổi dần dần giảm đi, tình cảm có ý thức đang phát triển Đây là lứa tuổi đang phát triển mạnh mẽ tình cảm đạo đức, tình cảm bạn bè, tình đồng chí và tập thể

Câu hỏi

1/ Nêu vị trí ý nghĩa của giai đoạn phát triển tâm lý ở lứa tuổi học sinh THCS?2/ Nêu những điều kiện phát triển tâm lý ở lứa tuổi học sinh THCS?

3/ Trí tuệ của học sinh THCS phát triển như thế nào?

4/ Tình cảm của học sinh THCS phát triển như thế nào?

5/ Phân tích đặc điểm của hoạt động giao tiếp của lứa tuổi học sinh THCS Từ đó rút ra kết luận sư phạm cần thiết?

6/ Nhân cách của học sinh THCS phát triển như thế nào?

Câu hỏi thảo luận

Dựa vào những đặc điểm thể chất và tâm lý của lứa tuổi học sinh THCS, anh (chị) hãy chứng minh lứa tuổi học sinh THCS là thời kỳ chuyển từ trẻ con sang người lớn

CHƯƠNG 3: TÂM LÝ HỌC LỨA TUỔI HỌC SINH THPT

1 Những yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý học sinh THPT

1.1 Khái niệm tuổi thanh niên:

* TLH lứa tuổi đinh nghĩa tuổi thanh niên là giai đoạn phát triển bắt đầu từ lúc dậy thì và kết thúc khi bước vào tuổi người lớn

Qua định nghĩa cho thấy tính phức tạp và nhiều mặt của thanh niên

- Tâm lý học Macsxit cho rằng cần phải nghiên cứu tuổi thanh niên một cách phức hợp, kết hợp quan điểm TLH xã hội với việc tính đến những quy luật bên trong của sự phát triển Đó là một vấn đề phức tạp và khó khăn vì không phải lức nào nhịp điệu và các giai đoạn của sự phát triển tâm, sinh lý cũng trùng với cácthời hạn trưởng thành về mặt xã hội

- Các nhà sinh lý học phân chia quá trình thanh niên làm 3 giai đoạn: Giai đoạn trước dậy thì, dậy thì và sau dậy thì 2 giai đoạn đầu gắn với tuổi thiếu niên còn giai đoạn sau gắn với lứa tuổi thanh niên học sinh

- Tính phức tạp của lứa tuổi thanh nien do một số yếu tố

+ Sự phát triển sớm về thể chất

+ Sự học tập phát triển về trí tuệ, nhưng lại chậm phát triển về mặt xã hội

Do đó mà có sự kéo dài của thời kỳ tuổi thanh niên và tính không xác định của cácgiới hạn lứa tuổi

Từ việc phân tích trên cho thấy tuổi thanh niên là một hiện tượng tâm lý xã hội

1.2 Đặc điểm cơ thể của tuổi thanh niên học sinh

Khi bước sang tuổi thanh niên đạt được sự trưởng thành về mặt vóc

- Tuổi thanh niên bắt đầu thời kỳ phát triển êm ả về sinh lý

- Nhịp độ tăng trưởng chiều cao và trọng lượng chậm lại

- Hệ thần kinh phát triển đạt mức gần như người lớn (về cấu trúc tế bào, số lượng dây thần kinh)

- Đa số các em ở lứa tuổi này đã qua tuổi dạy thì

Nhìn chung đây là lứa tuổi có cơ thể phát triển cân đối, khỏe, đẹp.

1.3 Điều kiện của sự phát triển tâm lý

Hoạt động của thanh niên ngày càng phong phú và phức tạp ảnh hưởng đến

sự phát triển tâm lý

a Vị trí của học sinh THPT trong gia đình có sự thay đổi

Các em đã được tham gia bàn bạc nhiều vấn đề quan trọng trong gia đình, các em đã biết quan tâm đến nhiều mặt trong gia đình Một số em đã phải cáng đáng, gánh vác nhiều việc lớn trong gia đình như nội trợ chăm sóc em nhỏ, tham gia lao động sản xuất để tăng thêm thu nhập cho gia đình

b Trong xã hội vị trí của học sinh THPT có sự thay đổi lớn

- Các em đủ tuổi gia nhập đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh Trong tổchức Đoàn các em có thể tham gia công tác tập thể, công tác xã hội một cách độc lập hơn và có trách nhiệm hơn

- Khi 18 tuổi các em có quyền bầu cử

- Ngoài ra các em có thể tham gia một số công việc xã hội như công tác vănhóa xã hội, xóa mù chữ, làm từ thiện

Tuy nhiên học sinh THPT còn phụ thuộc vào người lớn, người lớn quyết định nội dung và xu hướng chính hoạt động của các em Các em vẫn đến trường học tập dưới sự lãnh đạo của người lớn, phụ thuộc vào cha mẹ về vật chất

Người lớn phải tìm cách tạo điều kiện cho việc xây dựng một phương thức sống mới phù hợp với mức độ phát triển chung của thanh niên bằng cách khuyến khích hành động có ý thức trách nhiệm của thanh niên và khuyến khích sự giáo dục lẫn nhau trong tập thể thanh niên

2 Hoạt động học tập và sự phát triển trí tuệ của học sinh THPT

2.1 Đặc điểm hoạt động của học tập

- Nội dung và tính chất của hoạt động học tập ở thanh niên học sinh khác xa

so với hoạt động học tập của thiếu niên

Hoạt động học tập của thanh niên đòi hỏi tính năng động sáng tạo và tính độc lập ở mức độ cao hơn, đòi hỏi tư duy lý luận phát triển

- Thái độ có ý thức của các em đối với học tập ngày càng phát triển, thái độ của các em đối với môi học có tính lựa chọn hơn Các em có hứng thú học tập gắn liền với khuyn hướng nghề nghiệp Các em đã hứng thú với những môn học nhất

định liên quan đến nghề mình chọn Nhìn chung hứng thú của học sinh THPT mang tính chất rộng rãi, sâu sắc và bền vững.

- Động cơ học tập của các em, quan trọng nhất là động cơ thực tiễn Đặc biệt các em rất tích cực học một số môn quan trọng, liên quan đến nghề mình chọn, có những môn khóa các em chỉ học lấy mức trung bình Vì vậy giáo viên cần giúp các em hiểu được ý nghĩa và chức năng của giáo dục phổ thông đối với mỗi một giáo dục chuyên ngành

2.2 Đặc điểm của sự phát triển trí tuệ của học sinh THPT

* Đối với cảm giác, tri giác

- Cảm giác của học sinh THPT đã đạt đến mức hoàn thiện

- Tri giác: có tính mục đích, tính toàn vẹn, tính lựa chọn của tri giác đã pháttriển mạnh mẽ vì kinh nghiệm của các em đã phong phú Các em đã phân biệt rõ ràng cái chính, cái phụ, cái bản chất và không bản chất

* Về trí nhớ

- Ghi nhớ có chủ định tăng lên rõ rệt nhờ sự phát triển của chú ý có chủ định

- Trí nhớ có ý nghĩa chiếm ưu thế so với trí nhớ máy móc

- Tuy nhiên các em còn có những khuyết điểm, thiếu sót thường mắc phải như ghi nhớ đại khái, xem thường ghi nhớ máy móc

* Về tư duy

Học sinh THPT chủ yếu là tư duy trừu tượng Do đó các em đòi hỏi phải luận chứng được ý kiến của mình và đòi hỏi người khác phải có luận chứng vững vàng khi đề xuất ý kiến Tuy nhiên đôi khi các em còn đưa ra kết luận vội vàng, hấp tấp, cảm tính

3 Những đặc điểm nhân cách chủ yếu

a Hình ảnh về thân thể mình

Đây là một thành tố quan trọng của sự tự ý thức của thanh niên mới lớnNgay ở lứa tuổi học sinh THCS, các em đã bắt đầu nảy sinh ý thức về bản thân mình (Về hình ảnh của thân thể mình) và tiếp tục phát triển ở học sinh THPT

Khi xem xét sự thay đổi về cơ thể mình Nhiều em chậm lớn cảm thấy khổ tâm, sự chậm xuất hiện những dấu hiệu giới tính làm các em đó nảy sinh tự ti

b Tự ý thức và tự đánh giá về phẩm chất cá nhân

Thanh niên khao khát muốn biết mình là người như thế nào, xứng đáng với cái gì, có năng lực gì? Điều này khiến các em quan tâm sâu sắc tới đời sống tâm

lý, phẩm chất nhân cách và năng lực riêng

- Đặc điểm quan trọng trong sự tự ý thức của thanh niên là xuất phát từ yêu cầu cuộc sống và hoạt động địa vị mới trong tập thể, những quan hệ mới với thế giới xung quanh làm cho thanh niên phải chú ý đến nhân cách của mình Các em hay ghi nhật ký, so sánh mình với nhân vật được coi là tấm gương

- Nội dung của tự ý thức cũng khá phức tạp, các em không chỉ nhận thức vềcái tôi trong hiện tại mà còn nhận thức cái tôi trong tương lai

- Thanh niên không chỉ đánh giá những hành vi, cử chỉ riêng lẻ, tùy thuộc tính riêng biệt, mà biết đánh giá nhân cách mình

- Thanh niên không chỉ có nhu cầu đánh giá, mà còn có khả năng đánh giá sâu sắc và tốt về những phẩm chất, những mặt mạnh, mặt yếu của người khác và của chính mình

Tuy nhiên thanh niên còn có những sai lầm khi tự đánh giá, nhưng vấn đề

cơ bản là tự phân tích có mục đích là một dấu hiệu cần thiết của một nhân cách đang trưởng thành và là tiêu đề của sự tự giáo dục Do vậy chúng ta có thái độ nghiêm túc khi nghe các em phát triển, không được chế diễu ý kiến đánh giá của

họ mà cần phải giúp đỡ thanh niên một cách khéo léo để họ hình thành được một biểu tượng khách quan về nhân cách của mình

3.2 Sự hình thành thế giới quan

Tuổi thanh niên mới lớn là lứa tuổi quyết định của sự hình thành thế giới quan Đó là hệ thống quan điểm về xã hội, tự nhiên, các nguyên tắc và quy tắc cư xử

- Cơ sở của thế giới quan được hình thành dần dần từ rất sớm, hình thành trong suốt thời gian học tập ở phổ thông Nhưng đến giai đoạn học sinh THPT nhân cách đã được phát triển cao thì các em mới xuất hiện những nhu cầu đưa ra

những tiêu chuẩn nguyên tắc hành vi đó vào một hệ thống hoàn chỉnh, khi các em

có được hệ thống quan điểm riêng thì em không chỉ hiểu về thế giới khách quan

- Các em còn quan tâm nhiều đến các vấn đề có liên quan đến con người, vai trò của con người trong lịch sử

Tuy nhiên một bộ phận thanh niên chưa được giáo dục đầy đủ về thế giới quan Thế giới quan của họ còn chịu ảnh hưởng của tâm tư tiêu cực của quá khứ (Say mê những tác phẩm nghệ thuật không lành mạnh…)

3.3 Giao tiếp với đời sống tình cảm của học sinh THPT

a Giao tiếp trong nhóm bạn

- Tuổi thanh niên mới lớn là tuổi mang tính chất tập thể cao nhất: Điều này

có ý nghĩa quan trọng là các em được sinh hoạt với các bạn cùng tuổi, cảm thấy mình cần cho nhóm, có uy tín có vị trí nhất định trong nhóm

- Ở lứa tuổi này quan hệ với bạn bè chiếm vị trí quan trọng hơn hẳn so với người lớn tuổi hoặc ít tuổi hơn

Vì vậy trong công tác giáo dục cần quan tâm đến ảnh hưởng của nhóm bạn

tự phát bằng cách: Một mặt tôn trọng mối quan hệ của các em, mặt khác tổ chức các hoạt động tập thể để lôi cuốn các em vào hoạt động

- Tình bạn khác giới phát triển mạnh Các em xuất hiện nhu cầu về tình yêu chân chính và đã nẩy nở mối tình đầu

* Đặc điểm của mối tình đầu

Tình yêu của thanh niên mới lớn tạo ra nhiều cảm xúc: Căng thẳng vì còn thiếu kinh nghiệm, lo lắng vì sợ bị từ chối, cảm giác sung sướng khi được đáp lại tình yêu thương Tình yêu ở thanh niên mới lớn cơ bản là tình cảm lành mạnh, trong trắng.

* Người lớn không nên can thiệp một cách thô bạo vào thế giới tình cảm thiêng liêng này, cần phải có thái độ trân trọng và tế nhị, đồng thời cũng không được thờ ơ, mà phải hướng tình yêu của các em, làm tăng nghị lực phấn đấu của các em trong học tập, lao động và cố gắng hạn chế những tính cách xấu của mình làm hoàn thiện nhân cách cho các em

4 Hoạt động lao động , sự lựa chọn nghề nghiệp

- Lao động tập thể có vai trò to lớn trong sự hình thành nhân cách của thanh

niên mới lớn Hoạt động lao động được tổ chức đúng đắn sẽ giúp các em hình thành tinh thần tập thể, lòng yêu lao động, tôn trọng lao động, người lao động và thành quả lao động Đặc biệt làm cho các em có nhu cầu lao động

- Việc lựa chọn nghề nghiệp là vấn đề cần thiết cấp bách của học sinh mới lớn Các em đã quan tâm đến việc lựa chọn nghề cho mình Nhiều em đã biết căn

cứ vào sức khỏe tâm lý, năng lực của mình để chọn nghề phù hợp

- Hiện nay đa số thanh niên muốn vào trường đại học hơn là trường dạy nghề Vì vậy cha mẹ, nhà trường, thầy cô giáo cần phải hướng nghiệp cho các em

để giúp các em nhận thức rõ về yêu cầu của mỗi nghề đối chiếu với nhu cầu, năng lực của mình để các em có cách chọn nghề đúng đắn, phù hợp hơn

5 Một số vấn đề giáo dục lứa tuổi học sinh THPT

- Để giáo dục thanh niên mới lớn trước hết người lớn cần chú ý xây dựng mối quan hệ tốt giữa thanh niên và người lớn Đó là mối quan hệ bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau, người lớn thực sự tin tưởng vào thanh niên tạo điều kiện để họ được thỏa mãn tính tích cực, độc lập trong hoạt động tạo điều kiện nâng cao tinh thần trách nhiệm của thanh niên

Người lớn cần giúp đỡ tổ chức Đoàn một cách khéo léo tế nhị để hoạt động của Đoàn được phong phú hấp dẫn, độc lập Người lớn không được quyết định thay, làm thay, nếu làm như vậy các em sẽ mất hết hứng thú và cảm thấy phiền toái khi có người lớn bên cạnh Thái độ đỡ đầu quá cặn kẽ của người lớn sẽ củng

cố ở thanh niên tính trẻ con, làm cho các em thờ ơ, vô trách nhiệm, các em sẽ rụt

rè, không dám quyết định không dám nhận trách nhiệm về mình

Người lớn cần tổ chức các hoạt động chung để lôi cuốn các em vào, kích thích được tinh thần trách nhiệm của các em kích thích các em giáo dục lẫn nhau

và tự giáo dục

4/ So sánh đặc điểm tình bạn của thiếu niên với thanh niên?

Câu hỏi thảo luận

Hoạt động học tập và sự phát triển trí tuệ của lứa tuổi học sinh THPT Từ đó rút ranhững kết luận cần thiết trong tổ chức và điều khiển hoạt động học tập ở lứa tuổi này

CHƯƠNG 4: TÂM LÝ HỌC DẠY HỌC

1 Hoạt động dạy

1.1 Khát niệm về hoạt động dạy

* Hoạt động của người lớn tổ chức và điều khiển hoạt động của trẻ nhằm giúp chúng lĩnh hội nền văn hóa xã hội, tạo ra sự phát triển tâm lý, hình thành nhân cách của trẻ gọi là hoạt động dạy

* Để hiểu rõ về hoạt động dạy ta cần phân biệt dạy trong cuộc sống và dạy theo phương thức nhà trường

- Dạy trong cuộc sống hàng ngày cung cấp cho trẻ một số hiểu biết thông thường để sử dụng hàng ngày trong hoạt động và giao tiếp Mặc dù quan trọng và cần thiết song những tri thức đó mang tính chất kinh nghiệm chủ nghĩa, không đủ

để đứa trẻ thích nghi, đáp ứng được yêu cầu của cuộc sống đang phát triển

- Hoạt động dạy: Diễn ra theo phương thức đặc thù do những người được đào tạo với tư cách là một nghề thực thụ đảm nhận điều khiển nhằm giúp học sinh nắm được những tri thức khoa học ở trình độ cao, kỹ năng, kỹ xảo

1.2 Đặc điểm tâm lý của hoạt động dạy

- Chủ thể của hoạt động dạy là thầy giáo Trong khi dạy thầy buộc phải đưa

tri thức mà loài người đã phát hiện vào hoạt động của mình (tái tạo tri thức cũ)như một công cụ, phương tiện để tổ chức cho người học hình thành những tri thức

ấy lại một lần nữa cho bản thân trẻ em (đã hình thành một lần trong lịch sử vănhóa)

- Đối tượng của hoạt động dạy là sự phát triển tâm lý học sinh (cái mới trong tâm lý, nhân cách học sinh) Khi tiến hành hoạt động, chủ thể hoạt động,

chủ thể hoạt động dạy không nhằm làm phát triển chính mình, mà nhằm làm pháttriển người học Trong hoạt động đối tượng quy định cách thức chủ thể chiếm lĩnh,sáng tạo ra nó, vì vậy thầy trong hoạt động dạy học của mình phải căn cứ vàonhững đặc điểm cá nhân của sự phát triển tâm lý người học (sự phát triển trí tuệ,tình cảm, ý chí), tuân thủ những quy luật vận động, phát triển của tâm lý ngườihọc

- Cơ chế của hoạt động dạy là cơ chế sáng tạo Hoạt động dạy không sáng

tạo ra tri thức mới – các tri thức này vốn có trong kho tàng văn hóa nhân loại, màtạo ra cái mới trong tâm lý người học Trong khi theo đuổi đối tượng của mình,

hoạt động dạy không chỉ tổ chức và chỉ đạo hoạt động học mà còn có ảnh hưởng

to lớn đến các hoạt động khác, tạo ra sự phát triển tâm lý, nhân cách ở người học

- Hoạt động dạy gắn bó chặt chẽ với hoạt động học Hai hoạt động dạy và

học do hai chủ thể khác nhau tiến hành (thầy và trò) nhưng chúng cùng hướng tớiđích chung là hình thành ở người học một hệ thống xác định những tri thức, kĩnăng, kĩ xảo Hoạt động dạy diễn ra để tổ chức và điều khiển hoạt động học vàhoạt động học chỉ có đầy đủ ý nghĩa của nó khi nó được diễn ra dưới sự tổ chức vàđiều khiển của hoạt động dạy Với ý nghĩa này hoạt động dạy và hoạt động họchợp thành hoạt động dạy học, trong đó người dạy thực hiện chức năng tổ chức vàđiều khiển hoạt động học, người học có chức năng hành động tích cực để lĩnh hộikinh nghiệm mà xã hội đã tích lũy được, biến kinh nghiệm xã hội thành kinhnghiệm cá nhân, tạo ra sự phát triển tâm lý của chính mình

- Trình độ dạy (trình độ tổ chức và điều khiển) của thầy quyết định chất lượng của hoạt động học Thầy có nhiệm vụ hình thành một hệ thống nhất định

những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo ở người học Nhưng những tri thức, kỹ năng, kỹxảo, cũng giống như tri giác, tư duy, biểu tượng, khái niệm không phải là những

đồ vật vật chất để có thể trao tay nhau hay “rót” từ đầu người này vào đầu ngườikia Các tri thức, kỹ năng, kỹ xảo là những hình thức và kết quả của các quá trìnhphản ánh và điều khiển trong tâm lý con người Chúng chỉ xuất hiện trong đầungười học thông qua hoạt động tâm lý tích cực của chính người học, chúng chính

là những hình thức xác định của tính tích cực này Trong dạy học nếu không có sựtích cực đáp ứng từ phía người học thì sẽ không có bất cứ tri thức, kỹ năng, kỹ xảonào Do đó, cái cốt lõi trong hoạt động dạy là làm sao tạo ra được tính tích cựctrong hoạt động học của học sinh, làm cho học sinh ý thức được đối tượng cần lĩnhhội Một nhiệm vụ khác không kém phần quan trọng của hoạt động dạy là phải tạo

ra bằng được những hành động học tập tích cực của người học, tức là hình thànhnhững cách thức chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng, kỹ xảo – cái có ý nghĩa quyết địnhchất lượng hoạt động học Như vậy, chất lượng của hoạt động học phụ thuộc vàotrình độ tổ chức và điều khiển của thầy, kết tinh ở trình độ phát triển những hànhđộng học tập tích cực ở người học

2 Hoạt động học

2.1 Khái niệm về hoạt động học

* Hoạt động đặc thù của con người được điều khiển bởi mục đích tự giác là lĩnh hội những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo mới, những hành vi và những dạng hoạt động nhất định, những giá trị mới được gọi là hoạt động dạy

Để hiểu rõ hơn về hoạt động học, ta cần phải phân biệt giữa học và hoạt động học

- Học trong cuộc sống hằng ngày (học ngẫu nhiên) có một số đặc điểm sau:+ Việc nắm tri thức, kỹ năng, kỹ xảo không phải là mục đích chính của hoạtđộng mà là kết quả phụ của hoạt động.

+ Chỉ lĩnh hội những gì liên quan trực tiếp đến nhu cầu, hứng thú, các nhiệm vụ trước mắt, còn những cái khác có thể quan trọng thì bỏ qua

+ Chỉ mang lại cho người ta những tri thức tiền khoa học mang tính chất kinh nghiệm chủ nghĩa, không hệ thống, không đi sâu vào bản chất vấn đề

- Hoạt động học: Diễn ra theo phương thức nhà trường, chủ thể của hoạt động học

là học sinh (trẻ lên 6 tuổi mới thực hiện được) Hoạt động học cung cấp cho trẻ những tri thức khoa học một cách hệ thống và khái quát, hình thành những năng lực thực tiễn mới đáp ứng được yêu cầu xã hội ngày càng phát triển

2.2 Đặc điểm tâm lý của hoạt động học (bản chất)

a Đối tượng của hoạt động học là tri thức, kỹ năng, kỹ xảo tương ứng:

Đối tượng của hoạt động học là các tri thức và các kỹ năng, kĩ xảo tương ứng.Chủ thể chiếm lĩnh đối tượng bằng cách tái tạo đối tượng thông qua hoạt động củabản thân Điều này có nghĩa là người học không thể thụ động tiếp nhận các tácđộng sư phạm theo kiểu “máy ghi”, mà đòi hỏi phải tích cực tiến hành những hànhđộng học tập chuyên biệt bằng ý thức tự giác và năng lực trí tuệ của mình Ngườihọc phải tái hiện những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo đã được hình thành trong lịch sử,biến chúng thành năng lực của mình Hoạt động học, như vậy, được tiến hành theo

học là phải làm sao cho người học giác ngộ sâu sắc mục đích học tập, để họ có thểphát huy được nhiều nhất những sức mạnh vật chất và tinh thần cho việc học.

c Hoạt động học là hoạt động tiếp thu một cách có ý thức những nội dung và hình thức lý luận của tri thức khoa học, kỹ năng, kỹ xảo:

- Hoạt động học hướng vào lĩnh hội một cách có ý thức những nội dung vàhình thức lý luận của tri thức, kỹ năng, kỹ xảo xã hội Trong các loại hình hoạtđộng khác (vd : lao động ) sự tiếp thu tri thức, kỹ năng, kinh nghiệm mới diễn rasau khi chủ thể vượt qua được một tình huống khó khăn Do đó, sự tiếp thu thườnggắn với những tình huống cụ thể, phụ thuộc vào mục đích riêng lẻ mà hành độnghướng vào Đó là con đường kinh nghiệm chủ nghĩa trong việc tiếp thu tri thức, kỹnăng, kỹ xảo Những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo được tiếp thu theo cách này thườngkhông hệ thống, ít khái quát, khó có thể ứng dụng khi các tình huống nảy sinh rachúng thay đổi Trong hoạt động học, ngay từ đầu người học định hướng một cách

có ý thức, tự giác vào việc tiếp thu những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo đã được chọnlọc, tinh chế, được tổ chức lại trong một hệ thống nhất định (đã trải qua khái quáthóa), có thể ứng dụng trong nhiều trường hợp như một phương thức hành độngchung Từ đặc điểm này của hoạt động học có thể thấy nhiệm vụ quan trọng củahoạt động dạy là tạo ra được ở người học những hành động thích hợp với việc tiếpthu một cách lý luận những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo xã hội

niệm rõ ràng về những cách học, những con đường giành tri thức, kỹ năng, kỹ xảocần trang bị cho học sinh Cần phải xem việc hình thành hoạt động học là nhiệm

vụ quan trọng của dạy học – dạy học trước hết là dạy cách học Nội dung và tínhchất của hoạt động học được hình thành sẽ quyết định nội dung và chất lượng của

sự lĩnh hội tri thức, kĩ năng, kĩ xảo

3 Cấu trúc hoạt động (sự hình thành hoạt động học):

a Hình thành động cơ học tập:

Hoạt động được thúc đẩy bởi những động cơ xác định Động cơ học tập củahọc sinh được hiện thân ở đối tượng của hoạt động học, tức là những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, thái độ, giá trị, chuẩn mực…mà giáo dục đem lại cho họ

- Có hai loại động cơ: Động cơ hoàn thiện tri thức và động cơ quan hệ xã hội

* Động cơ hoàn thiện tri thức: Học sinh có lòng khao khát mở rộng tri

thức, mong muốn có nhiều hiểu biết, say mê với bản thân quá trình giải quyết các nhiệm vụ học tập Điều này do sự hấp dẫn, lôi cuốn của bản thân trí thức và phương pháp giành lấy tri thức đó Mỗi lần giành được tri thức, các em cảm thấy tri thức của mình được hoàn thiện hơn Động cơ này thúc đẩy hoạt động học tập của học sinh có sự nổ lực ý chí, nhưng lại không căng thẳng tâm lý Do đó hoạt động học tập được thúc đẩy bởi loại động cơ này là tối ưu theo quan điểm sư phạm

* Động cơ quan hệ xã hội: các em say sưa học để:

- Được khen không bị phạt

có những biểu hiện vi phạm nội qui, thờ ơ học tập, bỏ học