VĂN 12

Nạn đói khủng khiếp và dữ dội năm 1945 đã hằn in trong tâm tríKim Lân - một nhà văn hiện thực có thể xem là con đẻ của đồngruộng, một con người một lòng đi về với “thuần hậu phong thuỷ”ấ

Gợi ý phân tích tác phẩm Vợ nhặt của tác giả Kim Lân

15/05/2013 16:51 pm

“Cái đẹp cứu vớt con người” (Đôxtôiepki) Vợ nhặt của nhà văn Kim Lân thể hiện rõ sức mạnh kì diệu ấy Ánh sáng của tình người, lòng tin yêu vào cuộc sống là con nguồn mạch giúp Kim Lân hoàn thành tác phẩm

Nạn đói khủng khiếp và dữ dội năm 1945 đã hằn in trong tâm tríKim Lân - một nhà văn hiện thực có thể xem là con đẻ của đồngruộng, một con người một lòng đi về với “thuần hậu phong thuỷ”ấy.Ngay sau Cách mạng, ông đã bắt tay ngay vào viết tác phẩmXóm ngụ cư khi hoà bình lặp lại (1954), nỗi trăn trở tiếp tục thôithúc ông viết tiếp thiên truyện ấy Và cuối cùng, truyện ngắn "Vợ

Lần này, Kim Lân đã thật sự đem vào thiên truyện của mình mộtkhám phá mới, một điểm sáng soi chiếu toàn tác phẩm Đó là vẻđẹp của tình người và niềm hi vọng vào cuộc sống của nhữngngười nông dân nghèo tiêu biểu như Tràng, người vợ Nhặt và bà cụ

Tứ Thiên truyện thể hiện rất thành công khả năng dựng truyện,dẫn truyện và đặc sắc nhất là Kim Lân đã có công khám phá ra

Bằng cách dẫn truyện, xây dựng lên tình huống “nhặt vợ” tài tìnhkết hợp với khả năng phân tích diễn biến tâm lý nhân vật thật tinh

tế và sử dụng thành công ngôn ngữ nông dân, ngôn ngữ dung dị,đời thường nhưng có sự chọn lọc kĩ lưỡng, nhà văn đã tái hiện lạitrước mắt chúng ta một không gian đói thật thảm hại ,thê lương

Trong đó ngổn ngang những kẻ sống người chết, những bóng mavật vờ, lặng lẽ giữa tiếng khóc hờ và tiếng gào thét gửi gắm trongkhông gian tối đen như mực ấy những mầm sống đang cố vươnđến tương lai, những tình cảm chân thành, yêu thương bình dịnhưng rất đỗi cao quý ấy và nhà văn đã để những số phận nhưanh Tràng, người vợ nhặt và bà cụ Tứ được thăng hoa trước ngọn

cờ đỏ phấp phới cùng đám người đói phá kho thóc của Nhật ở cuối

Có thể nói rằng Kim Lân đã thực sự xuất sắc khi dựng lên tìnhhuống “nhặt vợ” của anh cu Tràng Tình huống ấy là cánh củakhép mở để nhân vật bộc lộ nét đẹp trong tâm hồn mình Dườngnhư trong đói khổ người ta dễ đối xử tàn nhẫn với nhau khi miếng

ăn của một người chưa đủ thì làm sao có thể đèo bồng thêm ngườinày người kia Trong tình huống ấy, người dễ cấu xé nhau, dễ ích

kỉ hơn là vị tha và người ra rất dễ đối xử tàn nhẫn, làm cho nhauđau khổ Nhưng nhà văn Kim Lân lại khám phá ra một điều ngượclại ở các nhân vật anh cu Tràng, người vợ nhặt và bà cụ Tứ

Chúng ta từng kinh hãi trước “xác người chết đói ngập đầyđường”, “người lớn xanh xám như những bóng ma”, trước “khôngkhí vẩn lên mùi hôi của rác rưởi và mùi gây của xác người”, từng

ớn lạnh trước “tiếng quạ kêu gào thảm thiết” ấy nhưng lạ thaychúng ta thật không thể cầm lòng xúc động trước nghĩa cử caođẹp mà bình thường, dung dị ấy của Tràng, bà cụ Tứ và của người

vợ Tràng nữa Một thanh niên của cái xóm ngụ cư ấy như Tràng,một con người – thân xác vạm vỡ, lực lưỡng ấy dường như ngờnghệch thô kệch và xấu xí ấy lại chứa đựng biết bao nghĩa tình

Như một lẽ đương nhiên, Tràng đã rất ngỡ ngàng, hắn đã “sờ sợ”,

“ngờ ngợ”, “ngỡ ngàng” như không phải nhưng chính tình cảm vợchồng ấy lại củng cố và nhen nhóm ngọn lửa yêu thương và sống

có trách nhiệm với gia đình trong hắn Tình nghĩa vợ chồng ấm áp

ấy dường như làm cho Tràng thay đổi hẳn tâm tình Từ một anhchàng ngờ nghệch, thô lỗ, cọc cằn, Tràng đã sớm thay đổi trởthành một người chồng thật sự khi đón nhận hạnh phúc gia đình.Hạnh phúc ấy dường như một cái gì đó “ôm ấp, mơn man khắp dathịt Tràng tựa hồ như có một bàn tay vuốt nhẹ sống lưng”.Tình yêu, hạnh phúc ấy khiến “trong một lúc Tràng dường như quên hết tất

cả, quên cả đói rét đang đeo đuổi, quên cả những tháng ngàyqua” Và Tràng đã trở dậy Hắn có những thay đổi rất bất ngờnhưng rất hợp logíc Những thay đổi ấy không có gì khác ngoàitâm hồn đôn hậu, chất phác và giàu tình yêu thương hay sao?

Trong con người của Tràng khi trở dậy sau khi chào đón hạnh phúc

ấy thật khác lạ Tràng không là anh Tràng ngày trước nữa mà giờđây đã là một người con có hiếu, một người chồng đầy tráchnhiệm dù chỉ trong ý nghĩ Thấy mẹ chồng nàng dâu quét tước nhàcửa, hắn đã bừng bừng thèm múôn một cảnh gia đình hạnh phúc

“Hắn thấy yêu thương căn nhà của hắn đến lạ lùng”, “hắn

thấymình có trách nhiệm hơn với vợ con sau này” Hắn cũng xămxắn ra sân dọn dẹp nhà cửa Hành động cử chỉ ấy của Tràng đâuchỉ là câu chuyện bình thường mà đó là sự chuyển biến lớn Chínhtình yêu của người vợ, tình mẹ con hoà thuận ấy đã nhen nhómtrong hắn ước vọng về hạnh phúc, niềm tin vào cuộc sống sẽ thayđổi khi hắn nghĩ đến đám người đói và lá cờ đỏ bay phấp phới Rồi

số phận, cuộc đời hắn, của vợ hắn và cả người mẹ của hắn nữa sẽ

Nạn đói ấy không thể ngăn cản được ánh sáng của tình người Đêm tối ấy rồi sẽ qua đi để đón chờ ánh sáng cuộc sống tự độngđang ở phía trước sức mạnh của thời đại Một lần nữa, Kim Lânkhông ngần ngại hạnh phúc, niềm tin ấy trong các nhân vật củamình Người vợ nhặt làm thay đổi cuộc sống của xóm ngụ cưnghèo nèn, tăm tối ấy, đã làm cho những khuôn mặt hốc hác, u tốicủa mọi người rạng rỡ hẳn lên Từ con người chao chát chỏng lọnđến cô vợ hiền thục, đảm đang là một quá trình biến đổi Điều gì

Đó chính là tình người, là tình thương yêu Thị tuy theo khôngTràng về chỉ qua bốn bát bánh đúc và hai câu nói tầm phơ tầmphào của Tràng nhưng chúng ta không khinh miệt thị Nếu cótrách thì chỉ có thể hướng vào xã hội thực dân phong kiến đã bópnghẹt quyền sống của con người Thị xuất hiện không tên tuổi,không quê quán, trong tư thế “vân vê tà áo rách bợt bạt”, điệu bộtrông thật thảm nhưng chính con người ấy lại gieo mầm sống choTràng, làm biến đổi tất cả, từ không khí xóm ngụ cư đến không khígia đình Thị đã đem đến một luồng sinh khí mới, sinh khí ấy chỉ cóđược trong con người thị dung chứa một niềm tin, một ước vọng

Thị được miêu tả khá ít song đó lại là nhân vật không thể thiếucho tác phẩm Thiếu thị, Tràng vẫn chỉ là anh cu Tràng ngày xưa,

bà cụ Tứ vẫn lặng thầm trong đau khổ, cùng cực Kim Lân cũngthật thành công khi xây dựng nhân vật này để góp thêm tiếnglòng ca ngợi sức sống của vẻ đẹp tình người, niềm tin vào cuộc đờiphía trước trong những ngày con người đói khổ ấy Và thật ngạcnhiên, khi nói về ước vọng ở tương lại, niềm tin vào hạnh phúc ,vào cuộc đời người ta dễ nghĩ đến tuổi trẻ như Tràng và người vợnhưng Kim Lân lại khám phá ra một nét đẹp độc đáo vô cùng :tình cảm, ước vọng ở cuộc đời lại được tập trung miêu tả khá kĩ ở

nhân vật bà cụ Tứ vào trong tác phẩm, Kim Lân đã cho chúng tathấy rõ hơn ánh sáng của tình người trong nạn đói Bao giờ cũngthế, các nhà văn muốn nhân vật nổi bật cá tính của mình thườngđặt nhân vật ấy vào tình thế căng thẳng Ở đó dĩ nhiên phải có sựđấu tranh không ngừng không những giữa các nhân vật mà độcđáo hơn là ngay trong chính nội tâm của mỗi nhân vật ấy Bà cụ

Việc Tràng lấy vợ đã gây một chấn động lớn trong tâm thức ngươờ

mẹ nghèo vốn thương con ấy Bà ngạc nhiên ngỡ ngàng trước sựxuất hiện của một người đàn bà trong nhà mình mà lâu nay và có

lẽ chưa bao giờ bà nghĩ đến Hết ngỡ ngàng, ngạc nhiên bà cụ đã

“cúi đầu nín lặng” Cử chỉ, hành động ấy chất chứa bao tâm trạng

Đó là sự đan xen lẫn lộn giữa nỗi tủi cực, nỗi lo và niềm vui nỗibuồn cứ hoà lâẫ vào nhau khiến bà thật căng thẳng Sau khi thấuhiểu mọi điều bà nhìn cô con dâu đang “vân vê tà áo rách bợt bạt”

mà lòng đầy xót thương Bà thiết nghĩ “người ta có gặp bước khókhăn này, người ta mới lấy đến con mình, mà con mình mới cóvợ” Và thật xúc động, bà cụ đã nói , chỉ một câu thôi nhưng sâu

xa và có ý nghĩa vô cùng “Thôi , chúng máy đã phải duyên phảikiếp với nhau thì u cũng mừng lòng”

Đói khổ đang vây lấy gia đình bà, cuộc sống của bà sẽ ra sao khimình đang ngấp nghé trước vực thẳm của cái chết Nhưng trongtâm thức người mẹ nghèo ấy, đói khổ không phải là một vật cảnlớn Đói rét thật nhưng trong lòng bà cụ vẫn sáng lên tấm lòng yêuthương chân thành Bà thương con, thương dâu và thương chochính bản thân mình Bà cụ Tứ từ những nỗi lo, nỗi tủi cực về giacảnh vẫn không ngừng bùng cháy lên ngọn lửa của tình người Bàđang giang tay đón nhận đứa con dâu lòng đầy thương xót, trongtủi cực nhưng vẫn ngầm chứa một sức sống thật mãnh liệt Chính

ở người mẹ nghèo khổ ấy, ngọn lửa của tình người, tình thươngyêu nhân loại bùng cháy mạnh mẽ nhất Trong bóng tối của đóinghèo đang hùng hổ vây quanh, bà lão vẫn gieo vào lòng nhữngcon mình niềm tin về cuộc sống Bà nhắc đến việc Tràng nênchuẩn bị một cái phên nuôi gà, rồi việc sinh con đẻ cái, bà lão nóitoàn chuyện vui trong bữa cơm ngày đói thật thảm hại Bà đã đónnhận hạnh phúc của các con để tự sưởi ấm lòng mình

Đặc biệt chi tiết nồi cám ở cuối thiên truyện thể hiện khá rõ ánhsáng của tình người Nồi chè cám nghẹn * cổ và đắng chát ấy lại làmón quà của một tấm lòng đôn hậu chất chứa yêu thương Bà lão

“lễ mễ” bưng nồi chề và vui vẻ giới thiệu “Chè khoán đấy Ngonđáo để cơ” Ở đây nụ cười đan xen lẫn nước mắt Bữa cơm giađình ngày đói ở cuối thiên truyện không khỏi làm chạnh lòngchúng ta, một nỗi xót thương cay đắng cho số phận của họ song

cũng dung chứa một sự cảm phục lớn lao ở những con người bình

Kim Lân bằng nghệ thuật viết văn già dặn, vững vàng đã đem đếnmột chủ đề mới trong đề tài về nạn đói Nhà văn đã khẳng địnhánh sáng của tình người thật thành công ở ba nhân vật Điều làmchúng ta trân trọng nhất chính là vẻ đẹp của tình người và niềm hivọng vào cuộc sống một cách mạnh mẽ nhất ở nhưng thân phậnđói nghèo, thảm hại kia Ba nhân vật :Tràng, vợ Tràng và bà cụ Tứcùng những tình cảm, lẽ sống cao đẹp của họ chính là những điếmsáng mà Kim Lân từng trăn trở trong thời gian dài để thể hiện saocho độc đáo một đề tài tâm lý nhân vật, khả năng dựng truyện vàdẫn truyện của Kim Lân - một nhà văn được đánh giá là viết ítnhưng tác phẩm nào cũng có giá trị là vì lẽ đó

“Cái đẹp cứu vớt con người” (Đôxtôiepki) Vâng Vợ nhặt của nhàvăn Kim Lân thể hiện rõ sức mạnh kì diệu ấy Ánh sáng của tìnhngười, lòng tin yêu vào cuộc sống là con nguồn mạch giúp KimLân hoàn thành tác phẩm Ông đã có đóng góp cho văn học ViệtNam nói chung, về đề tài nạn đói nói riêng một quan niệm mới vềlòng người và tình người Đọc xong thiên truyện, dấu nhấn mạnh

mẽ nhất trong tâm hồn người đọc chính là điểm sáng tuyệt vờinhất

Gợi ý phân tích tác phẩm Hồn Trương Ba, da hàng thịt (trích) – Lưu Quang Vũ

31/05/2013 15:42 pm

Bằng nghệ thuật xây dựng nội tâm độc đáo đoạn cuối vở kịch đem đến cho người đọc nhiều vấn đề tư tưởng sâu sắc qua nhân vật Trương Ba trong thân xác anh hàng thịt

Trong làng kịch nói Việt Nam, có lẽ ai cũng biết đến Lưu Quang Vũ

- một hiện tượng đặc biệt của sân khấu kịch trường những nămtám mươi của thế kỉ XX Tuy có tài ở nhiều lĩnh vực như viếttruyện ngắn, soạn kịch, làm thơ, vẽ tranh nhưng ông được xem

là một trong những nhà soạn kịch tài năng nhất của nền văn họcnghệ thuật Việt nam hiện đại Trong các vở kịch của Lưu Quang

Vũ, đáng chú ý nhất là vở "Hồn Trương Ba, da hàng thịt" Bằngnghệ thuật xây dựng nội tâm độc đáo, cảnh VII, đoạn cuối vở kịchđem đến cho người đọc nhiều vấn đề tư tưởng sâu sắc qua nhânvật Trương Ba trong thân xác anh hàng thịt

Hồn Trương Ba, da hàng thịt là vở kịch được Lưu Quang Vũ viếtnăm 1981, công diễn lần đầu tiên năm 1984, sau đó được diễn lạinhiều lần trong và ngoài nước Từ cốt truyện dân gian, Lưu Quang

Vũ đã xây dựng lại thành một vở kịch nói hiện đại và lồng vào đónhiều triết lí nhân văn về cuộc đời và con người Trong tác phẩm,Trương Ba là một ông lão gần sáu mươi, thích trồng vườn, yêu cáiđẹp, tâm hồn thanh nhã, giỏi đánh cờ Chỉ vì sự tắc trách củaNam Tào gạch nhầm tên mà Trương Ba chết oan Theo lời khuyêncủa "tiên cờ" Đế Thích, Nam Tào, Bắc Đẩu "sửa sai" bằng cáchcho hồn Trương Ba được tiếp tục sống trong thân xác của anhhàng thịt mới chết gần nhà Nhưng điều đó lại đưa Trương Ba vàmột nghịch cảnh khi linh hồn mình phải trú nhờ vào người khác.

Do phải sống tạm bợ, lệ thuộc, Trương Ba dần bị xác hàng thịtlàm mất đi bản chất trong sạch, ngay thẳng của mình Ý thứcđược điều đó, Trương Ba dằn vặt, đau khổ và quyết định chống lạibằng cách tách ra khỏi xác thịt Qua các cuộc đối thoại củaTrương Ba, tác giả dần tạo nên một mạch truyện dẫn dắt người

1 Màn đối thoại giữa hồn Trương Ba với xác hàng thịt: Có thể nóiTrương Ba đã chết một cách vô lí, ai cũng biết cái chết của Trương

Ba là do sự vô tâm và tắc trách của Nam Tào Nhưng sự sửa saicủa Nam Tào và Bắc Đẩu theo lời khuyên của Đế Thích nhằm trảlại công bằng cho Trương Ba lại đẩy Trương Ba vào một nghịchcảnh vô lí hơn là linh hồn mình phải trú nhờ trong thể xác của kẻkhác Do phải sống nhờ thể xác anh hàng thịt, hồn Trương Bađành phải chiều theo một số nhu cầu hiển nhiên của xác thịt Linhhồn nhân hậu, trong sạch, bản tính ngay thẳng của Trương Ba xưakia, nay vì phải sống mượn, vá lắp, tạm bợ và lệ thuộc nên chẳngnhững đã không sai khiến được xác thịt thô phàm của anh hàngthịt mà trái lại còn bị cái xác thịt ấy điều khiển Đáng sợ hơn, linhhồn Trương Ba dần dần bị nhiễm độc bởi cái tầm thường của xácthịt anh đồ tể Hồn Trương Ba đang ở trong tâm trạng vô cùng bứcbối, đau khổ (Những câu cảm thán ngắn, dồn dập cùng với ướcnguyện khắc khoải) Hồn bức bối bởi không thể nào thoát ra khỏicái thân xác mà hồn ghê tởm Hồn đau khổ bởi mình không còn làmình nữa Trương Ba bây giờ vụng về, thô lỗ, phũ phàng lắm HồnTrương Ba cũng càng lúc càng rơi vào trạng thái đau khổ, tuyệtvọng.Ý thức được điều đó linh hồn Trương Ba dằn vặt, đau khổ vàquyết định chống lại bằng cách tách ra khỏi xác thịt để tồn tạiđộc lập, không lệ thuộc vào thể xác Xác hàng thịt biết rõ những

cố gắng đó là vô ích, đã cười nhạo hồn Trương Ba, tuyên bố vềsức mạnh âm u, đui mù ghê gớm của mình, ranh mãnh dồn hồnTrương Ba vào thế đuối lí và hơn nữa, ve vãn hồn Trương Ba thoàhiệp vì, theo lí lẽ của xác thịt là "chẳng còn cách nào khác đâu",

vì cả hai "đã hoà vào nhau làm một rồi" Trước những "lí lẽ ti tiện"của xác thịt, Trương Ba đã nổi giận, đã khinh bỉ, đã mắng mỏ xácthịt hèn hạ nhưng đồng thới cũng ngậm ngùi thấm thía nghịch

cành mà mình đã lâm vào, đành nhập trở lại vào xác thịt trongtuyệt vọng Hai hình tượng hồn Trương Ba và xác hàng thịt ở đâymang ý nghĩa ẩn dụ Một bên đại điện cho sự trong sạch, nhânhậu và khát vọng sống thanh cao, xứng đáng với danh nghĩa conngười và một bên là sự tầm thường, dung tục Nội dung cuộc đốithoại xoay quanh một vấn đề giàu tính triết lí, thể hiện cuộc đấutranh dai dẳng giữa hai mặt tồn tại trong một con người Từ đónói lên khát vọng hướng thiện của con người và tầm quan trọngcủa việc tự ý thức, tự chiến thắng bản thân Màn đối thoại này chothấy

• Trương Ba được trả lại cuộc sống nhưng là một cuộc sống đáng

hổ thẹn vì phải sống chung với sự dung tục và bị sự dung tục

• Không chỉ đừng lại ở đó, tác giả cảnh báo: khi con người phảisống trong dung tục thì tất yếu cái dung tục sẽ ngự trị, sẽ thắngthế, sẽ lấn át và sẽ tàn phá những gì trong sạch, đẹp đẽ, cao quý

2 Màn đối thoại giữa Trương Ba với người thân Không phải ngẫunhiên, tác giả không đưa anh con trai thực dụng của Trương Bavào cuộc đối thoại của Trương Ba với những người thân Các cuộcđối thoại với vợ con dâu và cháu gái càng làm cho Trương Ba đaukhổ hơn ông hiểu những gì mình đã, đang và sẽ gây ra cho ngườithân là rất tệ hại nặc dù ông không hề muốn điều đó Thái độ của

vợ trương Ba, con đâu và cháu gái trước sự biến đổi và tha hoá

• Vợ Trương Ba buồn bã, đau khổ nhưng vốn bàn tính vị tha nênđịnh nhường Trương Ba cho cô vợ anh hàng thịt

• Chị con dâu là người sâu sắc, chín chắn, hiểu điều hơn lẽ thiệt.Chị cảm thấy thương bố chồng trong tình cảnh trớ trêu Chị biếtông khổ lắm, "khổ hơn xưa nhiều lắm" Nhưng nỗi buồn đau trướctình cảnh gia đình "như sắp tan hoang ra cả" khiến chị không thểbấm bụng mà đau, chị đã thốt thành lời cái nỗi đau đó: "Thầy bảocon: Cái bên ngoài là không đáng kể, chỉ có cái bên trong, nhưngthầy ơi, con sợ lắm, bởi con cảm thấy, đau đớn thấy mỗi ngàythầy một đổi khác dần, mất mát dần, tất cả cứ như lệch lạc, nhòa

mờ dần đi, đến nối có lúc chính con cũng không nhận ra thầynữa "

• Trái lại, cái Gái, cháu Trương Ba thì phản ứng quyết liệt và dữdội Tâm hồn tuổi thơ vốn trong sạch, không chấp nhận sự tầmthường, dung tục nên không chấp nhận người ông trong thể xácanh hàng thịt thô lỗ Cái Gái, cháu ông giờ đây đã không cần phảigiữ ý Nó một mực khước từ tình thân (tôi không phải là cháuông Ông nội tôi chết rồi) Cái Gái yêu quý ông nó bao nhiêu thìgiờ đây nó không thể chấp nhận cái con người có "bàn tay giết

lợn", bàn chân "to bè như cái xẻng" đã làm "gãy tiệt cái chồinon", "giẫm lên nát cả cây sâm quý mới ươm" trong mảnh vườncủa ông nội nó Nó hận ông vì ông chữa cái diều cho cu Tị mà làmgãy nát khiến cu Tị trong cơn sốt mê man cứ khóc, cứ tiếc, cứ bắtđền Với nó, "Ông nội đời nào thô lỗ, phũ phàng như vậy" Nỗigiận dữ của cái Gái đã biến thành sự xua đuổi quyết liệt: "Ôngxấu lắm, ác lắm! Cút đi! Lão đồ tể, cút đi!" Tuy nhiên, họ chỉ lànhững người dân thường, họ không giúp gì được cho tình trạnghiện tại của Trương Ba Tình huống kịch thúc đẩy Trương Ba phảilựa chọn và sau màn độc thoại nội tâm (hồn Trương Ba thách thứcxác anh hàng thịt: "có thật là không còn cách nào khác?" và phảnkháng quyết liệt: "Không cần đến cái đời sống do mày mang lại!Không cần!") !" Đây là lời độc thoại có tính chất quyết định dẫntới hành động châm hương gọi Đế Thích một cách dứt khoát

3 Màn đối thoại giữa Trương Ba với Đế Thích: Gặp lại Đế Thích,Trương Ba thể hiện thái độ kiên quyết chối từ, không chấp nhậncái cảnh phải sống bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo nữa

và muốn được là mình một cách toàn vẹn "Không thể bên trongmột đằng, bên ngoài một nẻo được Tôi muốn được là tôi toànvẹn" Qua lời thoại này của nhân vật Trương Ba Lưu Quang Vũmuốn gửi gắm vào đó thông điệp: Con người là một thể thốngnhất, hồn và xác phải hài hoà Không thể có một tâm hồn thanhcao trong một thể xác phàm tục tội lỗi Khi con người bị chi phối

bở những nhu cầu bản năng của thân xác thì đừng đỗ lỗi cho thânxác và tự an ủi, vỗ về mình bằng vẻ đẹp siêu hình của tâm hồn.Lúc đầu Đế Thích ngạc nhiên nhưng khi hiểu ra thì khuyên Trương

Ba nên chấp nhận vì thế giới vốn không toàn vẹn, dưới đất, trêntrời đều thế cả Nhưng Trương Ba không chấp nhận lí lẽ đó Trương

Ba thẳng thắn chỉ ra sai lầm của Đế Thích: "Sống nhờ vào đồ đạc,của cải người khác đã là chuyện không nên này đến cái thân tôicũng phải sống nhờ anh hàng thịt Ông chỉ nghĩ đơn giản là chotôi sống, nhưng sống thế nào thì ông chẳng cần biết" Sống thực

sự cho ra con người quả không hề dễ dàng, đơn giản Khi sốngnhờ, sống gửi, sống chấp vá, khi không được là mình thì cuộcsống ấy thật vô nghĩa Lòng tốt hời hợt thì chẳng đem lại điều gìthực sự có ý nghĩa cho ai mà sự vô tâm còn tệ hại hơn, nó đẩyngười khác vào nghịch cảnh, vào bi kịch! Đế Thích định tiếp tụcsửa sai của mình và của Tây Vương Mẫu bằng một giải pháp khác,

tệ hại ít hơn là cho hồn Trương Ba nhập vào xác cu Tị nhưngTrương Ba đã kiên quyết từ chối, không chấp nhận cái cảnh sốnggiả tạo, mà theo ông là chỉ có lợi cho đám chức sắc tức lão lítrưởng và đám trương tuần, không chấp nhận cái cuộc sống màtheo ông là còn khổ hơn là cái chết Trương Ba kêu gọi Đế Thíchhay sửa sai bằng một việc làm đúng, đó là trả lại linh hồn cho bé

Tị Đế Thích cuối cùng cũng đã thuận theo đề nghị của Trương Bavới lời nhận xét: "Con người hạ giới các ông thật kì lạ" Người đọc,người xem có thể nhận ra những ý nghĩa triết lí sâu sắc và thấmthía qua hai lời thoại này Thứ nhất, con người là một thể thốngnhất, hồn và xác phải hài hòa Không thể có một tâm hồn thanhcao trong một thân xác phàm tục, tội lỗi Khi con người bị chi phốibởi những nhu cầu bản năng của thân xác thì đừng chỉ đổ tội chothân xác, không thể tự an ủi, vỗ về mình bằng vẻ đẹp siêu hìnhcủa tâm hồn Thứ hai, sống thực sự cho ra con người quả không

hề dễ dàng, đơn giản Khi sống nhờ, sống gửi, sống chắp vá, khikhông được là mình thì cuộc sống ấy thật vô nghĩa Những lờithoại của Hồn Trương Ba với Đế Thích chứng tỏ nhân vật đã ýthức rõ về tình cảnh trớ trêu, đầy tính chất bi hài của mình, thấmthía nỗi đau khổ về tình trạng ngày càng vênh lệch giữa hồn vàxác, đồng thời càng chứng tỏ quyết tâm giải thoát nung nấu củanhân vật trước lúc Đế Thích xuất hiện Qua màn đối thoại, có thểthấy tác giả gửi gắm nhiều thông điệp vừa trực tiếp vừa gián tiếp,vừa mạnh mẽ, quyết liệt vừa kín đáo và sâu sắc về thời chúng tađang sống Tuy vậy, chỉ cần nhấn mạnh ở đây vẻ đẹp tâm hồncủa những người lao động trong cuộc đấu tranh chống lại sự dungtục, giả tạo để bảo vệ quyền được sống toàn vẹn, hợp với lẽ tựnhiên cùng sự hoàn thiện nhân cách Chất thơ của kịch LưuQuang Vũ cũng được bộc lộ ở đây

4 Màn kết: Trương Ba trả lại xác cho anh hàng thịt, chấp nhận cáichết để linh hôn được trong sạch và hoá thân vào các sự vật thânthương, tồn tại vĩnh viễn bên cạnh những người thân yêu củamình Cuộc sống lại tuần hoàn theo quy luật của muôn đời Mànkết với chất thơ sâu lắng đã đem lại âm hưởng thanh thoát chomột bi kịch lạc quan đồng thời truyền đi thông điệp về sự chiếnthăng của cái Thiện, cái Đẹp và của sự sống đích thực

không dám và cũng không được sống là bản thân mình Đấy lànguy cơ đẩy con người đến chỗ bị tha hóa do danh và lợi Với tất

cả những ý nghĩa đó, đoạn trích rất tiêu biểu cho phong cách viếtkịch của Lưu Quang Vũ

Gợi ý phân tích tác phẩm Một người Hà Nội (trích) – Nguyễn Khải

sử và triết học Trước đó, sáng tác của Nguyễn Khải đầy ắp cảmhứng chính luận, chuyên đề cập các vấn đề thời sự, chính trị củađất nước và thường lấy tiêu chí chính trị, đạo đức cách mạng đểbàn luận, đánh giá sự kiện, con người Rõ ràng, sự chuyển đổi từcảm hứng chính luận sang cảm hứng triết luận đánh dấu mộtbước phát triển đáng ghi nhận trong tư duy nghệ thuật của nhàvăn Hứng thú quan sát, thể hiện những vấn đề thế sự, đặc biệt

là vấn đề khẳng định bản lĩnh cá nhân của con người giữa mộthoàn cảnh sống mà cái "tôi" chưa được nhìn nhận công bằng,thoả đáng, tất cả đều liên quan tới việc chuyển đổi cảm hứng nóitrên Các sáng tác lúc này vẫn không thiếu tính thời sự, nhưnggiá trị của chúng đã vượt ra khỏi cái khung thời sự nhất thời đểgây ám ảnh lâu dài Việc nhà văn có ý thức tô đậm kinh nghiệm,thể nghiệm của cá nhân mình trong việc trình bày mọi vấn đề đãlàm cho những trang viết của ông thấm đượm tinh thần đối thoạidân chủ, thoát li dần kiểu áp đặt chân lí một chiều trước đây

Với một sáng tác mang tính triết luận, việc xếp đặt các nhân vậtđược miêu tả trong đó vào các phạm trù tốt - xấu, chính diện -phản diện quen thuộc một thời đã trở nên bất cập Sự đánh giá

về nhân vật có thể rất đa chiều Lời khen hay lời chê của tác giả(thể hiện qua nhân vật kể chuyện xưng "tôi") lúc này cũng chỉ cógiá trị tham khảo thuần tuý, không hề mang tính chất "chân lí",không phải là kết luận tối hậu Trong Một người Hà Nội ", "tôi"nhìn nhận bà Hiền là "một hạt bụi vàng", đó là quyền của "tôi".Người khác có thể có cách nhìn nhận khác, tất nhiên, không thểkhông tham khảo cách nhìn có tính chất gợi ý mà "tôi" đưa ra.Nếu không hiểu nguyên tắc đánh giá này, lại lấy cách xây dựng

nhân vật trong truyện của Nguyễn Khải ở giai đoạn sáng táctrước làm hệ quy chiếu, độc giả rất dễ có những phán quyết vô lí

về tác giả trên các vấn đề quan điểm, lập trường chính trị, hoặcngược lại, ra sức tán dương nhân vật bà Hiền, gán cho bà nhữngphẩm chất tốt đẹp (theo mong muốn hay tưởng tượng, suy diễncủa chính độc giả) mà bản thân nhân vật "tôi" không nói tới

Nếu căn cứ vào những gì đã được thể hiện trong truyện ngắn,độc giả có thể đặt lại tên tác phẩm Một người Hà Nội thành Nghĩ

về một người Hà Nội Dĩ nhiên, đây là đặt cho mình, nhằm mụcđích lĩnh hội đúng tinh thần tác phẩm, cảm nhận đúng ý nghĩacủa "thành phần" suy nghĩ trong kết cấu truyện ngắn này Quả làchuyện kể không có gì thật đặc biệt, nhưng suy nghĩ, đánh giácủa nhân vật "tôi" thì lại chứa đựng nhiều điều thú vị Đặc trưngtruyện ngắn Nguyễn Khải vốn là thế : tỉ trọng những lời phântích, bình luận bao giờ cũng lớn, nhiều khi lấn át cả sự miêu tả,

Viết Một người Hà Nội, điều cơ bản mà nhà văn hướng đến chưahẳn là ca ngợi một con người, cho dù người đó đáng ca ngợi baonhiêu đi chăng nữa Cảm hứng chính của ông là khám phá bảnsắc văn hoá Hà Nội – cái quyết định vận mệnh và vị thế của HàNội trong lịch sử, cũng là cái làm nền tảng cho bước phát triểnmới của nó trong tương lai Không phải ngẫu nhiên mà khi ngắmhình ảnh bà Hiền "lau đánh cái bát bày thuỷ tiên", ông đã có mộtghi chú tưởng như là bâng quơ : "nếu là một thiếu nữ thì phảihơn"[1], rồi cảm thán : “thấy Tết quá, Hà Nội quá, muốn ở thêm

ít ngày ăn lại một cái Tết Hà Nội" Cũng hoàn toàn hợp lô gíchviệc nhà văn đã kết lại truyện ngắn như thế này : "Một người như

cô phải chết đi thật tiếc, lại một hạt bụi vàng của Hà Nội rơixuống chìm sâu vào lớp đất cổ Những hạt bụi vàng lấp lánh đâu

đó ở mỗi góc phố Hà Nội hãy mượn gió mà bay lên cho đất kinh

kì chói sáng những ánh vàng !" Lô gích thì lô gích nhưng vẫn lạ

Ai đã từng quen với giọng văn tinh sắc, tỉnh táo, thậm chí là "lọclõi" của Nguyễn Khải, hẳn phải ngỡ ngàng trước cái giọng "bốc"lên khá đột ngột mà nhà văn biểu lộ ở đây Một chút giỡn đùa vớichính văn mình hay niềm xúc động tận đáy tâm can cứ bật rakhông nén được ? Trả lời quyết hẳn theo bề nào cũng khó, nhưngđiều có thể khẳng định chắc chắn là : Nguyễn Khải thật sự yêuquý Hà Nội, có những suy nghĩ thâm trầm về "đất kinh kì" và thathiết được thấy một Hà Nội hiện đại, đẹp, sang, xứng với bề dày

Hình tượng bà Hiền được xây dựng lên như để chứng minh có

một tinh thần Hà Nội, một linh hồn Hà Nội thực sự đã và đangtồn tại, để lại dấu ấn đậm nét trong những người con của nó BàHiền không phải là một "tấm gương" kiểu mẫu hiểu theo nghĩathông thường để các tổ chức xã hội nêu lên cho mọi người họctập, theo cách người ta vẫn thường làm nhằm mục đích tuyêntruyền, vận động Bà chỉ là người dân bình thường, dù xuất thân

là con nhà "tư sản", dù đã có một thời "vang bóng" (mà thực ra,

"tư sản" thì cũng có thể là người dân bình thường được chứ !).Tác giả (và người kể chuyện) hiểu vậy nên chọn cách giới thiệu,chuyện trò về bà thật dung dị Bà là một người bà con xa, người

dì họ của "tôi", thế thôi ! Mọi việc bà làm đều tự nhiên, như cuộcsống hàng ngày, chẳng gây chấn động gì tới xung quanh cả Ấyvậy, ai dám bảo chất Hà Nội ở bà không đậm đặc ? Vả lại, muốnkhám phá bề sâu văn hoá của một vùng đất, tuyệt đối khôngđược bỏ qua những điều tưởng là nhỏ nhặt Nhiều khi chínhchúng lại cung cấp cứ liệu thuyết minh về vấn đề có sức nặnghơn hẳn những chuyện to tát Dõi theo mạch kể của nhân vật

"tôi", người đọc thấy quả không có gì đáng gọi là "sự kiện" việc

bà Hiền lấy chồng, quản lí gia đình, sinh con, dạy con, cho con đi

bộ đội, tiếp khách, bài trí nơi ở, duy trì nếp sinh hoạt riêng,

Một câu bình phẩm của "tôi", rằng, việc bà lấy ai không lấy, lạilấy một ông giáo cấp tiểu học hiền lành chăm chỉ làm chồng đã

"khiến cả Hà Nội phải kinh ngạc", phần nhiều chỉ là một cách nóingoa ngôn khá đặc thù của văn chương Nếu quả người ta cókinh ngạc, thì đó là sự kinh ngạc trước một chuyện không ngờ lạixảy ra bình thường (thậm chí là tầm thường) quá như thế Tuyvậy, nếu bình tâm suy xét, ta lại thấy trong tất cả những cái bìnhthường kia lại chứa đựng một triết lí sống đáng vị nể, vừa thểhiện bản lĩnh cá nhân một con người, vừa bộc lộ kiểu ứng xử đặctrưng của đất kinh kì Bà Hiền biết rõ mình là ai (câu tuyên bố

"thẳng thừng" của bà đối với nhân vật "tôi" đã chứng thực điều

đó : "Một đời tao chưa từng bị ai cám dỗ, kể cả chế độ"), và cũngtương tự thế, bà hiểu sâu xa mình là người Hà Nội Sau năm

1954, gia đình bà chẳng di cư vào Nam vì "không thể rời xa HàNội" Đây không đơn giản chỉ là một biểu hiện của tình yêu đốivới nơi đã sinh ra và nuôi dưỡng mình, mà còn là một biểu hiệncủa niềm tin vào thế tồn tại bền vững của mảnh đất đã trải quanhiều thăng trầm của lịch sử, có văn hoá riêng đã thấm vào máuthịt cư dân nơi này

Gợi ý phân tích tác phẩm Những đứa con trong gia đình (trích) – Nguyễn Thi

cố gắng tái hiện cho được diện mạo chân thực của hiện thực thôngqua những tính cách điển hình, hoàn cảnh điển hình Để xây dựngcác tính cách điển hình, hoàn cảnh điển hình đó, ông rất chú ý tớimối quan hệ giữa tính cá thể, cá biệt và tính khái quát của hìnhtượng Sự chính xác và sống động của các chi tiết luôn được đềcao Chi tiết nào cũng gây ấn tượng, như được lấy "trực tiếp" từđời sống, nóng hổi, giàu sức biểu hiện, giàu tính thẩm mỹ Chínhcông việc chuẩn bị tư liệu chu đáo, cẩn thận, việc ghi chép miệtmài những điều mắt thấy tai nghe vào sổ tay đã hỗ trợ đắc lực choNguyễn Thi ở phương diện này Đọc từng trang viết của ông, tacảm nhận được một trữ lượng dồi dào những kinh nghiệm sốngthấp thoáng ở phía sau Truyện ngắn mà nhiều khi có sức chứacủa một tiểu thuyết lớn Tham vọng khái quát của nhà văn luônđược thể hiện thông qua cách ông sử dụng nhiều thủ pháp nghệthuật khác nhau, nhưng tham vọng đó không hề khiến ông quênđưa ra những đường nét chạm khắc rạch ròi về nhân vật, bối cảnh

Sự hứng thú quan sát, miêu tả ngôn ngữ, tâm lí nhân vật, sự vậndụng đầy ý thức ngôn ngữ Nam Bộ trong trần thuật có mối liên hệ

lô gích với động cơ sáng tạo này Ngoài ra, việc học tập kinhnghiệm của các nhà tiểu thuyết hiện đại phương Tây trên vấn đềtái hiện dòng ý thức của nhân vật cũng được chú ý đúng mức, tạonên những trang viết xuất thần, hiếm quý (đoạn miêu tả dòng hồitưởng, suy nghĩ của nhân vật Việt khi bị thương nằm lại trên trậnđịa là một ví dụ cụ thể, điển hình)

Tuy lă một truyện ngắn hoăn chỉnh, có cấu trúc chặt chẽ, nhưngrất có thể, với chính Nguyễn Thi, Những đứa con trong gia đìnhvẫn còn mang nhiều tính tư liệu Phải chăng, trong khât vọng sângtạo của nhă văn, đđy mới chỉ lă bước chuẩn bị cho một công trình

đồ sộ hơn, xứng tầm với cuộc khâng chiến vĩ đại của dđn tộc mẵng mong muốn được hoăn thănh Cảm nhận được điều đó, độcgiả ngăy nay không thể không thấy tiếc nuối khi nghĩ về sự ra điquâ sớm của Nguyễn Thi - một hiện tượng "bùng nổ về tăi năng"(đânh giâ của Nguyín Ngọc) trong thế hệ câc nhă văn trưởngthănh sau câch mạng thâng Tâm

Nguyễn Thi lă một nhă văn - chiến sĩ mă cuộc đời vă sự nghiệpsâng tâc đê để lại nhiều băi học lớn cho cả một thế hệ nhă vănthời chống Mĩ Ông đê hi sinh ở mặt trận Săi Gòn trong chiến dịchMậu Thđn 1968 Trong di sản văn học viết về chiến tranh của ông,

có tâc phẩm đê hoăn chỉnh, có tâc phẩm mới ở dạng phâc thảonhưng tất thảy đều ngồn ngộn chất sống vă giău tính thẩm mĩchứng tỏ tâc giả của nó lă một tăi năng văn học lớn

Từng sống ở Nam Bộ trước Câch mạng vă sau năy lại tham giachiến đấu trín chiến trường ấy, Nguyễn Thi rất hiểu con người văcảnh vật nơi năy Có thể nói ông lă nhă văn của người nông dđnđồng bằng sông Cửu Long trong cuộc chiến tranh chống Mĩ âc liệt.Ông đê trút tấm huyết xđy dựng họ thănh những nhđn vật văn họcđâng nhớ đầy câ tính, có lòng yíu nước vă lòng căm thù giặc sđusắc, sống bộc trực, hồn nhiín, giău tình nghĩa

Những đứa con trong gia đình là một trong những truyện ngắnxuất sắc nhất của Nguyễn Thi rút từ tập Truyện và kí xuất bảnnăm 1978 Truyện kể về những đứa con trong một gia đình nôngdân một lòng một dạ đi theo cách mạng và có những mối thùriêng đối với quân giặc Chiến và Việt - hai chị em đồng thời là hainhân vật chính của tác phẩm không còn cha mẹ Cha bị địch giếthồi chín năm (kháng chiến chống Pháp) còn mẹ thì chết vì trúngđạn đại bác Mĩ Họ lớn lên trong sự dìu dắt, đùm bọc của ông Năm(người chú ruột) và sau này là của đoàn thể, đồng đội (một giađình mới thân thiết của họ) Tuy nói chuyện một gia đình nhưngtác phẩm của Nguyễn Thi có khả năng ôm trùm hiện thực rộnglớn Số phận của mấy chị em ở đây cũng như cảnh ngộ gia đình họkhông phải chỉ có ý nghĩa cá biệt Có biết bao người, bao gia đìnhcũng phải gánh chịu những mất mát và đã vượt lên như thế trongcuộc chiến tranh khốc liệt này Hình tượng cuốn sổ gia đình đượcnhắc tới mấy lần trong truyện có ý nghĩa nghệ thuật rất quantrọng Nó hé lộ cho ta thấy ý đồ nghệ thuật của nhà văn muốn quacâu chuyện một gia đình mà đề cập những vấn đề khái quát hơn.Lời của chú Năm trong truyện đã nói lên điều đó : "Chú thường víchuyện gia đình ta nó cũng dài như sông, để rồi chú sẽ chia chomỗi người một khúc mà ghi vào đó Chú kể chuyện con sông nào ởnước ta cũng đẹp, cũng lắm nước bạc, nhiều phù sa, vườn ruộngmát mẻ cũng sinh ra từ đó, lòng tốt của con người cũng sinh ra từ

đó Trăm sông đổ về một biển, con sông của gia đình ta cũng chảy

về biển, mà biển thì rộng lắm, chị em Việt lớn lên rồi sẽ biết, rộngbằng cả nước ta và ra ngoài cả nước ta" Thông thường, sự kháiquát nghệ thuật của Nguyễn Thi là như vậy Nó luôn tự nhiên nhưđời sống do bắt mạch thực sự được vào cuộc sống

Trên một ý nghĩa khác, hình tượng cuốn sổ ngầm chứa chức năng

lí giải chiều sâu hành động hiện tại của các nhân vật Cuốn sổ ghichép đủ những sự việc đáng nhớ xảy ra với gia đình lớn của chị

em Chiến - Việt, từ chuyện người nào bị giặc giết vào ngày nàođến chuyện ai bị chúng nhục mạ ra sao Đặc biệt, cuốn sổ kể khá

tỉ mỉ từng chiến công đánh giặc của các thành viên gia đình, trong

đó có chiến công của Chiến và Việt theo du kích bắn tàu Mĩ trênsông Định Thuỷ Cuốn sổ - ấy là lịch sử một gia đình, nó cho thấytruyền thống và sự tiếp nối Nó là một hình thức giáo dục lòng tựhào về truyền thống mà chú Năm rất có ý thức xây dựng cho thế

hệ con cháu Chú nói : "Chừng nào bây trọng trọng (lớn lớn) taogiao cuốn sổ cho chị em bây" Câu nói ấy cũng rất mực tự nhiên

mà chứa đầy ý nghĩa Chính thế hệ mới sẽ là người viết tiếp nhữngtrang mới, vẻ vang cho truyền thống Không thể nói mọi chiếncông mà Chiến và Việt lập được lại không liên quan tới cuốn sổ giađình này Kể lại sự việc nhưng không bao giờ quên khám phá chiềusâu của nó chính là thuộc tính bản chất của ngòi bút Nguyễn Thi