SKKN Hướng dẫn học sinh khai thác thông tin từ kênh hình sách giáo khoa trong phần lịch sử Việt Nam lớp 11 ban cơ bản

SKKN Hướng dẫn học sinh khai thác thông tin từ kênh hình sách giáo khoa trong phần lịch sử Việt Nam lớp 11 ban cơ bảnSKKN Hướng dẫn học sinh khai thác thông tin từ kênh hình sách giáo khoa trong phần lịch sử Việt Nam lớp 11 ban cơ bảnSKKN Hướng dẫn học sinh khai thác thông tin từ kênh hình sách giáo khoa trong phần lịch sử Việt Nam lớp 11 ban cơ bảnSKKN Hướng dẫn học sinh khai thác thông tin từ kênh hình sách giáo khoa trong phần lịch sử Việt Nam lớp 11 ban cơ bảnSKKN Hướng dẫn học sinh khai thác thông tin từ kênh hình sách giáo khoa trong phần lịch sử Việt Nam lớp 11 ban cơ bảnSKKN Hướng dẫn học sinh khai thác thông tin từ kênh hình sách giáo khoa trong phần lịch sử Việt Nam lớp 11 ban cơ bảnSKKN Hướng dẫn học sinh khai thác thông tin từ kênh hình sách giáo khoa trong phần lịch sử Việt Nam lớp 11 ban cơ bảnSKKN Hướng dẫn học sinh khai thác thông tin từ kênh hình sách giáo khoa trong phần lịch sử Việt Nam lớp 11 ban cơ bảnSKKN Hướng dẫn học sinh khai thác thông tin từ kênh hình sách giáo khoa trong phần lịch sử Việt Nam lớp 11 ban cơ bản

Trang 1

Đối với học sinh, việc các em có thể tự mình nắm bắt được những thông tin từ cáchình ảnh trong sách giáo khoa là một điều quá khó Trong chương trình sách giáo khoa lịch

sử lớp 11 ban cơ bản phần lịch sử Việt Nam có nhiều tranh ảnh và lược đồ lịch sử Để giúphọc sinh hiểu bài học sâu sắc hơn và có hứng thú với các bài học, tôi đã chọn đề tài

“Hướng dẫn học sinh khai thác thông tin từ kênh hình sách giáo khoa trong phần lịch

sử Việt Nam lớp 11 ban cơ bản” làm sáng kiến kinh nghiệm của mình.

2 Mục đích nghiên cứu

Đề tài không mới nhưng kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử là nội dung khôngthể thiếu của một bài học lịch sử Đề tài này giúp học sinh phần nào biết khai thác triệt đểnhững nội dung mà các tranh ảnh, lược đồ lịch sử đem lại Từ đó học sinh hiểu sâu sắc hơnbài học, hứng thú trong tiết học và thêm yêu mến môn lịch sử, nhất là về lịch sử hào hùngdân tộc Việt Nam

Trang 2

3 Đối tượng nghiên cứu

- Các tranh ảnh và lược đồ lịch sử trong phần lịch sử Việt Nam (1858-1918), sáchgiáo khoa lịch sử lớp 11, ban cơ bản

4 Phạm vi nghiên cứu

Ba bài 19, bài 20 và bài 21 thuộc chương I, Việt Nam từ năm 1858 đến cuối thế kỉXIX phần lịch sử Việt Nam (1858-1918), sách giáo kkhoa lịch sử lớp 11, ban cơ bản

5 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành đề tài, tôi dựa trên phương pháp luận sử học Mác – Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh và các phương pháp lôgic, phương pháp lịch sử, thống kê, so sánh, đốichiếu…

Trang 3

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 Cơ sở lý luận của việc tìm hiểu kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử

Xuất phát từ chức năng, nhiệm vụ, đặc trưng của bộ môn Lịch sử và yêu cầu đổi mớigiáo dục, cũng như thực tiễn dạy học bộ môn, việc biên soạn sách giáo khoa Lịch sử cấpTHPT có nhiều đổi mới về nội dung và phương pháp Sách giáo khoa Lịch sử hiện nayđược biên soạn không chỉ là tài liệu của giáo viên mà còn là tài liệu học tập của học sinhtheo định hướng mới Đó là, học sinh không phải học thuộc lòng sách giáo khoa mà cầntìm tòi, nghiên cứu những sự kiện có trong sách giáo khoa dưới sự tổ chức, hướng dẫn,giúp đỡ của giáo viên Từ đó, các em tự hình thành cho mình những hiểu biết mới về lịch

sử

Do đó, những thông tin trong sách giáo khoa một mặt được trình bày dưới dạng nêuvấn đề để học sinh suy nghĩ Mặt khác, kèm theo các thông tin là những câu hỏi, bài tập,yêu cầu học sinh thực hiện các hoạt động học tập khác nhau, trong đó đặc biệt tăng đáng kể

số lượng kênh hình Kênh hình trong sách giáo khoa không chỉ minh họa, làm cơ sở choviệc tạo biểu tượng lịch sử mà còn là một nguồn cung cấp kiến thức cho học sinh Bêncạnh đó, một số bài viết trong sách giáo khoa còn có nhiều nội dung để ngỏ, chưa viết hết,yêu cầu học sinh thông qua làm việc với tranh ảnh, sơ đồ, bản đồ… sẽ tìm tòi, khám phánhững kiến thức cần thiết liên quan đến nội dung bài học

2 Thực trạng của vấn đề

Kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử gồm nhiều loại: bản đồ, sơ đồ, hình vẽ, tranhảnh lịch sử Mỗi loại có một phương pháp sử dụng riêng Song tựu trung lại có thể sử dụngtrong trình bày kiến thức mới, củng cố kiến thức đã học, ra bài tập về nhà và trong kiểmtra, đánh giá kết quả học tập của học sinh Riêng đối với hình vẽ, tranh ảnh lịch sử lại cóhai dạng dùng để minh họa cho kênh chữ hoặc với tư cách là nguồn cung cấp thông tin,kiến thức cho người học

Sự phong phú, đa dạng của kênh hình trong sách giáo khoa như vậy, đòi hỏi giáo viên khi

sử dụng phải linh hoạt, sáng tạo Ví dụ, đối với những kênh hình được trình bày với tư cách

Trang 4

để minh họa cho kênh chữ thì việc sử dụng chúng cũng chỉ dừng lại ở việc minh họa nhằmlàm cho nội dung bài giảng sinh động, phong phú, hấp dẫn hơn Giáo viên không sử dụngchúng trong củng cố bài học hay trong kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh Khi

sử dụng những kênh hình loại này, giáo viên không đặt vấn đề bằng các câu hỏi gợi mở đểhọc sinh giải quyết vấn đề Giáo viên cũng không nên cho học sinh đứng lên thuyết trình vềnội dung của kênh hình đó, vì nó vượt quá sức của các em Giáo viên có thể giao nhiệm vụcho học sinh về nhà tìm hiểu trước nội dung của chúng để các em có biểu tượng ban đầu vềcác sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử… thể hiện trong kênh hình Tuy nhiên, đây làmột việc làm khó khăn đối với học sinh vì việc tìm kiếm tài liệu không phải dễ dàng, nhất

là đối với học sinh tại các Trung tâm GDTX Do vậy, khi giao nhiệm vụ cho học sinh, giáoviên phải tùy vào từng điều kiện, hoàn cảnh học tập của học sinh để vận dụng cho phù hợp Trong giờ giảng bài mới, vì điều kiện thời gian không cho phép nên giáo viên chỉ tậptrung giới thiệu, thuyết minh một số hình vẽ, tranh ảnh (nếu như bài học có nhiều tranhảnh), còn những hình ảnh khác, giáo viên chỉ nên dừng lại ở việc giới thiệu cho học sinhquan sát và sơ lược một vài nết chính để học sinh nắm được biểu tượng ban đầu về chúng

mà thôi Nội dung thuyết minh kênh hình phải phong phú, sinh động hấp dẫn, kết hợp vớilời nói truyền cảm sẽ có sức thuyết phục cao đối với học sinh, tạo nên ở các em những xúccảm thực sự, nội dung bài giảng vì thế cũng sinh động, hấp dẫn hơn, học sinh trở nên yêuthích việc học tập môn lịch sử hơn

Thông thường, kênh hình nói chung và hình vẽ, tranh ảnh nói riêng được trình bàyvới tư cách là nguồn cung cấp thông tin, kiến thức, được in kèm theo câu hỏi để học sinh tự

“làm việc” với sách giáo khoa dưới sự hướng dẫn của giáo viên, nhằm rút ra những kiếnthức lịch sử nhất định Để sử dụng tốt loại kênh hình này, trước hết giáo viên phải xác định

rõ nội dung lịch sử được phản ánh qua hình vẽ, tranh ảnh… Tiếp đó, giáo viên phải dự kiến

và xác định phương pháp sẽ sử dụng chúng trong từng bài cụ thể Phương pháp này thườnghay sử dụng trong dạy học đối với loại kênh hình này là giáo viên hướng dẫn học sinh quansát (đầu tiên là quan sát tổng thể rồi mới quan sát chi tiết) kết hợp với miêu tả, phân tích,đàm thoại thông qua hệ thông câu hỏi gợi mở của giáo viên để học sinh tự rút ra được

Trang 5

những kết luận Ở đây, khi học sinh tìm hiểu nội dung kênh hình qua các câu hỏi gợi mở,giáo viên có thể tổ chức cho các em làm việc cá nhân hoặc theo nhóm hoặc cả lớp.

3 Cách thức, biện pháp để giải quyết vấn đề

3.1 Một số gợi ý việc khai thác kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử

3.1.1 Tranh ảnh lịch sử

- Để việc khai thác tranh ảnh có hiệu quả, phát huy được tính tích cực của học sinh

nhằm mục tiêu học sinh tự tìm hiểu nội dung của tranh ảnh dưới sự hướng dẫn của giáoviên:

+ Bước 1: Cho học sinh quan sát tranh ảnh để xác định một cách khái quát nội dungtranh ảnh cần khai thác

+ Bước 2 Giáo viên nêu câu hỏi nêu vấn đề, tổ chức hướng dẫn học sinh tìm hiểunội dung tranh ảnh

+ Bước 3: Học sinh trình bày kết quả tìm hiểu nội dung tranh ảnh sau khi đã quansát, kết hợp gợi ý của giáo viên và tìm hiểu nội dung trong bài học

+ Bước 4: Giáo viên nhận xét, bổ sung học sinh trả lời, hoàn thiện nội dung khai tháctranh ảnh cung cấp cho học sinh

+ Bước 4: Giáo viên nhận xét, bổ sung học sinh trả lời và hoàn chỉnh nội dung lược

đồ cung cấp cho học sinh

Trang 6

3.2 Các biện pháp tiến hành giải quyết vấn đề.

- Trong phần lịch sử Việt Nam (1858-1918), sách giáo kkhoa lịch sử lớp 11, ban cơbản có đầy đủ các loại: bản đồ, sơ đồ, hình vẽ, tranh ảnh lịch sử… Tuy nhiên, trong khuônkhổ đề tài này tôi chỉ giới thiệu phương pháp sử dụng một số bản đồ, sơ đồ, hình vẽ, tranhảnh lịch sử tiêu biểu

Trang 7

* Hình 49 Liên quân Pháp – Tây Ban Nha tấn công Đà Nẵng năm 1858

- Quan sát hình và miêu tả chiến hạm liên quân Pháp – Tây Ban Nha tấn công Đà Nẵngnăm 1858 Đôi nét về bán đảo Sơn Trà : núi bao bọc, ngoài biển, tạo một vịnh kín gió,nước sâu, tàu lớn vào ra, neo đậu an toàn, làm bàn đạp đổ bộ tấn công lên đất liền

- Các chiến hạm lớn, treo cờ Pháp và Tây Ban Nha

- Từ tàu chiến, quân Pháp, Tây Ban Nha xuống các xuồng chở quân tiến vào đất Trình bày diễn biến trận đánh, giải thích vì sao quân xâm lược thất bại trong âm mưu đánhnhanh, thắng nhanh

liền.-* Hình 51 Trương Định nhận phong soái

Trang 8

- Miêu tả quang cảnh và tường thuật lễ phong soái cho Trương Định Chú ý: Phong cảnh ởvùng quê Nam Kỳ, nhân dân (bên phải bức tranh) tham dự rất đông, phấn khởi, hào hùng,mang theo lá cờ, trướng, các nghĩa binh với vũ khí thô sơ, đại diện của dân mặc áo dài,khăn xếp hay trang phục kiểu nhà võ lúc bấy giờ…Cảnh tượng này đối lập với cảnh quanquân triều đình (phía trái bức tranh), viên quan ngơ ngác, hoảng sợ, ngựa quay đầu lại,chuẩn bị lên đường, quân lính nhớn nhác

- Cảnh tượng nói lên điều gì? Khí thế đấu tranh của nhân dân và tinh thần bạc nhược, muốncầu hòa của triều đình

- Qua cảnh tượng trên, em suy nghĩ như thế nào về Trương Định

* Hình 52 Lược đồ cuộc kháng chiến chống Pháp ở Nam Kì

Trang 9

- Quan sát lược đồ, em thấy quy mô các cuộc khởi nghĩa diễn ra như thế nào?

- Kết hợp với lược đồ và sách giáo khoa em hãy chỉ ra những địa điểm có các cuộc khởinghĩa lớn?

- Kết quả của các cuộc khởi nghĩa này?

- Em có nhận xét gì về phong trào kháng Pháp của nhân dân sáu tỉnh Nam Kì?

Trên cơ sở ý kiến của học sinh, giáo viên cần chốt những nội dung cơ bản và địnhhướng để học sinh chỉ ra được những đặc điểm của cuộc kháng chiến

* Hình 66 Lược đồ khởi nghĩa Hương Khê

Trang 10

- Em hãy xác định căn cứ chính của nghĩa quân trên lược đồ?

- Vì sao nghĩa quân Hương Khê lại chọn căn cứ Ngàn Trươi làm đại bản doanh?

- Vị trí của Hương Khê có lợi gì cho nghĩa quân, nó có gì khác gì với căn cứ Ba Đình vàBãi Sậy?

- Chiến thuật và hoạt động chủ yếu của nghĩa quân là gì?

- Cuộc khởi nghĩa trải qua mấy giai đoạn, kết quả ra sao ?

 Hình 67 Lược đồ khởi nghĩa Yên Thế

Trang 11

- Dựa vào lược đồ, em hãy xác định căn cứ chính, địa bàn hoạt động của nghĩa quân chiếnthuật đánh địch chủ yếu của nghĩa quân là gì?

- Cuộc khởi nghĩa chia làm mấy giai đoạn?

- Cuộc khởi nghĩa này có gì khác với các cuộc khởi nghĩa của phong trào Cần Vương? Qua

đó nói lên điều gì?

C KẾT THÚC VẤN ĐỀ

1 Ý nghĩa của đề tài

Trang 12

Cùng với việc đổi mới nội dung, chương trình và phương pháp biên soạn sách giáo khoa lịch sử, đòi hỏi giáo viên và học sinh phải đổi mới phương pháp dạy và học Trong

đó, giáo viên với tư cách là người tổ chức, hướng dẫn, phát huy tính tích cực, độc lập của học sinh trong quá trình học tập, cần nắm bắt được những điểm mới của sách giáo khoa nóichung, hệ thống kênh hình - một nguồn kiến thức quan trọng trong sách giáo khoa nói riêng Hy vọng với nội dung của đề tài này sẽ giúp giáo viên giảng dạy chương trình lịch

sử 11 giảm bớt khó khăn khi khai thác, sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa Việc sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử không những minh họa lời dạy của giáo viên mà còn khơi dậy hứng thú và phát huy tính tích cực của học sinh trong giờ học

Khi giáo viên sử dụng kênh hình đúng lúc, đúng chỗ, đúng cách sẽ tác động tới giácquan của người học

2 Những kiến nghị làm tăng tính khả thi của đề tài

Các nhà quản lý giáo dục, giáo viên phải thấy được vai trò đặc biệt quan trọng củakênh hình trong dạy học lịch sử Từ đó ưu tiên đầu tư thích đáng với việc mua sắm các loại

Trang 13

1 Sách giáo khoa lịch sử lớp 11 ban cơ bản Nhà xuất bản Giáo dục

2 Các tác giả kinh điển chủ nghĩa Mác – LêNin về khoa học Lịch sử NXB Sự thật

Hà Nội 1963

3 Kênh hình trong dạy học Lịch sử ở trường THPT NXB ĐHSP Hà Nội 2006

4 Các con đường và biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học Lịch sử ở trường THP NXB ĐHSP Hà Nội

5 Phan Ngọc Liên – Đổi mới phương pháp dạy học lịch sử ở trường THPT NXB ĐHSP Hà Nội 2005

6 Nguyễn Xuân Trường, Đỗ Hồng Thái - Đổi mới thiết kế giáo án lịch sử phổ thông NXB ĐHQG TP Hồ Chí Minh 200

7 Các quy định pháp luật về giáo dục phổ thông NXB CTQG Hà Nội 2002

Trang 14

Hết

Trang 15

Đối với học sinh, việc các em có thể tự mình nắm bắt được những thông tin từ cáchình ảnh trong sách giáo khoa là một điều quá khó Trong chương trình sách giáo khoa lịch

sử lớp 11 ban cơ bản phần lịch sử Việt Nam có nhiều tranh ảnh và lược đồ lịch sử Để giúphọc sinh hiểu bài học sâu sắc hơn và có hứng thú với các bài học, tôi đã chọn đề tài

“Hướng dẫn học sinh khai thác thông tin từ kênh hình sách giáo khoa trong phần lịch

sử Việt Nam lớp 11 ban cơ bản” làm sáng kiến kinh nghiệm của mình.

2 Mục đích nghiên cứu

Đề tài không mới nhưng kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử là nội dung khôngthể thiếu của một bài học lịch sử Đề tài này giúp học sinh phần nào biết khai thác triệt đểnhững nội dung mà các tranh ảnh, lược đồ lịch sử đem lại Từ đó học sinh hiểu sâu sắc hơnbài học, hứng thú trong tiết học và thêm yêu mến môn lịch sử, nhất là về lịch sử hào hùngdân tộc Việt Nam

Trang 16

3 Đối tượng nghiên cứu

- Các tranh ảnh và lược đồ lịch sử trong phần lịch sử Việt Nam (1858-1918), sáchgiáo khoa lịch sử lớp 11, ban cơ bản

4 Phạm vi nghiên cứu

Ba bài 19, bài 20 và bài 21 thuộc chương I, Việt Nam từ năm 1858 đến cuối thế kỉXIX phần lịch sử Việt Nam (1858-1918), sách giáo kkhoa lịch sử lớp 11, ban cơ bản

5 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành đề tài, tôi dựa trên phương pháp luận sử học Mác – Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh và các phương pháp lôgic, phương pháp lịch sử, thống kê, so sánh, đốichiếu…

Trang 17

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 Cơ sở lý luận của việc tìm hiểu kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử

Xuất phát từ chức năng, nhiệm vụ, đặc trưng của bộ môn Lịch sử và yêu cầu đổi mớigiáo dục, cũng như thực tiễn dạy học bộ môn, việc biên soạn sách giáo khoa Lịch sử cấpTHPT có nhiều đổi mới về nội dung và phương pháp Sách giáo khoa Lịch sử hiện nayđược biên soạn không chỉ là tài liệu của giáo viên mà còn là tài liệu học tập của học sinhtheo định hướng mới Đó là, học sinh không phải học thuộc lòng sách giáo khoa mà cầntìm tòi, nghiên cứu những sự kiện có trong sách giáo khoa dưới sự tổ chức, hướng dẫn,giúp đỡ của giáo viên Từ đó, các em tự hình thành cho mình những hiểu biết mới về lịch

sử

Do đó, những thông tin trong sách giáo khoa một mặt được trình bày dưới dạng nêuvấn đề để học sinh suy nghĩ Mặt khác, kèm theo các thông tin là những câu hỏi, bài tập,yêu cầu học sinh thực hiện các hoạt động học tập khác nhau, trong đó đặc biệt tăng đáng kể

số lượng kênh hình Kênh hình trong sách giáo khoa không chỉ minh họa, làm cơ sở choviệc tạo biểu tượng lịch sử mà còn là một nguồn cung cấp kiến thức cho học sinh Bêncạnh đó, một số bài viết trong sách giáo khoa còn có nhiều nội dung để ngỏ, chưa viết hết,yêu cầu học sinh thông qua làm việc với tranh ảnh, sơ đồ, bản đồ… sẽ tìm tòi, khám phánhững kiến thức cần thiết liên quan đến nội dung bài học

2 Thực trạng của vấn đề

Kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử gồm nhiều loại: bản đồ, sơ đồ, hình vẽ, tranhảnh lịch sử Mỗi loại có một phương pháp sử dụng riêng Song tựu trung lại có thể sử dụngtrong trình bày kiến thức mới, củng cố kiến thức đã học, ra bài tập về nhà và trong kiểmtra, đánh giá kết quả học tập của học sinh Riêng đối với hình vẽ, tranh ảnh lịch sử lại cóhai dạng dùng để minh họa cho kênh chữ hoặc với tư cách là nguồn cung cấp thông tin,kiến thức cho người học

Sự phong phú, đa dạng của kênh hình trong sách giáo khoa như vậy, đòi hỏi giáo viên khi

sử dụng phải linh hoạt, sáng tạo Ví dụ, đối với những kênh hình được trình bày với tư cách

Trang 18