Đặt vấn đề Sự gia tăng không ngừng của các nguồn tài nguyên thông tin cùng với khả năng đa dạng trong việc tiếp cận và sử dụng thông tin đòi hỏi thư viện phải thực hiện việc hướng dẫn đ
Trang 1SỬ DỤNG HIỆU QUẢ WEBSITE VÀ MẠNG XÃ HỘI
TRONG HOẠT ĐỘNG HƯỚNG DẪN NGƯỜI DÙNG TIN
NGUYỄN THỊ HỒNG NHUNG
Khoa TV-TT, Trường Đại học Văn hóa Tp HCM
Tóm tắt: Bài viết trình bày những lợi ích khi các thư viện sử dụng hiệu quả website và mạng
xã hội trong hoạt động hướng dẫn người dùng tin Đồng thời, trình bày qui trình thiết kế cụ thể để có thể áp dụng website và mạng xã hội vào hoạt động hướng dẫn người dùng tin một cách hợp lý và hiệu quả
1 Đặt vấn đề
Sự gia tăng không ngừng của các nguồn tài nguyên thông tin cùng với khả năng
đa dạng trong việc tiếp cận và sử dụng thông tin đòi hỏi thư viện phải thực hiện việc hướng dẫn để người dùng tin có thể sử dụng hiệu quả và đúng đắn các nguồn lực thông tin Bên cạnh đó, nhu cầu tin của mỗi cá nhân ngày càng phức tạp hơn, xuất hiện và thay đổi nhanh hơn, vì vậy để gia tăng hiệu quả cho quá trình sống, làm việc, học tập, người dùng tin cần được trang bị các kỹ năng thông tin giúp xác định và xử lý được nhu cầu tin của chính mình Chính vì vậy, các hoạt động hướng dẫn người dùng tin trở nên vô cùng quan trọng và ngày càng được đẩy mạnh trong các thư viện
Tại nhiều nước tiên tiến, các hoạt động mang tính hướng dẫn người dùng tin đã xuất hiện khá sớm, với nội dung xoay quanh kỹ năng sử dụng kho sách thư viện, sử dụng các công cụ mục lục và thư mục Lúc này, những thuật ngữ tiếng Anh thường dùng chỉ loại hoạt động hướng dẫn là Bibliographic instruction hay Library guidance Dần dần, nội dung hướng dẫn người dùng tin trở nên phong phú hơn do nguồn lực của thư viện trở nên phong phú hơn, cộng thêm khả năng kết nối của thư viện với các nguồn lực từ bên ngoài, bên cạnh đó là sự ứng dụng ngày càng sâu sắc của công nghệ khiến cho các công cụ tra cứu và các phương thức khai thác, sử dụng thông tin ngày càng đa dạng và phức tạp hơn Giờ đây, việc hướng dẫn người dùng tin bao gồm những nội dung mới như hướng dẫn sử dụng các dịch vụ thông tin và tiện ích của thư viện, các công cụ tra cứu tự động, các nguồn tài nguyên trực tuyến, các cách thức khai thác, sử dụng thông tin một cách hiệu quả và theo đúng luật định Cũng vì thế mà đã xuất hiện thêm khá nhiều thuật ngữ đề cập đến nhiều mức độ hoặc hình thức khác nhau của hoạt động hướng dẫn người dùng tin, như là Library orientation, Library instruction, User education, User training, Information literacy instruction, …
Các nội dung cơ bản như vừa nêu của hoạt động hướng dẫn người dùng tin được nhiều thư viện triển khai thành những nội dung cụ thể, dưới nhiều mức độ (tính sâu sắc
và hệ thống của các nội dung) và dưới nhiều hình thức (cách truyền đạt các nội dung đến với người dùng) khác nhau Có ba mức độ hướng dẫn cơ bản, bao gồm: Hướng dẫn người dùng tin nhận biết các nguồn lực của thư viện và cách sử dụng thư viện; Hướng dẫn người dùng tin sử dụng thư viện thành thạo; Huấn luyện các kỹ năng thông tin cho người dùng tin Các hình thức hướng dẫn phổ biến bao gồm: Hướng dẫn trực
Trang 2tiếp; Tổ chức tham quan; Sử dụng phương tiện nghe nhìn; Hướng dẫn thông qua website và mạng xã hội; Tổ chức lớp học; … Mỗi mức độ có phạm vi, mục tiêu của
nó Mỗi hình thức có công dụng và giá trị của nó
Có thể thấy, trong các hình thức hướng dẫn người dùng tin nêu trên, hướng dẫn thông qua website và mạng xã hội là hình thức đang nhận được sự quan tâm của các thư viện vì những hiệu quả và lợi ích mà hình thức này đem lại
2 Sử dụng hiệu quả website trong hoạt động hướng dẫn
Sự ra đời của WWW và mạng Internet đã tạo cho các thư viện những cơ hội và tiện ích thiết thực, giúp thư viện ứng dụng các kỹ thuật và công nghệ tiên tiến như công nghệ web vào việc nâng cao chất lượng hoạt động và dịch vụ của mình Vai trò của website thư viện ngày càng trở nên quan trọng, là một trong những yếu tố thiết yếu thể hiện hình ảnh và giá trị của thư viện
Hiện nay, hầu hết các thư viện đã có website nên thuận lợi để thư viện có thể tận dụng nhiều hình thức hướng dẫn người dùng tin cũng như quảng bá về hoạt động này với người dùng tin
Trên website, ngoài các nội dung như:
- Cung cấp thông tin trực tuyến về các nguồn lực dưới dạng in của thư viện và công cụ giúp người dùng kết nối và truy cập tới các nguồn lực ấy
- Điểm truy cập đến các nguồn lực dưới dạng số được tích hợp với mạng toàn cầu (cơ sở dữ liệu trực tuyến, các trang web…)
- Cung cấp thông tin và các dịch vụ tham khảo trực tuyến
- Môi trường giao lưu với các nhóm người dùng tin của thư viện, người hỗ trợ thư viện khác nhau
- Quảng bá thư viện và các dịch vụ thư viện, tạo ra hình ảnh và các mối quan hệ với công chúng một cách thân thiện
- …
Các thư viện còn cần tạo riêng một mục hướng dẫn người dùng tin trên website
để phục vụ cho việc triển khai hoạt động hướng dẫn người dùng tin của thư viện, bao gồm các nội dung:
- Các bài giảng trực tuyến trình bày các mức độ hướng dẫn người dùng tin, như: + Hướng dẫn người dùng tin nhận biết các nguồn lực của thư viện và cách sử dụng thư viện với các nội dung như hướng dẫn làm thẻ, quy định về mượn trả tài liệu,
… được hướng dẫn một cách rõ ràng, chi tiết ngay trên website thư viện
+ Hướng dẫn người dùng tin sử dụng thư viện thành thạo: Bao gồm những hướng dẫn cụ thể, chi tiết cách tra cứu mục lục trực tuyến của thư viện, hình thức sử dụng các sản phẩm – dịch vụ thư viện bằng các file, các hình ảnh, các video đính kèm
+ Huấn luyện các kỹ năng thông tin cho người dùng tin: Bao gồm thông tin về nội dung các lớp huấn luyện kỹ năng thông tin, file đính kèm nội dung một số kỹ năng thông tin cơ bản như: Kỹ năng tra cứu, tìm kiếm thông tin trên Internet; Kỹ năng tra cứu, tìm kiếm thông tin trong các CSDL điện tử; Kỹ năng trích dẫn tài liệu;
- Quảng bá hình ảnh về hoạt động hướng dẫn người dùng tin
- Cung cấp các tài liệu phục vụ hoạt động hướng dẫn người dùng tin
Trang 3- Cung cấp thông tin về lịch học, hình thức đăng ký, thông tin liên hệ, … của hoạt động hướng dẫn người dùng tin
Các thư viện có thể tham khảo website của một số thư viện/ trung tâm thông tin trong nước đã được sử dụng hiệu quả để thông tin, quảng bá về hoạt động hướng dẫn người dùng tin như website Thư viện Trung tâm Đại học Quốc gia Tp HCM (tại địa chỉ http://www.vnulib.edu.vn/?page_id=3336), website Trung tâm Học liệu Đại học Cần Thơ (tại địa chỉ http://www.lrc.ctu.edu.vn/dch-v/data-articles/tin-tuc/dich-vu-tt-h-lieu), website Thư viện Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Tp HCM (tại địa chỉ
http://lib.hcmussh.edu.vn/Default.aspx?ArticleId=8651c89c-52c2-4757-b495-0336dfbfa071), …
3 Ứng dụng mạng xã hội trong hoạt động hướng dẫn người dùng tin
Bên cạnh website, các thư viện có thể ứng dụng mạng xã hội trong hoạt động hướng dẫn người dùng tin để đem lại hiệu quả tốt hơn, sinh động, sáng tạo và tốc độ lan tỏa mạnh hơn Đây là cách thức đang được nhiều thư viện vận dụng
Khi thư viện ứng dụng mạng xã hội vào hoạt động hướng dẫn người dùng tin sẽ đem lại những lợi ích nhất định:
- Nâng cao tính trực quan, sinh động thông qua các hình ảnh, video hướng dẫn cụ thể, chi tiết
- Tăng cường sự tương tác giữa thư viện và người dùng tin, rút ngắn dần khoảng cách với người dùng tin
- Cung cấp một không gian riêng cho việc quảng bá đầy đủ và chi tiết nhất về thư viện
- Giúp người dùng tin tiết kiệm thời gian, công sức
- Hỗ trợ người dùng tin tiếp cận thư viện, hệ thống sản phẩm – dịch vụ thư viện thường xuyên thông qua mạng Internet
- Nâng cao trình độ sử dụng công nghệ cho đội ngũ cán bộ thư viện, bản thân đội ngũ này phải không ngừng vận động để tích lũy thêm kỹ năng chuyên môn, khả năng công nghệ để thích ứng với môi trường thư viện đang phát triển
- Làm thay đổi diện mạo của thư viện: Đưa thư viện ra khỏi bức tường chật hẹp, tiến tới một không gian mở và tự do hơn để người dùng tin tiếp cận và khai thác
Các trang mạng xã hội phổ biến hiện nay, có thể kể đến: nhóm kết nối nhanh, như Facebook, Twitter; nhóm chia sẻ video, như YouTube; nhóm chia sẻ hình ảnh, như Flickr, Instagram
Để ứng dụng mạng xã hội một cách hiệu quả, thư viện cần có một qui trình thiết
kế hướng dẫn người dùng tin trực tuyến với mạng xã hội Các bước xây dựng qui trình thiết kế hướng dẫn người dùng tin như sau:
- Bước 1: Xác định nội dung hướng dẫn Cần dựa trên thực tiễn hoạt động của
mỗi thư viện, nhu cầu và kỳ vọng của người dùng tin để xác định nội dung
- Bước 2: Thiết kế nội dung hướng dẫn Nội dung cần được trình bày qua văn
bản (dạng text) mô tả chi tiết, cụ thể từng thao tác hoặc qua hình ảnh có chú thích Với nhóm mạng xã hội chia sẻ hình ảnh, như Flickr, Instagram tương ứng với mỗi hình ảnh phải có các thông tin diễn giải các bước thực hiện dễ hiểu
Trang 4- Bước 3: Xác định mạng xã hội phù hợp cho từng nội dung hướng dẫn sử dụng
Tùy theo tính chất, mục đích, nội dung của hướng dẫn mà lựa chọn ứng dụng chia sẻ hình ảnh hay chia sẻ video để đạt hiệu quả cao nhất
Chẳng hạn, thư viện có thể sử dụng:
+ Nhóm kết nối nhanh: Facebook là lựa chọn hàng đầu, vì người dùng tin Việt Nam, cũng như người dùng tin thư viện sử dụng Facebook đông đảo nhất Twitter dù được sử dụng phổ biến ở nước ngoài nhưng ở Việt Nam ít người dùng tin có thói quen dùng Thư viện có thể sử dụng Facebook để giới thiệu đầy đủ về năm thành lập, chức năng, nhiệm vụ, bản đồ đi đến thư viện ở mục Thông tin giới thiệu trên Facebook; ở mục chia sẻ trạng thái/ status sẽ đăng những nội dung thông tin được cập nhật thường xuyên, những thông tin mới và thay đổi thường xuyên như lịch hướng dẫn người dùng tin; hình ảnh hoạt động; lịch làm thẻ, nhận thẻ; thông báo và nội qui mới… Thư viện cũng có thể dùng Facebook để liên kết chia sẻ video từ YouTube, hình ảnh từ Flickr để tăng tốc độ lan truyền, cũng như cập nhật các video mới nhất cho người dùng tin + Nhóm chia sẻ video: Cán bộ thư viện có thể sử dụng YouTube để chia sẻ video giới thiệu chung về mọi hoạt động của thư viện mình cũng như video hướng dẫn cách
sử dụng thư viện; quảng bá về chương trình hướng dẫn người dùng tin, … Đây là một kênh giúp người dùng tin không bị nhàm chán khi đọc thông báo hay tài liệu hướng dẫn, … Ngoài ra, thư viện có thể ứng dụng liên kết đến các trang YouTube hữu ích từ những thư viện hoặc trường đại học lớn trên thế giới để người dùng tin của mình tham khảo, học hỏi Facebook và Flickr cũng có chức năng đưa video lên nhưng tốc độ tải, giao diện xem và tính phổ biến không bằng YouTube
+ Nhóm chia sẻ hình ảnh: Thư viện có thể dùng các mạng xã hội như Flickr, Instagram để chia sẻ hình ảnh về các hoạt động của thư viện nói chung, cũng như về hoạt động hướng dẫn người dùng tin nói riêng
- Bước 4: Xây dựng nội dung hoàn chỉnh dựa trên việc sắp xếp hình ảnh, video
theo một kịch bản hướng dẫn
- Bước 5: Thu nhận ý kiến của đồng nghiệp về nội dung, hình thức của hướng
dẫn để điều chỉnh (nếu cần thiết) trước khi gửi tới người dùng tin tham khảo và đánh giá
- Bước 6: Tạo lập các trang mạng xã hội và xuất bản các hướng dẫn người dùng
tin để người dùng tin tiếp cận, dùng thử và đánh giá
Tạo lập một trang mạng xã hội tuy đơn giản nhưng nếu người tạo lập không có kiến thức thì sẽ tốn thời gian mà không đem lại hiệu quả cao Chính vì vậy, trước hết thư viện cần tìm hiểu hình thức tạo các trang mạng xã hội thông qua:
+ Tài liệu trên Internet: Tìm kiếm và tham khảo các bài viết hướng dẫn tạo lập và quản lý mạng xã hội trên Internet để học hỏi và tích lũy kinh nghiệm
+ Tự tìm hiểu trực tiếp trên các trang mạng xã hội thông qua các tiện ích đã có sẵn trong các trang mạng xã hội
+ Tham khảo các trang mạng xã hội của một số thư viện/ trung tâm thông tin có quy mô lớn
Có thể thấy, Facebook và Flickr là hai trang mạng xã hội dễ tạo lập, nhanh chóng
và không phải chuẩn bị hồ sơ đi kèm Do đó, các thư viện nên ưu tiên tạo lập hai trang
Trang 5mạng xã hội này trước, đặc biệt là đối với Facebook vì kênh này có khả năng kết nối
và lan truyền đến người dùng tin rất nhanh
YouTube tuy cách tạo lập và sử dụng cũng rất dễ Tuy nhiên, cán bộ thư viện cần phải chuẩn bị các file và video giới thiệu hoặc Powerpoint để chuyển thành video nên cũng mất khá nhiều thời gian Do đó, thư viện có thể tạo lập YouTube sau Facebook
và Flickr
- Bước 7: Hoàn thiện và quảng bá các trang mạng xã hội
Sau khi tạo lập và xuất bản nội dung hướng dẫn lên các trang mạng xã hội, thư viện cần điều chỉnh (nếu có) những nội dung hướng dẫn người dùng tin một cách phù hợp dựa trên những nhận xét, đánh giá của người dùng tin và thực tiễn hoạt động của thư viện sao cho phù hợp nhất Sau đó, tiến hành quảng bá các trang mạng xã hội này
Để quảng bá các trang mạng xã hội, thư viện có thể áp dụng các hình thức như:
+ Đưa các trang mạng xã hội lên website của thư viện
+ Thông qua tài liệu hướng dẫn, cẩm nang, tờ rơi
+ Thông qua các lớp hướng dẫn người dùng tin
+ Thông qua bảng thông báo của thư viện
- Bước 8: Tổ chức và quản lý mạng xã hội
Để các trang mạng xã hội hoạt động tốt thì thư viện phải phân công cán bộ quản
lý các trang mạng xã hội này, và người quản lý phải thường xuyên cập nhật, tổ chức trang mạng xã hội một cách tốt nhất Vì nếu thông tin không được cập nhật thì người dùng tin sẽ không còn thói quen vào các trang mạng xã hội của thư viện nữa
- Bước 9: Thống kê và đánh giá hiệu quả
Tạo lập, tổ chức và quản lý tốt sẽ giúp cho các trang mạng xã hội của thư viện hoạt động tốt Tuy nhiên, nếu không thống kê, đánh giá thì sẽ không theo dõi được hiệu quả hoạt động của các trang này Thư viện có thể đánh giá bằng cách:
+ Tận dụng các chức năng thống kê sẵn có của các trang mạng xã hội để thống kê
số liệu hàng tháng Ví dụ: Facebook có tính năng thống kế số lượt xem trang, số lượt thích, số lượt bình luận; YouTube có thống kê số lượt xem, số lượt thích và không thích; …
+ Lập biểu đồ so sánh và đối chiếu xem mức độ tăng giảm giữa các tháng, phân tích lý do tăng, giảm
+ Tìm và đưa ra biện pháp cải thiện
Các thư viện có thể tham khảo facebook của một số thư viện/ trung tâm thông tin
đã được sử dụng hiệu quả trong việc thông tin, quảng bá về hoạt động hướng dẫn người dùng tin như facebook Thư viện Đại học KHXH và NV Tp HCM (tại địa chỉ
https://www.facebook.com/libhcmussh?fref=ts), facebook Thư viện Trung tâm ĐHQG
Tp HCM (tại địa chỉ https://www.facebook.com/CentralLibraryVNU?pnref=lhc), Thư viện cũng có thể tham khảo việc tạo lập và chia sẻ video về hoạt động hướng dẫn người dùng tin tại trang youtube của một số thư viện/ trung tâm thông tin thư viện như youtube của Thư viện Trung tâm Đại học Quốc gia Tp HCM (tại địa chỉ
https://www.youtube.com/user/HuongdanKNTT), đặc biệt, người dùng tin của Thư
Trang 6viện Trung tâm có thể link trực tiếp đến trang youtube của Thư viện Trung tâm ở mục
“Xem video” trên trang facebook của Thư viện
Như vậy, sử dụng website và mạng xã hội trong hoạt động hướng dẫn người dùng tin sẽ đem lại những hiệu quả và lợi ích nhất định Tuy nhiên, để có thể sử dụng website và mạng xã hội một cách hiệu quả các thư viện cần có hiểu biết nhất định về website và mạng xã hội, đồng thời, cần có một qui trình thiết kế cụ thể
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Esther S Grassian, Joan Kaplowitz (2001), Information literacy indtruction:
Theory and practice, Publisher ALA Neal-Schuman, New York
[2] Khoa Thông tin – Thư viện trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội (2006), Ngành thông tin – thư viện trong xã hội thông tin: Kỷ yếu hội thảo khoa học
“Kiến thức thông tin – Information literacy”
[3] Nancy J (1984), User education in libraries – 2 nd ed, Clive Bingley Limited, London
[4] Nguyễn Hồng Sinh, Nguyễn Thị Hồng Nhung (2014), Hoạt động hướng dẫn người dùng tin trong thư viện, Tạp chí Thông tin Tư liệu, Số 3
[5] Thư viện Trung tâm Đại học Quốc gia TP.HCM (2011), Kỷ yếu Hội thảo – Tập huấn “Nội dung và phương pháp thực hiện các khóa huấn luyện kỹ năng thông tin cho độc giả”
Title: EFFECTIVE USE SOCIAL NETWORKING AND WEBSITE IN USER TRAINING
Abstract: The paper presents the benefits of libraries / information centers to
effectively use social networking and website in user training At the same time, presents a specific design process can be applied to websites and social networks on user training a reasonable and effective way
ThS NGUYỄN THỊ HỒNG NHUNG
Giảng viên khoa Thư viện – Thông tin, Trường Đại học Văn hóa Tp HCM
ĐT: 0984.620.556
Email:nhung.nguyeenx@gmail.com