dân tộc học và nhân học hiện đại

Tri thức bản địa là sự hiểu biết của con người, của cộng đồng dân cư lớn lên ở vùng đất đó; được hiểu đúng nhất là tri thức của một địa phương nhưng không đồng nhất với tri thức dân gian

Trường Đại Học Dân Lập Phú Xuân

Khoa Xã Hội Nhân Văn

Lớp Lịch Sử 4A-K3

Họ và Tên: Nguyễn Văn Linh

Kiểm Tra Học Trình Chuyên đề: Dân tộc học và nhân học hiện đại

Đề bài: Tại sao nói tri thức bản địa có vai trò định hướng và kiểm nghiệm các tri thức khoa học? cho ví dụ cụ thể

Bài làm.

Tri thức bản địa là sự hiểu biết của con người, của cộng đồng dân

cư lớn lên ở vùng đất đó; được hiểu đúng nhất là tri thức của một địa phương nhưng không đồng nhất với tri thức dân gian (vì tri thức dân gian

là tri thức của nhân dân) Có thể hiểu tri thức bản địa được hình thành trước tri thức bác học, gắn với con người từ khi xuất hiện Đó là sự hiểu biết của con người với thế giới xung quanh thông qua thực tiễn, hoạt động sống bằng tay, bằng các giác quan và là sự lặp đi lặp lại các hiện tượng đó

mà đúc rút ra kinh nghiệm:

“Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, Bay cao thì nắng, bay vừa thì râm”.

Đồng thời, tri thức bản địa được lưu truyền bằng miệng, không minh chứng đúng sai, không giả thuyết, không hệ thống hóa, không đúc rút ra thành những lý luận:

“ Những người ti hí mắt lươn, Trai phường trộm cắp, gái phường đa dâm”.

Tri thức bản địa ra đời khi con người chưa có chữ viết, là kinh nghiệm sống của người dân; khi có con người là có tri thức bản địa Tuy nhiên tri thức bản địa không đồng nhất với tri tức dân tộc bởi tri thức bản địa là tri thức của người dân gốc ở vùng đó Ví dụ, người việt ở Thừa Thiên Huế lên sống định cư ở vùng rừng núi Hướng Hóa-Quảng Trị thì người việt không có tri thức bản địa ở vùng Hướng Hóa vì vùng Hướng Hóa là vùng cư trú của người Tà Ôi, Vân Kiều…

Trên cơ sở đó, chúng ta có thể phân biệt hai nguồn tri thức: tri thức dân gian, trong đó có tri thức bản địa và tri thức bác học Điều đó có

nghĩa, khi tri thức bác học được hình thành thì tri thức dân gian (trong đó

có tri thức bản địa) vẫn tồn tại nhưng có xu hướng bị tri thức bác học ngày càng lấn áp và tỉ lệ tri thức bác học ngày càng cao Ngược lại, tri thức dân gian (trong đó có tri thức bản địa) là một thành tố, là tiền đề cho

sự hình thành tri thức bác học Như đã biết, văn minh du mục và phương tây không có tri thức dân gian mà hình thành tri thức bác học bởi tri thức dân gian đa phần được hình thành và phát triển ở nền văn minh lúa nước

và Phương Đông Văn minh du mục và Phương Tây là ý trí của tri thức,

đề cao cá nhân và nhân quyền của Phương Tây là tự do cá nhân Còn văn minh lúa nước và Phương Đông coi trọng cái tự nhiên, hòa đồng với tự nhiên và tìm ra những quy luật của tự nhiên để giảm thiểu những thiên tai,

để khai thác và chế ngự nó Ví dụ khi có một loài cá vàng nổi lên mặt nước thì người Phương Đông biết rằng sắp có sóng thần dâng cao

Tri thức bản địa điều đầu tiên là trân trọng và bảo vệ môi trường; còn tri thức khoa học là ý trí của con người, hiệu suất lao động là tối cao, không quan tâm nhiều đến môi trường Do vậy, trong xu thế hiện nay, điều đặc biệt trong xã hội Phương Đông, Phương Tây và cả Việt Nam đều quay vào guồng máy phát triển của nền văn minh hiện đại, của nền kinh tế thị trường Trong guồng quay đó có cái được coi đầu tiên là năng xuất lao động, lợi nhuận và nhiều khi bất chấp tất cả Dẫn đến hậu quả đau lòng nhất: Trái đất này không còn là của chúng ta; chúng ta làm giàu, tăng năng xuất lao động mà không còn gì để lại cho con cháu mai sau Vấn đề đặt ra, nếu tri thức khoa học không phù hợp với tri thức bản địa thì tri thức khoa học sẽ phá hoại môi trường như việc xây dựng nhà máy ngạch

ở Tứ Hạ- Hương Trà đã thải ra môi trường khí đốt độc hại làm ô nhiễm môi trường nghiêm trọng… Vì thế, tri thức bản địa phải định hướng cho tri thức khoa học như là quay về lối sống hòa đồng với tự nhiên, tìm ra những quy luật của tự nhiên, nương tựa vào tự nhiên để né tránh những thiên tai, tức là vừa lao động sản xuất để nâng cao năng xuất lao động nhưng vừa phải bảo vệ tự nhiên, bảo vệ môi trường

Ví dụ, ở khu vực đầm phá Cầu Hai-Tam Giang, cư dân sống chủ yếu bằng nghề đánh bắt cá nên nguồn lợi thủy hải sản ở đây ngày một cạn kiệt, môi trường bị phá hoại Để đảm bảo đa dạng sinh học bảo vệ môi trường và đảm bảo được đời sống của người dân, các Giáo sư và thầy cô giáo trường Đại Học Lâm-Nông Huế đã xây dựng một mô hình quy hoạch

nò sáo Cầu Hai – Tam Giang

Đặc biệt, tri thức bản địa có vai trò kiểm nghiệm và thậm trí là tiền

đề đầu tiên để kiểm nghiệm cho những tiến bộ khoa học-kỹ thuật Tri thức

khoa học-kỹ thuật sản sinh nền tảng tri thức bản địa ở nơi đó, ngược lại tri thức bản địa quay lại kiểm nghiệm tri thức khoa học-kỹ thuật có phù hợp với cộng đồng cư dân nơi đó

Ví dụ, ở Nam Đông-Thừa Thiên Huế, người dân nghe theo cán bộ nhổ lúa trồng cây cao su Hệ quả là người dân bị bệnh tật, đau ốm vì ở gần nguồn nước nhiễm độc Điều đó có nghĩa tri thức khoa học mà cán bộ

ở đây áp dụng không phù hợp với tri thức bản địa vì miền Trung khí hậu khắc nghiệt, bão lụt triền miên làm cho cây bị gãy, chết

Hay ở vùng dân tộc thiểu số huyện Hướng Hóa-Quảng Trị, cán bộ

đã phát động người dân chăn nuôi chuồng trại nhằm lợi ích bảo vệ môi trường Hơn nữa, chăn nuôi chuồng trại sẽ đem lại hiệu quả năng xuất lao động cao hơn và có khả năng phát triển thực vật trong vườn Nhưng khi các giống lợn đại bạch, móng cái được đưa từ dưới xuôi lên chỉ một thời gian sau thì chết bởi do khí hậu ở đây rất khắc nghiệt; lợn được đưa từ đồng bằng lên da mỏng, lông ngắn Ngoài ra chăn nuôi chuồng trại sẽ làm mất đi đa dạng sinh học vì lợn thả rong có khả năng tự điều chỉnh cơ thể

để thích nghi với môi trường Bởi vậy công tác phát động chăn nuôi chuồng trại không phù hợp với Hướng Hóa, nghĩa là tri thức khoa học không phù hợp với tri thức bản địa

Bên cạnh đó, nếu tri thức khoa học không phù hợp với tri thức bản địa thì vấn đề an toàn lương thực cho người dân vẫn là một bài toán nan giải Bởi an toàn lương thực không đảm bảo khi cuộc sống người dân không đảm bảo

Ví dụ, ở Đakrông-Quảng Trị, người dân đã nghe theo cán bộ chặt hết các loại cây để trồng nhãn, cam, thanh long…các cây phát triển rất tốt,

ra hoa nhưng không có quả dẫn đến người dân đói kém không có cai ăn

Nói tóm lại, tri thức khoa học phù hợp với tri thức bản địa thì vấn

đề bảo vệ môi trường, đa dạng sinh học, an toàn lương thực được đảm bảo, phát triển được bền vững xã hội Hay nói một cách khác, tri thức bản địa có vai trò định hướng và kiểm nghiệm tri thức khoa học