LỊCH SỬ ĐẢNG BỘ HUYỆN CHÂU THÀNH, AN GIANG

nói chung và Châu Thành nói riêng, khẳng định niềm tin vào sự lãnh đạo củaĐảng, đồng thời tin vào sức mạnh của chính mình.I- XÂY DỰNG CHÍNH QUYỀN, THỰC LỰC CÁCH MẠNG, CHUẨN BỊ CHỐNG PHÁP

LỜI NÓI ĐẦU

Dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, trải qua hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, Đảng bộ và nhân dân huyện Châu Thành An Giang đã có nhiều đóng góp to lớn về sức người, sức của để viết nên những trang sử vẻ vang cho quê hương, dân tộc Mỗi địa danh: tên đường, tên làng, tên kinh, rạch… gắn liền với những sự kiện lịch sử của một thời chiến đấu đầy gian lao, thử thách và oanh liệt để giành nhiều thắng lợi trong hai cuộc kháng chiến giải phóng quê hương, góp phần xứng đáng vào chiến công chung của cả nước Những trang sử vẻ vang đó ghi đậm vào lòng người, khơi dậy những giá trị truyền thống của quê hương, để không ngừng bồi đắp cho những người đang sống, thế hệ trẻ hôm nay và mai sau, tiếp tục kế thừa, phát huy những giá trị tốt đẹp ấy trong giai đoạn cách mạng hiện nay

Ghi lại lịch sử đấu tranh hào hùng, sôi động của Đảng bộ và nhân dân Châu Thành trong hai cuộc kháng chiến chống xâm lược không chỉ đáp lại lòng mong mỏi của cán bộ, chiến sĩ và các từng lớp nhân dân mà còn là việc làm rất cần thiết nhằm tôn vinh công lao, xương máu của biết bao đồng bào, đồng chí, giúp cho thế hệ hiện tại và mai sau luôn tôn trọng đạo lý “uống nước nhớ nguồn” để nuôi dưỡng niềm tự hào về truyền thống đấu tranh của quê hương, củng cố thêm những thành quả cách mạng có được đến hôm nay.

Sau một thời gian chuẩn bị, tập hợp tư liệu và thông qua nhiều lần tổ chức tọa đàm, góp ý bổ sung, hiện nay cuốn Lịch sử Đảng bộ huyện Châu Thành thời kỳ

1944 – 2000 được biên soạn xong gồm có các Chương:

Chương Một: Vùng Đất và người dân Châu Thành An Giang

Chương Hai: Châu Thành trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp 1945 – 1954

Chương Ba: Châu Thành trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước 1954 – 1975.

Chương Bốn: Châu Thành trong xây dựng và bảo vệ quê hương thời kỳ 1975 – 2000

Và Phần phụ lục.

Để có được tập sách này, chúng tôi xin chân thành cảm ơn sự đóng góp ý kiến quý báu của các đồng chí lão thành cách mạng, các nhân chứng lịch sử; sự nhiệt tình giúp đỡ về chuyên môn của Phòng Lịch sử Đảng, Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy

An Giang

Trong tình hình tài liệu thành văn mất mát nhiều do chiến tranh và khâu lưu trữnên bộ phận biên soạn đã rất cố gắng nhưng vẫn không tránh được những thiếu sót nhấtđịnh Chúng tôi mong đồng bào, đồng chí đọc và có ý kiến đóng góp để lần xuất bản sauđược bổ sung hoàn chỉnh hơn

BAN THƯỜNG VỤ HUYỆN ỦY

CHƯƠNG MỘT

VÙNG ĐẤT VÀ NGƯỜI DÂN

CHÂU THÀNH

¯¯¯

I- VÀI NÉT VỀ VÙNG ĐẤT CHÂU THÀNH

1 Sự thay đổi địa danh và địa giới hành chính

Cách nay trên 200 năm, Châu Thành là một vùng hoang vu, sình lầy nướcđọng, nằm trong vùng đất An Giang xưa- một vùng rộng lớn khai phá sau cùng ởNam bộ Năm Đinh Sửu 1757, Chúa Nguyễn xác lập các đạo Tân Châu, Châu Đốc,Đông Khẩu (Sa Đéc) trực thuộc dinh Long Hồ Đất Châu Thành nằm bên hữu ngạnsông Hậu, thuộc địa hạt đạo Châu Đốc

Dưới triều vua Gia Long, vùng đất Châu Thành nằm trong huyện Vĩnh Định,trấn Vĩnh Thanh1 Hai thôn Bình Đức và Mỹ Phước của huyện Vĩnh Định lập vàokhoảng cuối thế kỷ 18 đầu thế kỷ 19 nằm kề cận nhau bên vàm Đông Xuyên,tương đối sung túc Xét theo địa giới thôn Bình Đức- nằm bên tả ngạn sông ĐôngXuyên ăn lên đến tận thôn Bình Lâm (vùng Năng Gù, Bình Thủy) và ăn sâu đếnvùng Ba Thê- Núi Sập thì Châu Thành ngày nay nằm trên địa phận phía Bắc thônBình Đức

Đến năm 1832, với nhiều công trình lớn hoàn thành như kinh Thoại Hà, kinhVĩnh Tế, lộ Châu Đốc núi Sam… tạo điều kiện di dân khai hoang lập ấp, và nhiềulàng mới lập thêm, vua Minh Mạng bỏ trấn thành lập tỉnh Tỉnh An Giang- mộttrong 6 tỉnh Nam kỳ được lập trên phần đất 2 huyện Vĩnh An và Vĩnh Định của trấnVĩnh Thanh cũ, gồm phủ Tân Thành và Tuy Biên, thống hạt 4 huyện: Đông Xuyên,Vĩnh An, Tây Xuyên và Phong Phú Vùng Châu Thành ngày nay bao gồm cácthôn Vĩnh Thuận, Vĩnh Hanh, Bình Hoà Trung và một phần Bình Đức, nằm trên địahạt tổng Định Thành, huyện Tây Xuyên thuộc phủ Tuy Biên (phủ trị đặt tại thônMỹ Đức)

Tháng 6 năm 1867, thực dân Pháp chiếm thành Châu Đốc, An Giang thànhthuộc địa của Pháp, bị chia ra nhiều hạt tham biện Đến cuối năm 1899, thực dânPháp chia An Giang thành các tỉnh nhỏ: Long Xuyên, Châu Đốc, Sa Đéc, Cần Thơ,Sóc Trăng Vùng Châu Thành ngày nay nằm trên địa bàn tổng Định Thành tỉnhLong Xuyên

Đến năm 1929, tỉnh Long Xuyên có 3 quận hạt gồm Châu Thành LongXuyên (Délégation Du Chef-Lieu), Chợ Mới (Délégation De Cho-Moi), Thốt Nốt(Délégation De Thotnot) Quận hạt Châu Thành bao gồm 3 tổng Định Phú (6 xã:

1Theo địa bạ Nam kỳ lục tỉnh của tác giả Nguyễn Đình Đầu thì trấn Vĩnh Thanh năm 1820 có 4

Định Mỹ, Phú Nhuận, Thoại Sơn, Vĩnh Phú, Vĩnh Trạch, Vọng Thê với 23 ấp),Định Phước (6 xã: Mỹ Phước, Mỹ Thạnh, Phú Hoà, Thới Tây Trung, Vĩnh Chánh,Vĩnh Trinh, với 22 ấp), Định Thành (7 xã: Bình Đức, Bình Hoà, Bình Thủy, CầnĐăng, Hoà Bình Thạnh, Mỹ Hoà Hưng, Vĩnh Hanh, với 27 ấp) So địa giới năm

1929, huyện Châu Thành ngày nay nằm trên địa phận tổng Định Thành, quận ChâuThành, tỉnh Long Xuyên

Đến năm 1953, thực dân Pháp thành lập quận Núi Sập, quận Châu Thànhchỉ gồm 2 tổng Định Phước và Định Thành

Ngày 22/10/1956, Ngô Đình Diệm ký sắc lệnh số 143/NV lập tỉnh An Giangtrên cơ sở điều chỉnh đơn vị hành chính của 2 tỉnh Long xuyên, Châu Đốc(*) Lúcnày quận Châu Thành (gồm cả tỉnh lỵ Long Xuyên- với 12 xã: Mỹ Phước, MỹThới, Vĩnh Chánh, Vĩnh Trinh, Phú Hoà, Bình Đức, Bình Hoà, Bình Thủy, CầnĐăng, Hoà Bình Thạnh, Mỹ Hoà Hưng, Vĩnh Hanh) thuộc tỉnh An Giang

Ngày 8/9/1964, chính quyền Sài Gòn lại ký sắc lệnh số 246/NV chia AnGiang ra thành 2 tỉnh An Giang và Châu Đốc(*), quận Châu Thành thuộc tỉnh AnGiang, chỉ gồm 2 tổng Định Thành, Định Phước với 13 xã (bao gồm cả tỉnh lỵ LongXuyên), 67 ấp Chi khu quân sự đặt tại xã Hoà Bình Thạnh (nay thuộc thị trấn AnChâu), cơ quan hành chánh quận đặt tại xã Bình Đức (nay là phường Mỹ Bình)

Năm 1948, lập tỉnh Long Châu Hậu, huyện Châu Thành (gồm cả LongXuyên) thuộc Long Châu Hậu Cuối năm 1950, Châu Thành- Long Xuyên thuộctỉnh Long Châu Hà

Tháng 7 năm 1951, sát nhập huyện Thoại Sơn (trước đây gọi là Núi Sập)vào huyện Châu Thành

Cuối năm 1954, ta lập lại tỉnh Long Xuyên, Châu Đốc, Sa Đéc, Hà Tiên cóđơn vị hành chính giống như sự phân chia của ngụy quyền Sài Gòn3 Huyện ThoạiSơn tách khỏi Châu Thành, cả hai thuộc tỉnh Long Xuyên

Năm 1957, ta lập tỉnh An Giang gồm các quận: Châu Thành, Thốt Nốt, ChợMới, Thoại Sơn, Châu Phú, An Phú, Tân Châu, Tịnh Biên, Tri Tôn, thị xã LongXuyên Cuối năm 1961, sát nhập Thoại Sơn vào Châu Thành gọi là huyện ChâuThành

(*)Theo Lịch sử Đảng bộ tỉnh An Giang, tập I (1927-1954)

2Theo Thoại Sơn 50 năm đấu tranh, xây dựng (1945-1995), trang 8.

Tháng 10 năm 1971, cắt 4 xã Vọng Thê, Thoại Sơn, Vĩnh Nhuận, Định Mỹđể lập huyện Huệ Đức và giao hẳn Bình Đức và Mỹ Phước cho thị xã Long Xuyên,huyện Châu Thành còn lại 12 xã Giữa năm 1974, lập tỉnh Long Châu Hà, huyệnChâu Thành thuộc tỉnh Long Châu Hà, gọi là huyện “Châu Thành X.”

Sau khi giải phóng miền Nam, đầu năm 1976, theo Nghị Quyết số 19 ngày

20 tháng 12 năm 1975 của Bộ chính trị, tỉnh An Giang được lập lại gồm các huyệnChâu Thành, Huệ Đức, Chợ Mới, Phú Tân, Phú Châu, Châu Phú, Tịnh Biên, TriTôn và hai thị xã Long Xuyên, Châu đốc Ngày 27/1/1977, Châu Thành giao xãMỹ Thới cho Thị xã Long Xuyên theo quyết định số 199/TC.UB cuả UBND tỉnh

An Giang

Ngày 11/3/1977, hợp nhất 2 huyện Huệ Đức và Châu Thành thành huyệnChâu Thành theo quyết định 56/CP cuả Hội đồng chính phủ và ngày 25/4/1979,thành lập thị trấn An Châu và 6 xã mới: An Hoà, Vĩnh Lợi, Vĩnh Thành, Vĩnh Bình,Vĩnh An, Tân Phú theo quyết định 181/CP cuả Chính phủ

Ngày 23/8/1979, theo quyết định 300/CP của Chính phủ chia huyện ChâuThành thành 2 huyện Châu Thành (12 xã, thị trấn) và Thoại Sơn, giao xã BìnhThủy về huyện Châu Phú và xã Mỹ Hoà Hưng về thị xã Long Xuyên

Ngày 28/10/1993, thành lập xã Bình Thạnh từ ấp Bình Thạnh của xã BìnhHoà theo quyết định 74/CP Ngày nay, Châu Thành gồm 12 xã và 1 thị trấn4

2 Địa lý tự nhiên

Huyện Châu Thành nằm về phía Tây sông Hậu, phía Bắc giáp huyện ChâuPhú 29,176km, Đông- Đông Bắc giáp huyện Chợ Mới 8,338km, Đông -Đông Namgiáp thành phố Long Xuyên 12,446km, Nam giáp huyện Thoại Sơn 30,490km, Tâygiáp huyện Tri Tôn 7,027km, Tây Bắc giáp huyện Tịnh Biên 0,158km, nằm cặpquốc lộ 91 và có tỉnh lộ 941 chạy qua nối Châu Thành với Tri Tôn dài khoảng 45cây số Huyện lỵ đặt tại thị trấn An Châu

Châu Thành cùng với Châu Phú là khu vực trọng yếu, là trung tâm chính trị,quân sự của tỉnh, có đường giao thông thủy, bộ thuận lợi tạo thế liên hoàn với 3huyện cù lao và 3 huyện vùng núi, nhưng trực tiếp là đối với vùng núi: có ưu thế vềchuyển quân, triển khai lực lượng trong chiến đấu qui mô lớn

Huyện Châu Thành có diện tích đất tự nhiên là 347,28 km2, với trên 163.666dân, mật độ dân số 473 người/km2 (số liệu thống kê 1/1/2000) Diện tích đất trồngluá trên 25.000 héc ta, năng suất đạt trên 7,3 tấn/ha/năm5

Châu Thành là huyện đồng bằng thuộc khu vực tứ giác Long Xuyên Diệntích đất chủ yếu là đất trồng luá, hoa màu, vườn cây ăn trái, không có đồi núi Cósông Hậu chảy qua, với nhiều ao hồ và nhiều kênh rạch chằng chịt (kênh Mặc CầnDưng, Ba Xã, Chắc Cần Đao ) phục vụ cho tưới tiêu, rửa phèn, sản xuất nôngnghiệp, và là đường giao thông quan trọng trong vận chuyển hàng hoá trong vùng

4Huyện Châu Thành có 1 thị trấn (An Châu), 12 xã (An Hoà, Cần Đăng, Vĩnh Hanh, Bình Hoà, Vĩnh

Mỗi năm, thời tiết Châu Thành gồm 2 muà: muà mưa và muà khô Lượngmưa trung bình hàng năm khá cao, trên 1.000 mm/năm

Nằm ở đầu nguồn lũ của đồng bằng sông Cửu Long, hằng năm, cứ từ thángnăm trở đi, với hậu quả của những đợt gió mùa kèm theo mưa, mực nước sông Hậulại bắt đầu dâng lên, đến mức báo động cao nhất vào cuối tháng chín hoặc đầutháng mười, đây là khoảng thời gian 6 tháng muà nước nổi ở Châu Thành Từ xưađến nay, trong thời gian 6 tháng này, An Giang nói chung và huyện Châu Thànhnói riêng bị tác động rất lớn của mùa nước nổi đến đời sống và sản xuất của cưdân Những năm thời tiết diễn biến phức tạp, nước cao, gây thiệt hại rất lớn vềngười và vật chất Song song đó, những biện pháp sống chung với lũ cũng đượcĐảng bộ, Chính quyền và nhân dân Châu Thành tiến hành khẩn trương như: nạovét kinh mương thoát lũ, xuống giống nông sản sớm để tránh lũ, bao đê chống ngậptrong khu sản xuất nông nghiệp, xây các cụm tuyến dân cư vượt lũ…

Với sáu tháng muà nước nổi, thiên nhiên đã ưu đãi cho đồng bằng ChâuThành một lượng lớn phù sa màu mỡ, nhiều thủy sản tạo điều kiện cho sản xuấtnông nghiệp và nuôi trồng, thu hoạch thủy sản, nâng cao đời sống nhân dân trongvùng

II- KHÁI QUÁT ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ- XÃ HỘI

1 Dân tộc và dân cư qua các thời kỳ lịch sử

Vùng đất Châu Thành xưa là vùng hoang vu, ẩm thấp, lau sậy um tùm, cónhiều thú dữ như rắn, sấu, heo rừng, cọp Sau khi những người Việt đầu tiênđến khu vực cù lao Chợ Mới khai phá đất hoang, lập làng xóm, dần dần mởrộng địa bàn cư trú lên vùng biên giới Campuchia và vượt qua bờ sông Hậu sinhsống

Trong vòng hơn nửa thế kỷ (1698-1757), vùng đất Nam Bộ về cơ bản đãthiết lập xong bộ máy hành chánh Các dân tộc Việt, Hoa, Chăm, Khmer ở AnGiang trở thành một bộ phận không thể tách rời trong cộng đồng các dân tộc ViệtNam

Từ thời Gia Long trở về sau, công cuộc khẩn hoang ngày càng được đẩymạnh, vùng Châu Thành có thêm nhiều thôn ấp như Bình Lâm, Bình Đức, MỹPhước, Mỹ Thạnh Đến năm 1830, tuy có lập được làng xóm nhưng cư dân cònrãi rác, so với vùng cù lao Chợ Mới và đất Hà Tiên thì còn rất ít

Tổ tiên cư dân trên vùng đất Châu Thành cũng gồm nhiều thành phầnkhác nhau (giống như phần lớn cư dân ở miền Tây lúc bấy giờ) Họ là nhữngngười nghèo khổ từ miền Trung cằn cỗi, lần bước vào Nam “tìm kế sinh nhai”;những người giàu có ở đất Thừa Thiên, Quảng Nam, Quảng Ngãi vào Namkhẩn hoang lập ấp, thuê mướn tá điền hình thành tầng lớp quan lại, địa chủđặc quyền, đặc lợi; là những người mắc tội bị lưu đày, bị sung quân, sung công

đi khai khẩn vùng biên ải, sau khi mãn hạn, ở lại làm dân bản xứ; là lính đồntrú đã chọn nơi “đất lành chim đậu” lập nghiệp lâu dài; là các nhóm tín đồ đạo

Thiên chuá đã đến khai khẩn, lập làng; và có sự pha trộn giữa người Việt vớingười Khmer, Chăm, Hoa (di cư đến từ đất Hà Tiên) trong mối giao lưu kinh tế,văn hoá, ngôn ngữ hằng bao đời.6

Ngày nay, dân cư Châu Thành bao gồm 4 dân tộc Kinh, Khmer, Hoa,Chăm cùng gắn bó sinh sống Mỗi dân tộc đều có truyền thống văn hoá sinhhoạt riêng, đặc sắc, nhưng đều gắn bó trong cái chung cuả dân Nam bo Đó làlòng yêu tự do, ghét áp bức bất công, không chịu khuất phục trước bất kỳ kẻ thùhung bạo nào và lịch sử đấu tranh mở đất và giữ đất cuả nhân dân ChâuThành đã chứng minh điều đó

2 Các ngành nghề truyền thống

Trên vùng đất Châu Thành, buổi ban sơ, cộng đồng người Việt, người

Khmer gắn bó nhau, họ cất nhà ở xen lẫn nhau Họ cùng nhau “khai khẩn ruộng

cỏ, khai thác cá bán tươi, hoặc muối mắm và phơi măng khô, đốn tre, đem bán làm kế sinh nhai”7 Bên cạnh, còn có người gốc Hoa di cư từ Hà Tiên đến cùng gắn bó,sinh sống với người Việt, Khmer và họ chủ yếu làm nghề mua bán, trao đổi và làmnghề thuốc

Châu Thành là huyện thuần nông, cây luá là cây chủ lực chiếm đến 95%diện tích đất nông nghiệp nên kinh tế Châu Thành chủ yếu là nông nghiệp Cánhđồng Châu Thành vào mùa nước có nơi ngập sâu đến 4 mét nên cây lúa nổi đãtừng chiếm vị trí quan trọng ở vùng đất này Ngày nay, Châu Thành có trên 27.000

ha đất trồng luá, năng suất bình quân cả năm 9,01 tấn/ha8, với sản lượng năm 2001là 251.360 tấn Ngoài ra, bà con nông dân còn trồng bắp, khoai lang, rau dưa, đậunành, mía, thuốc lá, nấm rơm phát triển chăn nuôi gia súc gia cầm: trâu, bò, heo,gà, vịt , chăn nuôi thủy sản: cá, tôm

Về tiểu thủ công nghiệp, từ lâu huyện Châu Thành có nghề chằm nón lá,nghề làm gạch ngói (An Châu, Hoà Bình Thạnh), khai thác cát cặp tuyến sông Hậuthuộc 3 địa phương An Châu, Bình Hoà, An Hoà Các cụm cơ khí sửa chữa, ngànhnghề tiểu thủ công nghiệp ở địa bàn trung tâm xã, thị trấn như xay xát, cơ khí, sảnxuất rập chuột, rèn, đan lát, may mùng, mền (xã Bình Hoà)

Hiện nay, với kế hoạch xây dựng khu công nghiệp Bình Hoà tương lai sẽ tạođộng lực mạnh mẽ thúc đẩy nền kinh tế, dịch vụ Châu Thành phát triển, tạo mộtsức hút mạnh mẽ các nguồn lực đầu tư vào khu công nghiệp, trực tiếp tạo môitrường thuận lợi cho các ngành nghề có thế mạnh truyền thống cuả Châu Thànhphát triển

3 Đời sống văn hoá

a-Lễ hội văn hoá dân gian, tôn giáo:

Trãi qua quá trình lịch sử di cư, mở đất và giữ đất, cư dân Châu Thành gồm

4 dân tộc cùng sinh sống, gắn bó lâu đời: Kinh, Khmer, Chăm, Hoa

6Lịch sử Đảng bộ tỉnh An Giang, Tập I (1927-1954).

Người Kinh chiếm đa số trong thành phần dân cư ở Châu Thành, theo nhiềutôn giáo (Phật giáo, Phật giáo Hoà Hảo, Đạo Thiên Chuá, Cao Đài ), cùng gắnbó, đùm bọc với các dân tộc Khmer, Chăm, Hoa Họ cùng nhau lao động sản xuất,mở đất, giữ đất; cùng giao lưu văn hoá sinh hoạt tạo nên một đời sống mang đậmbản sắc dân tộc Dù là người Kinh, Khmer, Chăm, hay Hoa đều thể hiện cách sốngcủa người dân Nam Bộ Họ đều tôn kính, thờ phụng ông bà, tổ tiên; kính trọng thầnhoàng, thần thánh, kính Phật Họ thương yêu, đùm bọc lẫn nhau trong cuộc sốngchòm xóm, láng giềng cũng như cùng nhau đấu tranh chống lại mọi kẻ thù xâmlược.

Với quá trình cộng đồng sinh sống lâu dài, các dân tộc ở Châu Thành đã cósự giao lưu và tiếp thu văn hoá cuả nhau Mọi người không phân biệt thành phầndân tộc đều cùng vui đón tết dương lịch, tết âm lịch, cúng ông táo, cúng trăng trungthu Tuy vậy, đồng bào các dân tộc đều giữ được nét phong tục, tôn giáo riêng

Đồng bào người Hoa ở Châu Thành có trên 400 hộ, sống rãi rác trong toànhuyện Với truyền thống tương thân tương ái, giúp đỡ nhau và nhạy bén trong làmăn kinh tế nên đời sống các hộ người Hoa tương đối khá giả; nghi thức truyền thốngtrong cưới hỏi, ma chay, cúng lạy được giữ gìn và lưu truyền cho con cháu Họchủ yếu theo Phật giáo và chịu ảnh hưởng cuả hệ tư tưởng Nho giáo, Đạo giáoTrung Quốc

Đồng bào Chăm sống tập trung ở ấp Vĩnh Hoà, xã Vĩnh Hanh, với trên 120hộ theo đạo Hồi Islam Có một tiểu thánh đường tên Jamiul- Minin, là nơi sinh hoạttôn giáo và tổ chứcø các ngày lễ lớn cuả dân tộc

Đồng bào dân tộc Khmer sống tập trung ở 3 ấp: Đông Bình Thạch (xã VĩnhThành), Hoà Tân (xã Hoà Bình Thạnh), Cần Thạnh (xã Cần Đăng) Đồng bào theoPhật giáo Nam Tông, có 3 chuà ở các ấp nói trên, là nơi sinh hoạt văn hoá dân tộcvà tôn giáo vào các dịp lễ, tết trong năm cuả người Khmer

Ngoài ra, một bộ phận không nhỏ người dân Châu Thành theo đạo Phật giáoHoà Hảo Họ tu hành theo giáo lý cuả Đức thầy: tu tại gia, báo đáp Tứ ân, thựchành Bát chánh

b-Giáo dục:

Cho đến năm 1929, toàn vùng Châu Thành rộng lớn cuả tỉnh Long Xuyênchỉ có 14 trường học (tổng Định Phú: 5, Định Thành: 4, Định Phước: 5) với chỉ vỏnvẹn 738 học sinh

Sau giải phóng (1975), Châu Thành là một trong những huyện có hệ thốnggiáo dục lạc hậu cuả tỉnh: trường lớp thiếu thốn, tạm bợ; tỷ lệ trẻ em không đếntrường và người mù chữ rất cao Đại bộ phận nhân dân lo cái ăn chưa xong nói gìđến chăm lo việc học

Đến năm 2000, với sự đầu tư phát triển cuả Đảng và Nhà nước, sự quan tâmcuả các cấp, các ngành ở địa phương, nền giáo dục Châu Thành đã có bước pháttriển nhất định Huyện có 3 trường mẫu giáo, 1 nhà trẻ, 44 trường tiểu học, 10trường trung học cơ sở, 3 trường phổ thông trung học (1 trường bán công), với hơn

30.000 học sinh các cấp Huyện đã xoá bỏ tình trạng học ca 3 Bình quân có 1.812học sinh trên 10.000 dân

Hàng năm, tỉ lệ huy động trẻ em đến trường luôn đạt từ 95-97% (số trẻ trongđộ tuổi đến trường) Song song, với việc phát triển hệ thống trường lớp, phong tràoxã hội hoá giáo dục cũng được thúc đẩy mạnh mẽ Các tổ chức xã hội và từng giađình đã có ý thức cộng đồng trách nhiệm với nhà trường trong việc giáo dục họcsinh, chống lưu ban bỏ học, thực hiện tốt công tác phổ cập giáo dục, chống mù chữ;đóng góp tiền, vật chất để thành lập các hội khuyến học

Với quyết tâm cuả Huyện ủy, UBND huyện, ngành giáo dục và nhân dân,Châu Thành đã hoàn thành công tác xoá mù chữ và phổ cập giáo dục tiểu học vàđang tiếp tục triển khai phổ cập giáo dục bậc trung học cơ sở, góp phần rất lớn choviệc nâng cao dân trí, đào tạo nhân tài, phục vụ cho công cuộc xây dựng và pháttriển huyện nhà

c-Y tế:

Những năm đầu sau giải phóng, ngành y tế thiếu thốn về mọi mặt Dịchbệnh thường xảy ra, nhất là bệnh tả, tiêu chảy, sốt xuất huyết, sốt rét, thương hàn gây tử vong rất cao Với quyết tâm cuả Huyện ủy và UBND huyện, Phòng y tếđược lập ra với 20 nhân viên y tế Ở các xã cũng lập các trạm y tế, trụ sở mượntạm nhà dân, ở đình, chùa Điều kiện phục vụ chăm sóc sức khoẻ ban đầu chonhân dân cực kỳ khó khăn

Qua quá trình đoàn kết xây dựng và phát triển, đến năm 2000, toàn huyệncó 193 cán bộ, nhân viên y tế, trong đó có 33 bác sĩ, đạt tỉ lệ 2 bác sĩ trên 10.000dân và 12 nhân viên, cán bộ y tế trên 10.000 dân Châu Thành có 1 bệnh việntrung tâm huyện và 13/13 trạm y tế xã có bác sĩ phục vụ nhân dân Với thực lựcđược nâng cao, các chương trình quốc gia như tiêm chủng mở rộng, phòng chốngsuy dinh dưỡng, chống rối loạn do thiếu iốt, phòng chống HIV/AIDS đã mang lạinhững kết quả thiết thực

Với những nổ lực trong công tác bảo vệ, chăm sóc sức khoẻ nhân dân, tậpthể cán bộ, y bác sĩ cuả huyện đã nhận được nhiều bằng khen cuả Bộ Y tế, cuảUBND tỉnh và đặc biệt năm 1997, ngành vinh dự đón nhận Huân chương lao độnghạng 3 cuả Nhà nước trao tặng

d- Văn hoá- văn nghệ, thể dục thể thao:

Trước đây, bà con huyện Châu Thành chỉ được xem chiếu bóng vào các dịplễ tết do đội chiếu bóng lưu động trên 1 chiếc tắc ráng thực hiện

Đến năm 1994, ngành văn hoá mới bắt đầu kiện toàn bộ máy tổ chức, trangthiết bị, định hướng phát triển phong trào văn nghệ quần chúng Huyện đã tổ chứcnhiều loại hình văn hoá- văn nghệ phục vụ nhân dân Nhiều tiết mục văn nghệđược dàn dựng, biểu diễn, tham gia dự thi các cấp, được sự hưởng ứng nhiệt liệtcuả khán giả Ngoài ra, huyện còn xây dựng các câu lạc bộ “hát với nhau” ở 12điểm với nhiều loại hình từ ca nhạc đến ca cải lương , đáp ứng nhu cầu văn hoá

Thư viện huyện Châu Thành từ 200 đầu sách năm 1975, nay đã có 4.500 đầusách, 13 loại báo ngày, tuần đặt cho 13 phòng đọc sách, báo ở các xã, thị trấn.Ngoài ra, còn có các tụ điểm bưu điện văn hoá phục vụ nhu cầu đọc, giải trí, tìmhiểu cuả học sinh, sinh viên và nhân dân trong huyện.

Bộ phận bảo tàng huyện hình thành từ năm 1995 Hiện nay, bảo tàng cóhàng trăm món hiện vật lịch sử, 60 bộ ảnh tư liệu về Đảng, Bác Hồ, Bác Tôn hàng năm có rất nhiều lượt nhân dân đến xem, tham quan, tìm hiểu

Phong trào rèn luyện thể dục thể thao cuả huyện có bước phát triển mới từkhi tỉnh có chỉ thị 11/CT-UB ngày 10/5/1995 với nội dung khơi dậy phong trào thểdục thể thao trong quần chúng, nông dân Với sự chỉ đạo, quan tâm cuả Huyện ủyvới tinh thần yêu rèn luyện TDTT, Châu Thành có thế mạnh ở các môn như bóngchuyền, bóng đá, đua xe đạp, bơi lội Phong trào TDTT cuả huyện Châu Thành đãtrở thành nét sinh hoạt không thể thiếu trong đời sống hàng ngày cuả người dân đểrèn luyện sức khoẻ, vui chơi, giải trí, thể hiện trong các phong trào: thể dục buổisáng, thể thao vào mỗi buổi chiều sau giờ tan sở, phong trào bóng đá nông dân

Với sự phát triển ngày càng cao cuả kinh tế huyện nhà, đời sống văn hoá,thể thao cuả nhân dân Châu Thành đã có bước phát triển nhanh, đáp ứng nhu cầutinh thần ngày càng cao cuả nhân dân trong huyện; góp phần tạo sự phát triển bềnvững cho kinh tế - xã hội

III- TRUYỀN THỐNG YÊU NƯỚC TRƯỚC CÁCH MẠNG THÁNG TÁM NĂM 1945

1 Dưới thời phong kiến nhà Nguyễn và thực dân Pháp

Đất An Giang là điểm dừng chân cuối cùng của cư dân người Việt trênđồng bằng sông Cửu Long Trong suốt gần một thế kỷ (từ năm 1700 đến khiNguyễn Ánh lên ngôi 1802), An Giang thường diễn ra các cuộc chiến tranh, cáctrận bệnh dịch nhưng vẫn là vùng đất đầy sức sống Sức sống đó bắt nguồn từtruyền thống đoàn kết đấu tranh mở đất và giữ đất của cộng đồng các dân tộcngười Việt Nam Công cuộc khẩn hoang dù có hạn chế, thành quả lao động chưanhiều, nhưng bước đầu tạo lập những tiền đề cần thiết cho giai đoạn khẩn hoanglập ấp qui mô hơn dưới thời triều Nguyễn

Khi đặt chân đến An Giang xưa, lưu dân thường chọn những khu đất thuậnlợi, tương đối cao ráo, đủ nước sinh hoạt, trồng trọt, chăn nuôi và đi lại Nhưng đất

An Giang xưa điều kiện khí hậu khắc nghiệt thường gây dịch bệnh, lại phải chốngchọi với thú dữ và những cuộc chiến tranh cướp phá của quân Xiêm, Chân Lạp nênviệc khai phá hiệu quả chưa cao, dân cư còn thưa thớt

Dưới triều Gia Long, Thoại Ngọc Hầu cho đào kinh Thoại Hà (1818) nốiliền Long Xuyên với Rạch Giá nên phần đất thuộc Châu Thành ngày được khaikhẩn thêm Đất đai canh tác được mở rộng, thôn ấp thành lập khá hơn Vùng đấtChâu Thành lúc bấy giờ (bao gồm thành phố Long Xuyên ngày nay) với đơn vịhành chính chủ yếu là thôn Bình Đức, Mỹ Phước, Mỹ Thạnh cũng lần hồi đượckhai phá rộng hơn, dân cư đông hơn, đời sống lưu dân dần dần ổn định

* *Từ tháng 6 năm 1867, bọn thực dân Pháp chiếm thành Châu Đốc, toàn bộ

An Giang trở thành thuộc địa của Pháp Nhân dân An Giang nói chung, ChâuThành nói riêng từ vị trí người chủ bị biến thành người nô lệ trên chính mảnh đấtquê hương mình Và với tinh thần không khuất phục trước cường quyền, ngay từnhững ngày đầu mất đất, nhân dân Châu Thành liên tiếp đứng lên cầm vũ khí cùngvới nhân dân khắp miền Tây Nam bộ đấu tranh để giành lại quê hương

Năm 1867 -1868, nhiều người dân Châu Thành tham gia cuộc khởi nghĩa cuảNguyễn Trung Trực ở Rạch Giá Sau khi cuộc khởi nghĩa thất bại, nhân dân vềvùng Bảy Thưa, Láng Linh tham gia lực lượng Trần Văn Thành tiếp tục chiến đấu

Quản cơ Trần Văn Thành đã xây dựng vùng Bảy Thưa (Thạnh Mỹ Tây,Châu Phú) làm căn cứ kháng chiến từ sau khi thực dân Pháp xâm chiếm thànhChâu Đốc Ông giảng đạo, chữa bệnh, bí mật chiêu mộ nghĩa quân các nơi (đặcbiệt là vùng Châu Phú, Châu Thành) sản xuất dự trữ lương thực, rèn gươm giáo chờ thời cơ khởi nghĩa Ngày nay, tại xã Vĩnh An, Châu Thành còn di tích lò rèn vũkhí cuả nghĩa quân Trần văn Thành

Sau nhiều lần thăm dò, ngày 19/3/1873 quân Pháp từ Long Xuyên theo rạchMặc Cần Dưng tấn công vào căn cứ Bảy Thưa Dưới sự chỉ huy cuả Quản cơ TrầnVăn Thành, nghĩa quân đã chiến đấu anh dũng, nhưng lực lượng quân địch quámạnh, được trang bị hiện đại ta không chống cự nổi Trần Văn Thành hy sinh Tuythất bại nhưng khởi nghĩa Bảy Thưa đã tạo một tiếng vang lớn trong nhân dân, cổvũ tinh thần chiến đấu, tạo một tiền đề tốt cho công cuộc kháng chiến chống ngoạixâm cuả nhân dân vùng Châu Thành

Đến những năm đầu thế kỷ XX, các cuộc đấu tranh dưới sự lãnh đạo cuả sĩphu yêu nước trong phong trào Cần Vương bị thực dân Pháp đàn áp, tan rã nhưngtinh thần tranh đấu cuả nhân dân An Giang nói chung, người dân Châu Thành nóiriêng vẫn luôn âm ỉ Vì vậy trong phong trào “Hội kín” mang màu sắc Thiên Địahội cuả Trung Quốc (Kèo Xanh, Kèo Vàng) lôi cuốn nhiều nơi tham gia Lúc này(cuối năm 1909), 55/60 làng cuả tỉnh Long Xuyên đều có tổ chức “Hội kín”9

Từ sau đại chiến thế giới lần I (1914 -1918), thực dân Pháp ra sức bóc lột, vơvét sức người, sức cuả ở các thuộc địa để bù đắp lại sự hao hụt trong chiến tranh.Long Xuyên và Châu Đốc là hai tỉnh được bọn Pháp xem là nơi trọng điểm ở NamKỳ để vơ vét luá gạo, bóc lột sức người

Để tăng cường bóc lột, thực dân Pháp đẩy mạnh việc tập trung hoá ruộngđất bằng cách đắp đường, đào kinh, khuyến khích khẩn hoang và mua bán ruộngđất Từ năm 1893 đến 1925, Pháp thi công con đường Châu Đốc- Long Xuyên chạyqua Châu Thành, nhưng xe đò hoạt động còn ít, chủ yếu vận chuyển bằng tàu đò

Đời sống nhân dân vô cùng cơ cực Họ mất đất sản xuất, phải làm tá điền,nộp tô cho bọn địa chủ, cho Nhà chung, cho thực dân Pháp10 Ngoài ra, nhân dâncòn phải đóng thuế thân, nếu không sẽ bị bắt trói, đánh đập, đi tù Đời sống giađình nông dân tá điền bấy giờ cơ cực, bần hàn, đói rét, làm việc cật lực để chạy ăntừng bữa, còn phải chịu bao nổi thống khổ như mỗi năm người dân còn bị bắt đi đàokinh, đắp đường, lao dịch hàng tháng trời với cơm nhà áo vợ, đau không thuốcuống mà còn bị đòn roi, chửi mắng

Trong bối cảnh khủng hoảng cuả xã hội, đặc biệt về con đường cứu nước,giải phóng dân tộc, tháng 6 năm 1925, Hội Việt Nam Cách mạng thanh niên (HộiThanh niên)- tổ chức tiền thân cuả Đảng Cộng Sản được đồng chí Nguyễn Aùi Quốcsáng lập ở Quảng Châu đã giải quyết được yêu cầu lịch sử đang đặt ra

Cuối năm 1927, Chi bộ Thanh niên đầu tiên cuả Long Xuyên, Châu Đốc rađời tại xã Long Điền (huyện Chợ Mới) do đồng chí Châu Văn Liêm phụ trách11 vàphát triển tổ chức ra khắp tỉnh Tháng 2 năm 1928, Tỉnh bộ Hội Việt Nam cáchmạng Thanh niên tỉnh Long Xuyên được thành lập Hội Việt Nam cách mạng thanhniên ra đời đánh dấu bước ngoặt quan trọng trên con đường đấu tranh cách mạngcuả nhân dân An Giang

Cuối năm 1929, các chi bộ và tiểu tổ Thanh niên phát triển dọc theo tuyếngiao thông chính, nơi tập trung dân cư ở các huyện Chợ Mới, Tân Châu, HồngNgự Ở Châu Thành Long Xuyên12 (Délégation Du Chef-Lieu) có chi bộ LongXuyên - Lấp Vò và các tiểu tổ thanh niên ở Bình Thành, Bình An Trung, Tân BìnhĐông (Lấp Vò)

Tuy tổ chức chưa phát triển đều khắp các nơi trong quận, phong trào đấutranh chưa sôi nổi, nhưng với hoạt động cuả tỉnh bộ Long Xuyên, chi bộ LongXuyên- Lấp Vò và các tiểu tổ thanh niên trong vùng đã có ảnh hưởng lớn đến các

tầng lớp nhân dân Châu Thành, thổi luồng tư tưởng tiến bộ “Chủ nghĩa

Mác-Lênin” với hình ảnh hào hùng cuả nước Nga Xô Viết vào nhân dân, trở thành ngọn

đuốc dẫn đường, là vũ khí sắc bén cho nhân dân yêu nước vùng Châu Thành, đápứng được yên cầu lịch sử lúc bấy giờ

3 Thời kỳ đấu tranh giành chánh quyền (1930-1945)

Đầu tháng 4/1930, Chi bộ đầu tiên của Long Xuyên, Châu Đốc được thànhlập ở Long Điền (Chợ Mới) Sau đó, lần lượt các Chi bộ khác trong tỉnh ra đời.Vùng Châu Thành mãi đến năm 1932 mới xây dựng được cơ sở quần chúng

Năm 1932, sau cuộc khủng bố ác liệt của thực dân Pháp, tổ chức Đảng nhiềunơi bị phá vỡ và thiệt hại Cán bộ, đảng viên bị lộ phải chuyển vùng, đi đến đâuxây dựng cơ sở mới đến đó Đồng chí Lê Văn Lếnh, Nhuận đến hoạt động ở Hòa

10Đến năm 1930, thực dân Pháp và Nhà chung chiếm 1/5 diện tích đất canh tác cả vùng Long Xuyên, Châu Đốc (theo LS Đảng bộ AG 1927-1954).

11Từ năm 1927, đồng chí Nguyễn Ngọc Ba, cán bộ kỳ bộ HVNCMTN về Long Xuyên hoạt động và kết nạp 2 đồng chí Châu Văn Liêm, Ung Văn Khiêm.

12Năm 1929, quận hạt Châu Thành Long Xuyên, bao gồm 3 tổng Định Phú, Định Phước, Định

Bình Thạnh, đồng chí Trương Minh Thế, Bùi Phú Xương ở Bình Hòa Nhờ sự hoạtđộng tích cực của các đảng viên, cơ sở được phát triển đến Vĩnh Hanh, VĩnhChánh Các cơ sở quần chúng này đã làm nòng cốt cho việc xây dựng, tổ chứcĐảng sau này Qua cơ sở, phong trào cách mạng ở Châu Thành được duy trì Ngoàitruyền đơn của Đảng Cộng sản xuất hiện liên tục làm đau đầu chính quyền thực

dân, sáng ngày 15/3/1934, một băng- rôn màu vàng với hàng chữ “Tuyên cáo liên

quan đến sự khôi phục nền độc lập chủ quyền của triều đình An Nam” xuất hiện trên

một chiếc cầu ở xã Cần Đăng

Phần chính bằng chữ Nho viết trên giấy may dính vào băng với nội dung:

nước Pháp chẳng có một công lao gì đối với Việt Nam, mà chỉ là bọn cướp nước, cướp của và giết người Dân An Nam sẽ dùng súng bắn lại người Pháp Bọn Phủ, Huyện lính có súng trong tay mà chẳng dám làm gì, chỉ là một lũ ngu ngốc, mắt người dạ thú Bọn chúng đã bán ông, bà tổ tiên để trục lợi, để có danh vọng nên cần phải mổ bụng moi gan chúng…

Loại truyền đơn này cũng được treo trên cây ở Mỹ Phước đêm 14 rạng

15/3/1934 Tỉnh trưởng Long Xuyên cho rằng “Lời kêu gọi phản loạn có thể phát

sinh từ phần tử quốc gia… có thể do một người tài giỏi, khéo léo, thấy có thời cơ thuận tiện để đả đảo chính quyền” Mật thám Long Xuyên, Sa Đéc ra sức truy lùng

thủ phạm nhưng chẳng có kết quả gì

Đến năm 1936, phong trào dân chủ ở Pháp đã tạo điều kiện thuận lợi chophong trào cách mạng ở nước ta Từ giữa năm 1936, dưới sự chỉ đạo của Xứ ủy,phong trào Đông Dương đại hội ở Long Xuyên, Châu Đốc diễn ra rầm rộ thu hútnhiều tầng lớp nhân dân tham gia Có hơn 20 Ủy ban hành động được lập từ ngày20/8/1936 để lãnh đạo, hướng dẫn nhân dân lao động nói lên nguyện vọng củamình, bắt đầu cho cao trào đấu tranh đòi tự do, dân chủ, cơm áo và hòa bình trongtoàn tỉnh Nhiều cuộc mít-tinh diễn thuyết được tổ chức khắp nơi

Dưới khí thế của phong trào chung và sự chỉ đạo của Liên Tỉnh ủy LongXuyên, nhân dân lao động trong tỉnh tích cực tham gia đấu tranh đòi các quyền dânsinh, dân chủ

Ngày 6/5/1937, trên 100 công nhân 2 trại của Quảng Nguyên Lợi và QuảngThuận Phát bãi công Từ ngày 3/5, công nhân hai trại cưa này đã làm đơn gởiThống đốc Nam kỳ, Thanh tra lao động và Tỉnh trưởng Long Xuyên để yêu cầu:mỗi tháng nghỉ 3 ngày có hưởng lương như lệ cũ; tăng lương cho công nhân; trả 0,5đồng tiền thuốc hút và 0,5 đồng tiền hớt tóc theo lệ cũ; thức ăn phải đầy đủ…

Lá đơn còn nói rằng, nếu nhà chức trách không can thiệp sẽ bãi công vàongày 6/5 Quận trưởng Châu Thành gọi chủ và đại diện công nhân lại thương lượngnhưng không thành Ngày 5/5, 4 đại biểu công nhân bị bắt; ngày 6/5, toàn thể côngnhân bãi công phản đối bắt người và đòi giải quyết các yêu sách Chính quyền thựcdân phải thả 4 người bị bắt và bọn chủ đồng ý tăng 15% lương cho thợ Đây là mộtcuộc bãi công tuy nhỏ so với phong trào chung lúc bấy giờ, nhưng nó diễn ra có tổchức, phương pháp đấu tranh hợp tình, hợp lý nên giành được thắng lợi

Châu Thành lập Ủy ban hành động ở Bình Hòa gồm các đồng chí: NguyễnVăn Lợi, Trần Bá Nhẫn, Bùi Phú Xương, Trương Minh Thế…

Tháng 8/1938, Ủy ban hành động tổ chức buổi mít-tinh ra mắt tại sân nhàông Tư Lộng (gần chợ Bình Hòa, Cầu Mặc Cần Dưng) Cuộc mít-tinh đã thu húttrên 200 quần chúng thuộc nhiều tầng lớp tham gia Nhân dịp đó nhiều thơ dânnguyện và tố cáo bọn quan làng, địa chủ ức hiếp quần chúng được gởi lên Ủy ban.Khẩu hiệu của Đảng đề ra đòi tự do, dân chủ, cơm áo và hòa bình Cụ thể đòi ngàylàm 8 giờ, bỏ thuế thân, giảm địa tô… được quần chúng nhiệt liệt hưởng ứng

Trong những năm 1936 – 1939, hòa cùng phong trào nông dân trong tỉnh,nông dân Châu Thành cũng tích cực ủng hộ, đấu tranh hỗ trợ cho nông dân ở BaThê (Vọng Thê) đòi địa chủ Trần Kim Phụng trả đất cho nông dân và giảm tô Đâylà cuộc đấu tranh lớn và được đăng trên tuần báo phóng sự ngày 8/12/1938 địchphải lập phái đoàn điều tra về tận nơi xem xét

Qua phong trào đấu tranh, nhiều quần chúng tốt xuất hiện Các đảng viên tạichỗ giáo dục, tuyển chọn số này làm nòng cốt nhân thêm cơ sở cách mạng Ở BìnhHòa, đ/c Trương Minh Thế (Hai Thế) giác ngộ được đ/c Huỳnh Văn Dự, Kiệm, TưChắn, Trần Minh Mẫn, Năm Đại, Bảy Từ… tạo lực lượng cho phong trào lớn mạnh

Giai đoạn 1936 – 1939, tuy Châu Thành chưa có tổ chức Đảng, chỉ có vàiđảng viên hoạt động gầy dựng phong trào, nhưng ảnh hưởng phong trào chung vàsự tuyên truyền, giáo dục của các đảng viên hoạt động đơn tuyến, nhân dân laođộng trong quận đã phần nào giác ngộ, nhận thức được sức mạnh của sự đoàn kếtđấu tranh chống lại âm mưu của kẻ thù, giành lại những quyền lợi thiết thân củamình

Ngày 1/9/1939, chiến tranh thế giới lần thứ hai nổ ra, chấm dứt thời kỳ hoạtđộng công khai Các đảng viên tiếp tục bám trụ hoạt động bí mật chuẩn bị cho thờikỳ đấu tranh mới

Năm 1940, hưởng ứng cuộc Khởi nghĩa Nam kỳ, các đảng viên ở ChâuThành vận động quần chúng phá cầu Mặc Cần Dưng (Bình Hòa), tranh thủ línhPháp ở đồn Kinh Đá Hòa Bình Thạnh

Trong tình hình chung, cuộc khởi nghĩa đã thất bại, Pháp tập trung lực lượngđàn áp khủng bố khắp nơi trong tỉnh Ở Bình Hòa, tuy không phá cầu được nhưngtàu Pháp vẫn chở quân lên đốt nhiều nhà của dân; lùng sục, đánh phá cơ sở, bắtcán bộ, đảng viên Đồng chí Thế, Năm Dự đều bị bắt và tù đày Một số đồng chíthoát được lánh đi nơi khác

Từ năm 1942 – 1943, khi Liên Tỉnh ủy Hậu Giang chuyển địa bàn từ PhongHòa (Cần Thơ) về đóng trụ sở tại Mỹ Hội Đông (Chợ Mới) và Ban cán sự Tỉnh ủyLong Xuyên được lập lại, chủ trương chuyển trọng tâm xây dựng tổ chức về vùngnông thôn thì cơ sở Châu Thành được củng cố và xây dựng Hai đồng chí Tánh vàDần về hoạt động xây dựng cơ sở vùng Năng Gù, Bình Thủy,

Năm 1944, đồng chí Xương từ tỉnh lỵ Long Xuyên đến xã Bình Hòa móc nốiliên lạc với các đồng chí: Trương Minh Thế, Võ Quang Tích, Phan Văn Hoành,

Nguyễn Văn Dũng, Nguyễn Văn Kiệm, Nguyễn Thị Chắn, Võ Phước Từ (bảy Từ)…Và chi bộ Bình Hòa – Chi bộ đầu tiên của Châu Thành – được hình thành gồm:đồng chí Trương Minh Thế – Bí thư, đồng chí Huỳnh Văn Dự – Phó Bí thư, cùngcác đồng chí Võ Quang Tích, Nguyễn Văn kiệm, Nguyễn Văn Dũng, Bùi PhúXương, Phan Văn Hoành (Tám Hoành) Văn phòng làm việc tại nhà đ/c HuỳnhVăn Dự Đến cuối năm 1944, nhiều xã trong quận lần lượt có chi bộ như Hòa BìnhThạnh có các đồng chí: Nhuận, Lê Văn Lến, Trần Bạch, Sơn Hà (Xem), Năm Tạ.Xã Cần Đăng: đồng chí ba Bộ phụ trách Vĩnh Hanh: đồng chí Võ Văn Đại (NămĐại) Bình Thủy: đồng chí Ngoan, Phạm Văn Dần (Hai Dần).

Cũng trong thời gian này, Nguyễn Văn Chưởng (Ba Chưởng) vượt ngục từCôn đảo về ẩn trú nhà ông Tám Thạnh ở ấp Bình Phú (Bình Hòa) Đồng chí hoạtđộng công khai bằng hình thức dạy học tiếng Việt Qua đó, đồng chí tìm bắt liênlạc với các đồng chí ở địa phương và tuyên truyền chủ nghĩa Cộng sản cho nhữngquần chúng tiến bộ, tích cực Tổ chức cơ sở được phát triển

Tổ chức Đảng hình thành ở Châu Thành có ý nghĩa vô cùng quan trọng Chibộ đã trực tiếp đưa đường lối, chủ trương của Đảng thâm nhập vào các tầng lớpnhân dân và lãnh đạo nhân dân đấu tranh giành quyền sống, chống khủng bố, ápbức Đặc biệt Châu Thành từ khi có tổ chức Đảng, các đồng chí đảng viên đều bámdân, xây dựng cơ sở cách mạng nhiều nơi trong huyện

Bước sang năm 1945, tình hình chung có nhiều thay đổi lớn Chiến tranh thếgiới đang đến hồi kết thúc, phe phát-xít sắp bị tiêu diệt hoàn toàn Ngày 9/3/1945,Nhật đảo chính Pháp gây ra sự xáo trộn về tình hình chính trị, kinh tế, xã hội, thúcđẩy tình thế cách mạng càng thêm chín muồi

Ở Long Xuyên, ngay sau khi quân Pháp rút chạy, bọn Nhật tổ chức lại bộmáy chính quyền Chúng vẫn giữ nguyên các cơ quan hành chính của Pháp, chỉthay thế các chức vụ quan trọng Trương Văn Thành (đạo Cao đài), quận trưởngChâu Thành lên làm Tỉnh trưởng, bác sĩ Đào Tuấn Kiệt (đạo Hòa hảo) làm cảnhsát trưởng quận Châu Thành…

Dựa vào thế Nhật, bọn phản động đội lốt tôn giáo ra mặt hống hách, hù dọanhân dân, đồng thời ra sức lừa mị lôi cuốn tín đồ để bành trướng thế lực

Chiêu bài “độc lập dân tộc” theo thuyết Đại Đông Á của Nhật đã lôi kéo

nhiều thanh niên, trí thức theo Trong khi đó, đa số nhân dân lao động ở nông thôn

vì sự bế tắc trong cuộc sống, vì bị lôi cuốn bởi sự tuyên truyền lừa mị đã vào đạoCao đài, Hòa hảo mong có một sự yên ổn cho tinh thần

Tháng 4/1945, Tỉnh ủy lâm thời Long Xuyên được thành lập, phân công cácđồng chí trong Tỉnh ủy đi nắm tình hình và chỉ đạo các quận Đồng chí NguyễnNgọc Hưởng, Trần Hoàng phụ trách Châu Thành

Tháng 7/1945, tổ chức Thanh niên Tiền phong ở Long Xuyên được thành lậpthu hút hàng ngàn thanh niên, trí thức, công chức gia nhập Tỉnh ủy nhanh chóngchỉ đạo đưa cán bộ và quần chúng tốt đứng ra tổ chức và làm nòng cốt trong Thanh

niên Tiền phong để lôi kéo, phân hóa thành lực lượng của ta Trong khi đó thì lựclượng đoàn thể Cứu quốc được tích cực xây dựng và phát triển bí mật ở xã, ấp.

Thực hiện chủ trương của Tỉnh ủy, một thời gian ngắn, lực lượng Thanh niênTiền phong ở quận Châu Thành bị ta chi phối và nắm lấy Ở xã, ấp thì lực lượngCứu quốc mang danh nghĩa Thanh niên Tiền phong hoạt động công khai

Đầu tháng 8/1945, phong trào cách mạng có bước phát triển nhảy vọt Nhấtlà sau khi Nhật đầu hàng đồng minh, Mặt trận Việt Minh phát lệnh tổng khởi nghĩathì khí thế quần chúng lên cao hơn bao giờ hết Bộ máy chính quyền, quân đội địchhoang mang, rệu rã Truyền đơn, băng, cờ của Đảng xuất hiện liên tục, ngày đêm

trên đường phố với nội dung: “Hỡi đồng bào! Nhật đã đầu hàng, chúng ta hãy đứng

lên lật đổ phát-xít Nhật” Truyền đơn, cờ bướm còn được đặt cả trên bàn làm việc

của tên cảnh sát trưởng Châu Thành

Tên Đào Tuấn Kiệt, cảnh sát trưởng Châu Thành, trong trạng thái hoảng sợ,bối rối gấp rút triệu tập lực lượng cảnh sát, ra lệnh phải truy lùng, bắt cho hết Cộngsản Nhưng chẳng ai tích cực thực hiện mệnh lệnh

Nhận Chỉ thị khởi nghĩa cướp chính quyền của Tỉnh ủy, vào ngày 25/8/1945,đồng chí Bùi Phú Xương là đặc phái viên của Tỉnh ủy Long Xuyên chịu tráchnhiệm liên hệ với Đảng bộ Châu Thành – Long Xuyên – Thốt Nốt để chuẩn bịcướp chính quyền Đồng chí Bùi Phú Xương cùng các đồng chí: Tám Tích, NămĐại, Tư Chắn phân công nhau vận động tín đồ các tôn giáo Cao Đài, Hòa Hảo,Công Giáo… kéo về tỉnh lỵ Long Xuyên dự mít-tinh giành chính quyền tỉnh

Rạng ngày 25/8/1945, đoàn biểu tình Châu Thành gồm nhân dân các xãBình Hòa, Hòa Bình Thạnh, Bình Thủy, Cần Đăng và tín đồ các tôn giáo do đồngchí Tý lãnh đạo với băng cờ, khẩu hiệu rợp đường đi, khí thế sôi nổi, phấn khởihướng về quảng trường trước Nhà việc Mỹ Phước (nay là trụ sở UBND phường MỹLong)

Sau buổi lễ, đoàn Châu Thành cùng các đoàn bạn diễu hành trên đường phốtừ nơi mít-tinh qua Bình Đức rồi trở lại Mỹ Phước, đến chiều tối, tất cả các đoànmới giải tán Niềm phấn khởi, tự hào của người dân chiến thắng tràn ngập cả tỉnh

Cuộc nổi dậy giành chính quyền trong Cách mạng tháng Tám 1945 đã làmthay đổi cuộc đời của nhân dân lao động Sau mấy mươi năm bị áp bức, bóc lột,bằng quyết tâm, đoàn kết vùng lên, nhân dân đã chiến thắng và được tự do Chínhquyền đã ở trong tay nhân dân lao động Chiến thắng đã giúp nhân dân toàn tỉnh

nói chung và Châu Thành nói riêng, khẳng định niềm tin vào sự lãnh đạo củaĐảng, đồng thời tin vào sức mạnh của chính mình.

I- XÂY DỰNG CHÍNH QUYỀN, THỰC LỰC CÁCH MẠNG, CHUẨN

BỊ CHỐNG PHÁP TÁI XÂM LƯỢC (1945 – 12/1946)

Sau khi giành được chính quyền, nhiệm vụ quan trọng mà các cấp từ tỉnhđến quận phải hoàn thành là thành lập chính quyền dưới tên gọi Ủy ban nhân dân,kiện toàn tổ chức Đảng, tiếp tục củng cố và mở rộng Mặt trận Việt Minh và cácđoàn thể cứu quốc, đồng thời xây dựng lực lượng vũ trang tự vệ làm công cụ bạolực bảo vệ thành quả cách mạng

Tỉnh ủy chỉ định đồng chí Phạm Tống Hoằng (Tám Hoằng) làm Bí thưHuyện ủy Châu Thành Sau đó bổ sung đồng chí Bùi Phú Xương vào Thường vụHuyện ủy và chỉ đạo phải sắp xếp lại đội ngũ cán bộ Đảng, đoàn thể và chínhquyền huyện, xa; xây dựng mối đoàn kết thống nhất trong Đảng bộ

Nhận nhiệm vụ, đồng chí Hoằng triệu tập cuộc họp Huyện ủy gồm các đồngchí: Được, giáo Hoàng, Sơn, Xương… phổ biến công tác sắp tới Trước mắt Huyệnủy rà soát lại cán bộ, đảng viên các cấp, các ngành đoàn thể trong huyện để củngcố lại tổ chức Sau đó mở lớp bồi dưỡng chính trị ngắn hạn cho một số cán bộngành và Bí thư Chi bộ xã Cuộc họp thống nhất kế hoạch và phân công nhiệm vụtrong Huyện ủy Đồng chí Tám Hoằng – Bí thư – chịu trách nhiệm chung Đồng chíĐược, Xương – Thường vụ Huyện ủy – trực tiếp chỉ đạo và nắm tình hình cán bộ,đảng viên Các đồng chí Sơn, giáo Hoàng… làm công tác chuyên môn và chỉ đạocác xã

Thực hiện kế hoạch, Huyện ủy tiến hành khẩn trương rà soát đảng viên, đãphát hiện, kiểm điểm và xử lý kỷ luật 2 đảng viên cấp xã, khai trừ 1 huyện ủy viên

vi phạm về đạo đức, phẩm chất, nhờ đó, tổ chức Đảng được chấn chỉnh, nội bộđoàn kết, vững mạnh, công việc thuận lợi, đều đặn

Về mở lớp, huyện đã tập trung bồi dưỡng lý luận cho 20 đồng chí là Bí thưĐảng và cán bộ ngành đoàn thể (trong đó có đồng chí Tư Ngoan, Tám Tích) Địa

đạo và 5 bước công tác cách mạng (công tác điều tra nắm tình hình, công tác tuyêntruyền, vận động quần chúng, công tác tổ chức, công tác đấu tranh…) Lớp học tuyngắn ngày nhưng đã tạo nhận thức và hướng dẫn cho các học viên trong công tácmới.

Tháng 11/1945, hưởng ứng “Tuần lễ vàng” do Chủ tịch Hồ Chí Minh và

Chính phủ phát động nhằm tạo ngân sách mua sắm vũ khí, nhân dân Châu Thànhđã đóng góp tích cực Tất cả người dân không phân biệt lương, giáo, dân tộc có tinhthần yêu nước đều hòa vào phong trào chung Tiêu biểu là Phan Thị Hưởng,Nguyễn Thị Hường, mỗi người một dây chuyền vàng Bà Ngô Thị Oanh một đôibông tai vàng, ông Nguyễn Trường Tộ một vòng đeo tay bằng đồng và còn rấtnhiều người nữa Qua đó, Huyện thu được số lượng tiền, vàng nộp về trên Nhưngđiều đáng kể là sự ủng hộ của nhân dân đối với chế độ mới và Chính phủ ViệtNam Dân chủ Cộng hòa, thể hiện rõ tinh thần trách nhiệm vì sự nghiệp dân tộc

Khi đã đi vào ổn định, chính quyền và các đoàn thể cứu quốc huyện đã bắttay vào nhiệm vụ quản lý, điều hành xã hội, phát động nhân dân bảo vệ trật tự, antoàn xóm ấp, bài trừ các hủ tục mê tín dị đoan, cờ bạc, tạo cuộc sống lành mạnh,vui tươi Đồng thời huyện tổ chức thanh niên vào Đội tự vệ chiến đấu quân, chuẩn

bị lực lượng vũ trang đề phòng Pháp trở lại

Ngày 23/9/1945, thực dân Pháp nổ súng đánh chiếm Sài Gòn, theo sự chỉđạo của Xứ ủy và Tỉnh ủy, các huyện tăng cường xây dựng lực lượng vũ trang

Châu Thành tiến hành khẩn trương, mỗi xã đều thành lập tiểu đội tự vệchiến đấu quân, tổ chức tập luyện quân sự, luyện võ… Đồng thời huyện huy độngcác lò rèn để rèn gươm, phi tiêu, ba nha và các loại vũ khí thô sơ khác để trang bịcho lực lượng tự vệ chiến đấu như lò rèn của ông Nguyễn Văn Xố, ông Xổ ở ấpBình Phú (Bình Hòa) đã đóng góp tích cực

Nhằm ngăn chặn bước tấn công của quân Pháp, Tỉnh chủ trương lập các

phòng tuyến ở những nơi xung yếu và thực hiện “tiêu thổ kháng chiến”, làm

chướng ngại vật cản lối đi

Thực hiện chủ trương trên, Châu Thành lập phòng tuyến ở xép Bà Lý doCộng hòa vệ binh và tự vệ chiến đấu quân chiếm giữ Song song, huyện chỉ đạocác xã tổ chức quần chúng đào hầm, làm chướng ngại vật trên trục lộ giao thông;phá sập hai cây cầu Chắc Cà Đao, Mặc Cần Dưng (do đồng chí Nguyễn Long Chu(Bảy Chu) làm trưởng ban phá hoại chỉ huy); đắp mô, phá đường Lộ Tẻ – Tri Tôn,Lộ Tẻ – Châu Đốc và bố trí thanh niên canh gác đường Nhiều gia đình có nhàkiên cố ở những địa thế Pháp có thể chiếm đóng, qua vận động, giáo dục đã tự tayphá hủy quyết không để lọt vào tay giặc như ông Từ Văn Đực (Chệt Được) ở BìnhHòa, ông Bùi Quang Dư (Sáu Dư) ở Hòa Bình Thạnh phá kho lúa…

Mặc dù chiến tranh đang lan ra khắp nơi, công tác chuẩn bị cho cuộc khángchiến rất khẩn trương nhưng Đảng bộ và chính quyền các cấp làm tốt việc tổ chứcbầu cử Quốc hội ngày 6/1/1946

Huyện Châu Thành tuyên truyền, vận động nhân dân tích cực tham gia đibầu Đại biểu Quốc hội theo danh sách Mặt trận Việt Minh đưa ra Bên cạnh, tổchức mạng lưới liên lạc giữa Huyện ủy với chính quyền, quân sự, các Đoàn thể vàbố trí lực lượng canh gác bảo vệ các điểm bỏ phiếu.

Lần đầu tiên được thể hiện quyền tự do của mình nhân dân rất phấn khởi,đông đảo đi bầu cử trong lúc tàu chiến của Pháp từ Cần Thơ lên liên tục bắn pháhai bên bờ sông

Sau nhiều ngày tàu chiến Pháp liên tục lên xuống bắn thăm dò lực lượng ta,đến ngày 9/1/1946, Pháp chính thức đánh chiếm tỉnh lỵ Long Xuyên

Lực lượng cộng hòa vệ binh và tự vệ chiến đấu quân chống trả quyết liệtnhưng vũ khí thô sơ là gươm giáo, gậy gộc, chỉ một ít súng, không thể đương nổiđội quân nhà nghề, buộc phải lùi dần về núi Sập Giữa lúc đó, Đảng tuyên bố “tựgiải tán” nhưng thực chất là rút về hoạt động bí mật

Châu Thành thực hiện theo chủ trương chung: chuyển sang hoạt động bí mật

Cơ quan chính quyền, đoàn thể, đại bộ phận cán bộ đều rút theo tỉnh ủy về NúiSập, một số về Tri Tôn Ở lại địa phương bám trụ có đồng chí Bùi Phú Xương,Trương Minh Thế, Võ Quang Tích, Võ Văn Đại… và lực lượng vũ trang chiến đấucầm chân giặc

Bình Hòa: đồng chí Thế, Huỳnh Văn Dự (Năm Dự), Tám Hoành, Mẫn(Mận)

Bình Thủy: đồng chí Dương Văn Tánh, Phan Văn Dần, Mười Trí, Hai Hiếu Hòa Bình Thạnh: đồng chí Trần Bạch Sơn Hà

Vĩnh Hanh: đồng chí Võ Văn Đại

Cần Đăng: đồng chí Ba Bộ

Pháp đưa lực lượng tiến chậm chạp về phía Châu Đốc Chúng vấp phải trậnđịa phục kích của ta ở cầu Trà Oân Tại đây, đồng chí Quang chỉ huy trung đội Cộnghòa vệ binh tỉnh (gồm 3 tiểu đội gần 40 người trang bị 10 súng mít, 2 súng hainòng), kết hợp với lực lượng tự vệ Châu Thành phục kích đánh địch tiêu diệt 7 tênvà một số bị thương Sau trận này, quân Pháp không dám tiến theo đường bộ lênChâu Đốc mà dùng tàu chở quân theo sông Hậu lên Nhưng chúng đi cũng khôngdễ dàng Du kích tự vệ các xã ven sông như Bình Thủy, Bình Mỹ… cùng các ụchiến đấu, các trận địa, dây cáp căng ngang sông làm địch chỉ nhích lên từng đoạnngắn

Cuối cùng, trước sức tấn công ồ ạt của giặc, ta đành phải rút lực lượng vềnúi Sập, về căn cứ U Minh để đảm bảo an toàn

Sau khi chiếm toàn bộ các quận và tỉnh lỵ, Pháp thiết lập bộ máy cai trị Bộmáy Hội tề tay sai ở làng xã cũng được lập ra nhanh chóng Đồng thời, chúng muachuộc, nắm lực lượng vũ trang giáo phái do những tên phản động đội lốt tôn giáocầm đầu, dùng bọn này đóng đồn, bót Aâm mưu thâm độc của thực dân Pháp là xâydựng lực lượng tay sai tích cực chống Việt Minh

Thực dân Pháp trang bị vũ khí và kích động lực lượng tay sai ở xã, ấp trảthù, trả oán lùng sục, bắt giết cán bộ, đảng viên và quần chúng theo Việt Minh.Từ tháng 2 đến tháng 5 năm 1946, ở Châu Thành chịu chung cảnh như những nơikhác Hàng chục đồng bào hiền lành đã bị giết chết không nguyên cớ…

Trước sự khủng bố của giặc và tay sai, Huyện ủy chỉ đạo phân tán lực lượngcất giấu tài liệu Số đảng viên, cán bộ cơ sở bám tại địa phương tạm nằm im đợitình hình lắng dịu sẽ móc nối củng cố tổ chức, cơ sở

Trong lúc tình hình Nam bộ đang gặp nhiều khó khăn, phức tạp bởi dã tâmcủa thực dân Pháp và tay sai, thì ngày 6/3/1946 Hiệp ước sơ bộ thỏa thuận ngừngchiến để đàm phán, được ký kết giữa chính phủ ta và chính phủ Pháp, tạo điều kiệnthuận lợi cho ta có thời gian củng cố lực lượng, cơ sở chuẩn bị kháng chiến khókhăn, lâu dài,

Giữa năm 1946, thực hiện chủ trương của Tỉnh ủy, Huyện ủy phân công cánbộ len lỏi về các xã hoạt động trừ gian, diệt tề gây thanh thế cho cách mạng

Trong thời gian này, chiến khu 9 đưa các phân đội Vệ Quốc đoàn và các cánbộ tỉnh để hỗ trợ xây dựng lực lượng vũ trang, Ban trừ gian xây dựng cơ sở quầnchúng, phát động chiến tranh du kích

Đồng chí Đoàn Phi Hùng, cán bộ Khu 9, tổ chức Ban sát gian trú đóng tạiBình Phú xã Bình Hòa liên lạc với các đồng chí tại chỗ hoạt động Phong trào trừgian được dấy lên mạnh mẽ trong quần chúng Ta bắt và xử tử tên Quý, điềm chỉviên của Pháp, làm cho bọn tề gian lo sợ Quần chúng phấn khởi tin tưởng cáchmạng

Tháng 8/1946, một tiểu đội bộ đội đồng chí Lầu (Chiến khu 9) kết hợp với

cơ sở của ta (Linh mục nhà thờ Hòa Bình Thạnh) tổ chức đánh úp đồn lính thiênchúa giáo, thu được 3 súng Trận đánh tạo được khí thế trong quần chúng, hỗ trợviệc xây dựng cơ sở, bám dân hoạt động

Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với phong trào trước tình hình mới,Tỉnh ủy Long Xuyên được củng cố lại, đồng thời chính quyền các cấp cũng đượckiện toàn với tên gọi là Ủy ban kháng chiến- hành chính

Sau khi kiện toàn tổ chức, Tỉnh ủy liên lạc với Khu ủy Khu 9 nhận chỉ đạovà tài liệu tuyên truyền đồng thời phân công các đồng chí Tỉnh ủy viên xuống phụtrách địa bàn huyện chỉ đạo việc củng cố và xây dựng tổ chức ở cơ sở Đồng chíĐoàn Bảo Đức (Hai Ngư) phụ trách Châu Thành…Đồng chí Phạm Tống Hoằng phụtrách Lấp Vò…

Một thời gian ngắn, sau cuộc họp Tỉnh ủy kiểm điểm kết quả công việc đểrút kinh nghiệm, Tỉnh ủy nhận thấy đồng chí Hoằng từng phụ trách Châu Thànhnắm nhiều cơ sở, công tác có thuận lợi hơn nên bố trí lại địa bàn phụ trách Đồngchí Đoàn Bảo Đức xuống Thốt Nốt, đồng chí Phạm Tống Hoằng về lại ChâuThành…

Đồng chí Hoằng liên lạc với đồng chí Lếnh ở Hòa Bình Thạnh, đồng chíĐại, Tám Tích ở Bình Hòa, đồng chí Thế ở Cần Đăng, bàn cách vận động xâu

chuỗi những người quen thân, tốt tham gia Mặt trận Việt Minh Qua đồng chí Đại,đồng chí Hoằng liên hệ vận động giáo dục xã Thu (xã trưởng Vĩnh Trinh) về vớiViệt Minh.

Quá trình tích cực vận động, móc nối, các đồng chí đã xây dựng cơ sở, thànhlập Mặt trận Việt Minh ở các xã: Bình Hòa, Hòa Bình Thạnh, Cần Đăng, VĩnhHanh, Vĩnh Trinh, Bình Đức Đồng thời giáo dục, tuyên truyền được số quần chúngtốt vào Mặt trận như anh Sơn, bác sĩ Lữ và một số công chức làm việc trong TòaBố, một số chị em buôn gánh bán bưng ở chợ cá (Mỹ Phước)… Các đồng chí còn intruyền đơn kêu gọi nhân dân đứng lên chống Pháp và tay sai

Kết quả làm được báo cáo lên Tỉnh ủy và nhận chỉ đạo: củng cố Huyện ủy,thành lập chính quyền và Mặt trận Việt Minh huyện; ở xã, nơi nào có từ 3 cơ sở trởlên thì lập chính quyền; đẩy mạnh rải truyền đơn kêu gọi, cảnh cáo tề ngụy, mởrộng lạc quyên, đánh thuế để gây quỹ cho công tác ở huyện; vận động nhân dânnhất là giới buôn bán, công chức ở các công sở Pháp, những người có cảm tình vớikháng chiến, đóng góp tiền bạc, thuốc men, vải, giấy… cho bộ đội đồng chí Danhđóng quân trên địa bàn tỉnh và Văn phòng Tỉnh ủy…

Thực hiện chủ trương, các đồng chí về củng cố Huyện ủy và lập chínhquyền Đồng chí Phạm Tống Hoằng – Bí thư Đồng chí Phạm Văn Thu – Thườngvụ – Chủ tịch Ủy ban kháng chiến hành chính Đồng chí Nguyễn Văn Chưởng (tùCôn Đảo về) – Thường vụ phụ trách Mặt trận việt Minh Đồng chí Thế – Phó Chủtịch Ủy ban kháng chiến hành chánh Đồng chí Tám Tích – Huyện ủy viên phụtrách Công an và một số Huyện ủy viên khác Các đồng chí bắt tay vào việc vậnđộng thu thuế và ủng hộ bộ đội

Về thu thuế, ngoài việc chỉ đạo các xã thu nộp, huyện còn đặt trạm thu thuế

ở Ba Bần, vận động các ghe, thuyền buôn bán ra vào từ Long Xuyên đến Rạch Giáđóng góp nuôi quân

Đối với vận động công chức, các đồng chí tranh thủ Trưởng phòng thông tincủa địch (cảm tình với ta) tạo điều kiện để triệu tập số công chức cần vận động tạiphòng Đồng chí Hoằng phổ biến tình hình của huyện cùng mục đích yêu cầu và đềnghị anh em công chức đóng góp Cuộc họp diễn ra tốt đẹp, thuận lợi

Qua thời gian ngắn, huyện đã đạt thắng lợi: thu thuế được hơn mấy ngànđồng Đông Dương, lạc quyên hơn 200 mét vải, mấy thùng thuốc trị bệnh, bôngbăng, giấy mực, văn phòng phẩm đưa về Tỉnh

Tháng 12/1946, quân Pháp bội ước, khiêu khích và tấn công ta ở nhiều nơi.Ngày 19/12, cuộc kháng chiến bùng nổ ở cả nước, chấm dứt giai đoạn tạm thời hòa

hoãn với Pháp Ngày 20/12, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ra lời kêu gọi “Toàn quốc

kháng chiến” Đáp lời Người, quân dân Long Xuyên nói chung và Châu Thành nói

riêng hưởng ứng mạnh mẽ, kiên quyết đứng lên kháng chiến chống thực dân Phápxâm lược bảo vệ nền độc lập tự do của dân tộc

II- ĐẢNG BỘ LÃNH ĐẠO NHÂN DÂN THỰC HIỆN KHÁNG CHIẾN

Đầu năm 1947, quân Pháp tăng cường bình định kềm kẹp vùng chiếm đóngvà mở rộng càn quét vùng căn cứ kháng chiến Chúng đẩy mạnh bắt lính, kíchđộng chia rẽ dân tộc, tôn giáo Đồng thời, củng cố các đường giao thông thủy bộquan trọng và xây dựng đồn, tháp canh dọc theo đó.

Vùng Châu Thành là trục lộ Long Xuyên – Châu Đốc, lộ Mặc Cần Dưng(Long Xuyên – Tri Tôn) Tàu địch thường xuyên tuần tra trên sông Hậu.Ở ChâuThành, ngoài ba đồn do lính Pháp đóng ở chợ Bình Hòa, đầu cầu Chắc cà đao vàgần nhà thờ Bình Thủy, còn có những đơn vị vũ trang giáo phái thuộc lực lượngNăm Lửa, Nguyễn Giác Ngộ đóng đồn rải rác khắp huyện

_ Đại đội 126 do tên Vỹ chỉ huy đóng tại Bình Hòa

_ Đại đội 125 do tên Tui (Nguyễn Hữu Chênh) chỉ huy đóng tại Cần Đăng._ Đại đội tên Xị, đóng tại Hòa Bình Thạnh

_ Đại đội 159 do tên Ngôi chỉ huy đóng tại cua chùa Phật

_ Đại đội 71 do tên Chuổn chỉ huy đóng tại Vĩnh Hanh

_ Đại đội tên Ngơi đóng tại Mương Trâu (Bình Hòa)

_ Đại đội 17 của tên Niệm đóng ở Vĩnh Hanh

Thực hiện sự chỉ đạo của Tỉnh ủy, Châu Thành vừa chiến đấu vừa phát triểnlực lượng, tấn công địch cả về quân sự và chính trị Trước mắt huyện củng cố vềmặt tổ chức Đồng chí Thu trên đường đi công tác bị địch bắt ở khu vực cầu CáiSơn (cũ) Do đó, Huyện ủy phải chấn chỉnh lại để lãnh đạo phong trào có hiệu quả.Đồng chí Chưởng thay đồng chí Hoằng làm Bí thư, đồng chí Lý Tòng Khôn thayđồng chí Thu làm Chủ tịch, đồng chí Thới – Phó chủ tịch, đồng chí Triều – công an.Các đồng chí khác nhiệm vụ như cũ Trọng tâm công tác vẫn là vận động các tầnglớp nhân dân, đặc biệt là số trí thức, công chức, thương buôn… ủng hộ kháng chiến.Hoạt động Châu Thành tiếp tục đều đặn, nhưng càng sau càng khó khăn, lạc quyênthu thuế giảm sút dần Nguyên nhân là lính, cảnh sát tiếp tục đi ruồng bố, bắt bớ.Bọn tay sai, giáo phái, tề gian thì lên mặt hống hách, khủng bố đồng bào có đạo,làm nhân dân lo sợ, hoang mang

Tuy nhiên, đây cũng là điều thuận lợi cho ta vì đồng bào đã nhận rõ bộ mặtphản động, tàn ác của bọn tay sai đội lốt tôn giáo, nên một số tham gia theo khángchiến, số còn lại bí mật ủng hộ ta Do đó các cơ sở cách mạng vẫn được duy trì

Ngày 6/4/1947, do sự kích động của thực dân Pháp, bọn tay sai đội lốt tôngiáo nổi dậy bao vây, bắt giết hàng trăm cán bộ, đảng viên, cơ sở của ta và nhữngngười chúng có tư thù

Trên sông Tiền, sông Hậu xác người bị giết rất dã man, thả trôi theo dòngnước Trên bờ, nhà cửa bị đốt cháy hàng loạt sau mỗi cuộc càn Xã Bình Thủy, 15cán bộ của xã bị giết Trên đường đi về vùng núi tới khu vực Nhà Láng (Thạnh MỹTây), đồng chí Dương Văn Tách và đồng chí Phạm Văn Dần bị lực lượng HaiNgoán bao vây Đồng chí Tách bị bắt giết, Hai Dần kịp thời trốn vào đống rơm nênthoát chết Ngày 3/7/1947, cuộc tàn sát đẫm máu của Dân Xã lại xảy ra tại Bình

Thủy, chúng đã giết 8 cán bộ xã, trong đó có đồng chí Dương Văn Tánh (Bí thưxã) Như vậy trước sự khủng bố, bắt giết dã man của địch; từ tháng 4 – 7/1947,Châu Thành bị thiệt hại nặng về lực lượng và trở thành vùng trắng

Tình hình quá khó khăn, ác liệt, Tỉnh ủy Long Xuyên chủ trương tổ chức đưacác cơ quan, đoàn thể và đồng bào các huyện bị địch tàn sát về tả ngạn sông Tiềnđể bảo toàn lực lượng và tính mạng nhân dân

Nhận thấy tình hình phức tạp và khẩn trương, đồng chí Lê Hoàng Trườngcùng các đồng chí: Bùi Phú Xương, Trương Minh Thế, Nguyễn Thị Chắn, Võ VănĐại, Huỳnh Văn Dự họp tại nhà đồng chí Năm Đại – Chắn, các đồng chí phân tíchnhận định tình hình và đi đến quyết định rút đi Riêng đồng chí Năm Đại ở lại bámtrụ

Châu Thành rút một phần lớn cán bộ và đồng bào về vùng Tân Phú, BìnhThạnh, An Phong (tổng Phong Thạnh Thượng quận Chợ Mới) Tổ chức cách mạng

ở huyện, xã bị phân tán, lánh đi nơi khác

Tháng 9/1947, để đẩy mạnh hoạt động quân sự hỗ trợ cho công tác Hòa Hảovận và chống lại bọn tay sai đội lốt tôn giáo, Khu 9 thành lập 2 cánh quân “1 T” đođồng chí Huỳnh Thủ chỉ huy gồm 3 đại đội và “2 K” do đồng chí Nguyễn TấnKhương chỉ huy hoạt động vùng Long Xuyên hậu, Châu Đốc hậu Cùng đi với 2cánh quân này có 2 đại đội chủ lực (đại đội Hồ Chí Minh, đại đội Cửu Long I) Đạiđội Hồ Chí Minh cùng bộ đội Trần Thắng hình thành liên quân hỗ trợ địa phươngxây dựng lực lượng Đơn vị này kết hợp với lực lượng địa phương Châu Thành,Thoại Sơn làm nhiệm vụ võ trang tuyên truyền trong vùng đồng bào Hòa Hảo vàthanh trừng các phần tử phản động trong lực lượng giáo phái Qua các đợt tuyêntruyền, lực lượng ta đã đứng chân được ở Vĩnh Hanh

Năm 1947 đầy gian nan thử thách Địch càn quét, đánh phá liên tục, nhưng

ta quyết tâm chống càn, giằng co với địch, đã giữ vững được cơ sở Công tác võtrang tuyên truyền tích cực, phần nào đạt kết quả do tín đồ trong vùng bộ đội độtnhập vận động, tuyên truyền có cảm tình với kháng chiến

Đầu năm 1948, Pháp vẫn hành quân càn quét, lấn chiếm, nhưng tình hìnhbớt căng thẳng và khẩn trương

Về phía cách mạng, tình trạng chia cắt địa bàn đã gây khó khăn rất nhiềucho chỉ đạo phong trào cũng như hoạt động của lực lượng võ trang Do đó, Ủy bankháng chiến hành chánh Nam bộ quyết định nhập Long Xuyên – Châu Đốc lạiphân chia thành 2 tỉnh Long Châu Tiền và Long Châu Hậu

Ngày 6/3/1948, 2 tỉnh Long Xuyên, Châu Đốc mở Hội nghị nhằm thi hànhquyết định của trên Châu Thành trở thành một huyện của tỉnh Long Châu Hậu

Tháng 4/1948, Long Châu Hậu tổ chức hội nghị bầu Tỉnh ủy mới và phâncông các đồng chí trong Tỉnh ủy phụ trách huyện Đồng chí Phạm Tống Hoằng –Phó Bí thư phụ trách việc củng cố và xây dựng tổ chức 3 huyện: Châu Thành, ThốtNốt, Thoại Sơn

Đồng chí Hoằng xuống liên hệ với đồng chí Chưởng cùng móc nối số cán bộcũ hoạt động, đồng thời tích cực tuyên truyền vận động quần chúng vào tổ chức.Sau 3 tháng, nhiều xã ở Châu Thành có tổ chức Mặt trận Việt Minh, các đoàn thểthanh niên, phụ nữ, nông hội và chính quyền như Bình Hòa, Hòa Bình Thạnh, VĩnhHanh, Bình Thủy, Mỹ Phước Số đoàn viên trong Mặt trận của toàn huyện ChâuThành, Thoại Sơn hơn 10.000 người.

Cấp huyện cũng được chấn chỉnh lại Đồng chí Chưởng – Bí thư, đồng chíThu (trốn thoát về địa phương hoạt động lại) – Thường vụ, Chủ tịch Ủy ban khángchiến hành chánh Đồng chí Thới – Phó Chủ tịch Dương Văn Hương – Công an,Lê Quang Ngự – Ủy viên quân sự…

Đẩy mạnh công tác phát triển tổ chức trong vùng tạm chiếm, huyện lập độivõ trang tuyên truyền từ 3 – 4 người, ra xã Bình Hòa, Vĩnh Hanh tổ chức chớpnhoáng cuộc mít-tinh kêu gọi đồng bào ủng hộ, tham gia vào tổ chức Việt Minh vàchính quyền cách mạng để đánh Pháp, đồng thời, trừ gian, diệt tề, bảo vệ bà conlàm ăn sinh sống Ngược lại, nếu ai chỉ điểm, tiếp tay cho giặc làm hại cách mạngvà quyền lợi đồng bào thì sẽ bị trừng trị Sau đó, đội quân phát một số truyền đơnrồi rút lui về căn cứ

Nhờ sự hỗ trợ của lực lượng “1T”, đội tuyên truyền đẩy mạnh công tác địchngụy vận đặc biệt là Hòa Hảo vận gây ảnh hưởng trong vùng bị tạm chiếm có kếtquả Ta mở lõm được ở xã Vĩnh Hanh

Ngày 12/4/1948, Hai Ngoán tuyên bố chống Pháp và bắt đầu từ đó Pháptước dần khí giới một số đồn và khủng bố lực lượng võ trang giáo phái Ở ChâuThành, chúng xử bắn 2 lính giáo phái

Ngày 13/4/1948, quân Pháp đi từ Mương Khai đến Phú Hòa bắt một số línhgiáo phái thu súng

Mặc dù Ngoán có mâu thuẫn với Pháp nhưng mặt khác Ngoán cũng chốngphá cách mạng không kém Đối với dân chúng, Ngoán tha hồ cho lực lượng cướpbóc, thu thuế, khủng bố

Ngày 4/6, lực lượng vũ trang ta tấn công lực lượng giáo phái ở Phú Hòa.Ngày 24/6, 300 lính giáo phái tiến vào xã Vĩnh Hanh xả súng bắn lính tự vệcông giáo, đốt nhà cửa, cướp bóc đồ đạc và vào Bình Hòa giết chết 6 thường dân,bắt giam 8 người Ngày 27/6, dưới sự điều khiển của Ngoán, khoảng 500 lính đếnxã Bình Thủy bao vây ấp Bình An, đốt nhà, cướp lúa, đâm chết 1 người dân, làm 4người bị thương, trong đó có 1 linh mục (cha Soạn) bị bẻ gãy tay

Sau khi khủng bố không kết quả, Pháp quay lại mua chuộc, lôi kéo HaiNgoán

Với chính sách đại đoàn kết của Đảng ta và Mặt trận, cùng với công tác vậnđộng dân tộc, tôn giáo, nhất là công tác Hòa Hảo vận, Pháp không thu được kếtquả như ý đồ Đông đảo tín đồ vừa bị Pháp khủng bố, vừa bị lực lượng võ tranggiáo phái cướp bóc, một số chạy tạm trú trong vùng độc lập, số tại địa phương khitiếp xúc với vệ quốc đoàn, được tuyên truyền vận động thấy rõ tính đúng đắn của

chính sách Mặt trận tỏ thái độ thiện cảm và mong được vệ quốc đoàn đóng luôn tạichỗ để bảo vệ họ.

Ơû Vĩnh Hanh, nhiều tín đồ Công giáo trốn tránh Hoà Hảo-Dân Xã tản cư vôvùng kháng chiến tham gia đoàn thể cứu quốc trong Mặt trận Việt Minh

Ở Bình Thủy, phần đông tín đồ Công giáo đều có cảm tình với hàng ngũkháng chiến, có đại biểu tham gia chính quyền và hoạt động tích cực Ta tranh thủnhững chức sắc của đạo và sử dụng số lính đạo ( được Pháp trang bị vũ khí để bảovệ giữ an ninh trật tự trong họ đạo …) thành lực lượng du kích bí mật, tạo điều kiệncho Vệ quốc đoàn về đây hoạt động

Công tác xây dựng lực lượng vũ trang và bán vũ trang cũng được chú trọng.Huyện thành lập đội dân quân tự vệ và du kích tập trung (3 tiểu đội) và 1 –2 tiểuđội nữ du kích Số này được cán bộ Vệ quốc đoàn huấn luyện tại chỗ

Phong trào du kích chiến tranh phát triển khắp các xã, ấp Dân quân phốihợp với Vệï quốc đoàn đánh trả những cuộc tấn công, càn quét của địch Ngày24/9/1948, dân quân du kích kết hợp với đại đội 1082 đánh địch tại Vĩnh Hanh

Nhằm đáp ứng nhanh chóng sự liên lạc giữa quận với tỉnh, giữa quận với xã,hệ thống liên lạc cũng được củng cố Đội giao liên của huyện có các đồng chí: BảyTiên, Mười Mừng, Chín Nhạt, Ba Vũ, Minh, Ba, Năm Điển, Năm Mên, Sáu Ănglê,Bảy Bùi, Tao Đội đã thực hiện tốt nhiệm vụ đưa tài liệu, vận chuyển vũ khí, rướccán bộ… đáp ứng kịp thời sự chỉ đạo của Huyện ủy

Được sự hỗ trợ của lực lượng vũ trang, công tác chính trị, tuyên truyền giànhđược nhiều thắng lợi Các ngày lễ độc lập, Nam bộ kháng chiến… ta rải, dán truyềnđơn, biểu ngữ khắp huyện Quần chúng xem và ngầm hoan nghênh

Tại ấp Vĩnh Hậu (Vĩnh Hanh), các chị Nguyễn Thị Xuyến, Huỳnh Thị Chí(Đoàn phụ nữ cứu quốc xa)õ huy động hơn 2.000 chị em, có bộ đội anh Dũng yểmtrợ, bắt đầu 7 giờ sáng, từ ngọn Trà Kiết diểu hành ra kinh Bốn Tổng mừng Sinh

nhật Bác Hồ Chị Hoa cầm cờ hô khẩu hiệu “Hồ Chủ tịch muôn năm”, “Việt Nam

Dân chủ Cộng hòa muôn năm”, đến 10 giờ mới giải tán Chiều tối tổ chức mít-tinh

có trên 5.000 người, các xã lân cận kéo đến dự rất đông Sau đó, đội tuyên truyềnxung phong của tỉnh diễn kịch cho đồng bào xem, không khí vui vẻ, phấn khởi

Tối ngày 19/5/1948, ta tổ chức mít-tinh kỷ niệm Sinh nhật Bác tại xã BìnhThủy, có khoảng 100 đồng bào tham dự Hay tin, địch đến bao vây bắn chết 5người dân ở mương ông Quýt

Trong vùng độc lập, bước đầu đời sống có khó khăn, thiếu thốn mọi thứ, từhàng tiêu dùng đến thuốc trị bệnh, thiếu ăn phải sản xuất tự túc Huyện còn chẩntế cho 62 gia đình công giáo, cho 21 gia đình tản cư mượn tiền mua gạo ăn quangày, chờ sản xuất lúa Với diện tích đất rộng, theo chủ trương trên, huyện phátđộng nhân dân tăng gia sản xuất tự túc, đồng thời, vận động đồng bào vùng tạmchiếm, vùng độc lập canh tác, làm ăn… Từng bước ta giải quyết được cái ăn chonhân dân

Sang năm 1949, Pháp chọn Long Châu Hậu làm chiến trường chính nhằmphong tỏa biên giới Chúng củng cố các đường giao thông thủy và bộ, xây thêmtháp canh, đồn trên lộ Long Xuyên – Châu Đốc, Long Xuyên – Tri Tôn, trên kinhTri Tôn…

Về chính trị, chúng thân binh hóa lực lượng vũ trang giáo phái, dùng bọnLửa, Ngoán đánh Nguyễn Giác Ngộ để Ngộ theo chúng đánh chặn lực lượng tatiến ra Châu Thành – Long Xuyên Chúng còn mộ lính công giáo thành lập lựclượng được trên 200 người, nhiều nhất là 2 họ đạo Năng Gù và Chắc Cà Đao

Về phía ta, ngày 1/2/1949, có sự thay đổi địa giới tỉnh để tạo điều kiện chobộ đội đứng chân ở vùng yếu Tỉnh Long Châu Hậu giao huyện Thốt Nốt cho CầnThơ và nhận lại một số xã của Rạch Giá nhập với huyện Núi Sập thành huyệnThoại Sơn

Thực hiện chủ trương của Tỉnh ủy tăng cường xoá bỏ ranh giới hai vùng,Châu Thành đẩy mạnh hoạt động võ trang tuyên truyền, mở vùng, tranh thủ lôi kéotín đồ Hòa Hảo; xây dựng, kiện toàn tổ chức, phát triển phong trào du kích ở cácxã, đặc biệt là xây dựng nội ứng trong lòng địch

Huyện phân làm 2 vùng: vùng ngoài (bị tạm chiếm) do đồng chí Phạm VănThu lãnh đạo, vùng trong (căn cứ) do đồng chí Nguyễn Văn Chưởng lãnh đạo Cácxã đều lấy bí số làm mật hiệu liên lạc như Cần Đăng “CT1”, Vĩnh Hanh “CT2”,Bình Thủy “CT3”, Bình Hòa “CT4”, Hòa Bình Thạnh “CT5”, Mỹ Hòa Hưng

“CT6”, Bình Đức “CT7”… Nhiều xã có chi bộ như Bình Hòa do đồng chí Năm Dựphụ trách, Bình Thủy đồng chí Cần Ô phụ trách, Hòa Bình Thạnh đồng chí Tư phụtrách; Bình Đức, Mỹ Phước đồng chí Nếp phụ trách, các xã khác có từ 1 – 2 đảngviên

Do chiến trường cài răng lược, Huyện ủy chỉ đạo xây dựng lực lượng và vậnđộng thanh thủ binh lính địch ở vùng ngoài Ở Cần Đăng ta nắm được đại đội củaHai Tui; Bình Thủy vận động lính họ đạo thành du kích mật cho ta; xây dựng ởBình Hòa từ 2 – 3 tiểu đội du kích…

Tháng 7/1949, tổ chức diệt ác, trừ gian, du kích mật huyện phối hợp cùngLong Xuyên bắt xử tử 4 tên: Hai ống điếu, Mậu, Thiện, Niệm là những tên tay saigây nợ máu với nhân dân Ta còn cảnh cáo, giáo dục xã trưởng Tương, các tên độiKhê, Đủ, Tám thường xuyên hống hách, bắt nạt, hà hiếp nhân dân Vận động đồntrưởng lính Cao Đài đóng đồn trên trục lộ Long Xuyên – Châu Thành ngã về phíacách mạng, bán cho ta một số đạn dược, vũ khí

Đến cuối 1949, tổ chức Đảng, chính quyền cơ sở, đoàn thể của huyện đượccủng cố: đồng chí Nguyễn Văn Chưởng – Bí thư, đồng chí Phan Văn Thu – Chủtịch Ủy ban kháng chiến hành chánh, đồng chí Hai Thới – Phó Chủ tịch Ủy bankháng chiến hành chánh, đồng chí Võ Quang Tích – Công an, đồng chí NguyễnVăn Tố (Bảy Đào) – Ủy viên quân sự

Quân sự huyện: đồng chí Lương Văn Thâm – Huyện đội trưởng, đồng chíPhạm Văn Khương – Huyện đội phó, đồng chí Lê Thanh Vân (Hai Vân)– Chính trị

viên Các xã Bình Hòa, Cần Đăng, Vĩnh Hanh, Hòa Bình Thạnh, Mỹ Phước đều cóchính quyền.

Nội ô tỉnh lỵ Long Xuyên có một Ban quản trị Công đoàn Riêng xã MỹPhước lập được ban quản trị gồm 4 đồng chí Các ngành nghề như mộc, nề, may, xengựa… đều có tổ chức Công đoàn hoạt động công khai Tổng số được 192 đoànviên, nhưng chỉ mới củng cố được 84 đoàn viên

Hội nông dân, thanh niên, phụ nữ đều có ban chấp hành hoặc cán bộ phụtrách, có số hội viên đông, vùng tạm chiếm Bình Thủy có khoảng 50 hội viên phụnữ

Năm 1950, Pháp dồn sức phá kế hoạch chuyển sang tổng phản công của tađể giành lại thế mạnh trên chiến trường Các trục lộ giao thông Long Xuyên –Châu Đốc, lộ Mặc cần Dưng được canh phòng cẩn mật, ngăn chặn liên lạc giữavùng độc lập và vùng tạm chiếm

Phần ta, Tỉnh ủy chủ trương đẩy mạnh các hoạt động quân sự, tạo sức mạnhcho lực lượng địa phương phối hợp chiến trường chung Đồng thời, chú trọng côngtác xây dựng lực lượng ba thứ quân, chính quyền, đoàn thể vững mạnh

Thực hiện chủ trương trên, Châu Thành cố gắng phát triển cơ sở, đưa cán bộ

ra đứng chân phối hợp với dân quân du kích hoạt động

Trong đêm 13 rạng sáng 14/3/1950, du kích tấn công tháp canh ở Trà Ôn(Bình Đức) Ngày 6/5/1950, du kích bao vây một tháp canh do quân đội Cao Đàigiữ ở Vĩnh Hanh Trước khi rút lui ta còn đốt cháy cây cầu gần đó

Cũng trong đêm 5 rạng ngày 6/5/1950, lực lượng huyện phối hợp với du kíchcác xã Vĩnh Phú, Phú Nhuận, Vĩnh Trạch, Bình Hòa tấn công và bao vây một loạtcác tháp canh do lực lượng giáo phái đóng giữ Sau đó một chiếc tàu chở đồ cứuviện bị rơi vào ổ phục kích của ta

Tháng 10/1950 hưởng ứng chiến dịch Long Châu Hậu (Long Châu Hà I)quân dân Châu Thành phối hợp chặt với dân quân huyện Thoại Sơn, Châu Phú A,liên tục phá rối hậu phương địch Đồng thời huy động dân quân du kích chặn đườngtiếp viện từ Long Xuyên vào Tri Tôn, Tịnh Biên Biệt động đội 304 của Oâng MườiTrí diệt tên Nhiệm ở Vĩnh Trạch

Chiến dịch kết thúc thắng lợi, đã làm sụp đổ âm mưu tấn công, lấn chiếmBảy Núi của địch, tinh thần binh lính sa sút, khí thế quần chúng dâng cao Thừa cơ,

ta đẩy mạnh võ trang tuyên truyền, tiến quân ra các vùng địch kiểm soát, uy hiếpbọn địch ở Long Xuyên, Cần Đăng, Vĩnh Hanh, Định Mỹ… Biệt động đội 304 củaông Mười Trí tuyên truyền trong đồng bào tín đồ Hòa Hảo và tạo được lõm du kích

ở vùng này Từ thắng lợi trên, thực hiện chủ trương của Tỉnh uỷ, Huyện uỷ chođồng bào vùng ngoài vào làm ruộng ỡ Vĩnh Nhuận, Vĩnh Hanh, Vọng Thê, nhất làcặp theo kinh Mốp Văn Việc làm này càng củng cố thêm đường lối kháng chiếnđúng đắn của Đảng

Cuối năm 1950, theo chỉ đạo của trên, tỉnh Long Châu Hậu nhập thêm tỉnh

Giữa năm 1951, tỉnh Long Châu Tiền nhập tỉnh Sa Đéc thành tỉnh Long Châu Sathuộc Phân liên khu miền Trung Nam bộ (Khu 8) Châu Thành thuộc tỉnh LongChâu Hà.

Đến năm 1951 do thất bại nặng trên chiến trường khu 9, Pháp tích cực tuyểnmộ, bắt lính bổ sung quân số mở rộng chiếm đóng, đẩy mạnh thân binh hóa lựclượng vũ trang giáo phái Ơû Châu Thành, chúng tăng cường vũ khí cho các đồn,đồng thời đóng thêm 3 lô cốt trên lộ Mặc Cần Dưng

Đối phó lại âm mưu địch, Tỉnh đưa Biệt động đội 304 võ trang tuyên truyềnvùng tạm chiếm Châu Thành để vận động binh lính đồn, cốt

Tình hình chiến trường chuyển biến theo chiều hướng thuận lợi cho khángchiến Bộ Tư lệnh Nam bộ quyết địch mở chiến dịch lớn “Phá ngụy” mang tênLong Châu Hà II Châu Thành là một trong những trọng tâm của chiến dịch Mụcđích của chiến dịch là nhằm giải thoát đồng bào và nhằm giành giựt dự trữ trongvùng địch và các vùng có đông tín đồ Cao Đài, Hòa Hảo; diệt bộ phận sinh lựcđịch; phá âm mưu chia cắt của địch, mở đường liên lạc giữa khu 8 và Khu 9 châuThành cung cấp hàng trăm dân công cho chiến dịch

Chiến dịch mở màn vào đêm 9 rạng ngày 10/2/1951 và chia làm 3 đợt

Ở đợt I, từ 10 – 12/2/1951, lực lượng vũ trang Châu Thành phối hợp cùngtiểu đoàn 402 đánh đồn Phú Hòa Nhưng nhiều lần tấn công không được, lại bị phi

cơ oanh tạc, ta chuyển sang võ trang tuyên truyền Đến chiều 11/2 ta rút lui

Tiểu đoàn 406 tấn công đồn Vĩnh Hanh 1, địch dùng hỏa lực mạnh và gọiphi cơ hỗ trợ ném bom Ta cũng mở nhiều đợt tấn công, lại không được rút vàosáng 11/2

Đêm 11/2, ta tổ chức bao vây vừa phát loa kêu gọi đồn Vĩnh Hanh 2 Sángngày 12/2 địch huy động 30 xe jeep, 40 xe cam nhông chở lính tiếp viện đến giảithoát đưa bọn lính đồn đi Ta chiếm đồn và tiến hành công tác võ trang tuyêntruyền

Địch tuy có bị động nhưng đã đối phó mạnh mẽ Chúng huy động lực lượngtiếp viện giải tỏa các đồn bị uy hiếp Chiều ngày 12/2, ta kịp thời rút lui để chuẩn

bị cho đợt tấn công tiếp

Đợt II diễn ra trong 2 ngày 19 – 20/2/1951, mục tiêu nhắm vào các xã PhúHòa, Vĩnh Chánh, Vĩnh Trạch và Phú Nhuận

Ở khu vực Vĩnh Hanh, địch cho phi cơ oanh kích, đồng thời, tập trung quântừ Sa Đéc, Thốt Nốt, Long Xuyên đổ bộ vào Vĩnh Hanh Đại đội Năm Lửa vàoĐịnh Mỹ, Ba Dầu

Hai trung đội của Đại đội 1095 kết hợp với 2 trung đội của Tiểu đoàn 404tấn công 2 trung đội thuộc Đại đội cơ động 71 của Năm Lửa đóng quân gần đồnCái Chiên (Vĩnh Hanh) Sau 20 phút chiến đấu, địch chết và bị thương rất nhiềunên rút chạy Quân ta truy kích tiêu diệt nhiều tên khác (có 1 tên Đại đội trưởng).Chúng phải dấu vũ khí vào đống rơm để thoát về Long Xuyên

Sau khi nghỉ ngơi và rút bớt lực lượng về Khu, ta quyết định mở đợt tấncông cuối cùng Đợt III chủ yếu là võ trang tuyên truyền các vùng Châu Phú A, lộMặc cần Dưng, Châu Thành…

Đợt này kéo dài từ ngày 11 – 13/3/1951 Công tác võ trang tuyên truyền đạtkết quả Ta biểu dương lực lượng, cảnh cáo bọn tề, lính ác ôn cướp lúa đồng bào,tịch thu tài sản của bọn phản động phát cho người nghèo, đồng thời tạo điều kiệnxây dựng cơ sở trong các vùng này

Qua chiến dịch Long Châu Hà II, ta đã giành được nhân tâm của hầu hếtđồng bào tín đồ trong vùng tạm chiếm Không những đồng bào có tiếp xúc với cánbộ, Vệ quốc đoàn mà cả đồng bào ở những vùng đô thị, thị trấn ta chưa đến được,

qua thông tin đều có cảm tình với kháng chiến Bài hát “Cô gái Vĩnh Hanh” do

nhạc sĩ Quốc Hương sáng tác trong chiến dịch đã phản ánh rõ nét nguyện vọng giải

phóng của người dân Châu Thành dưới sự kềm kẹp của Pháp và tay sai (Xem phần

phụ lục)

Ta tổ chức được chính quyền bí mật ở Vĩnh Hanh, Định Mỹ… Xây dựng đượccác đội dân quân và du kích nội ứng như Phú Hòa 30 dân quân, Mỹ Thới 9 dânquân, Cần Đăng 50 dân quân du kích bí mật

Thực hiện sự chỉ đạo của Tỉnh ủy về phát triển cơ sở quần chúng và dânquân du kích; phát động phong trào chống bắt lính, đẩy mạnh công tác địch ngụyvận, Châu Thành có cố gắng nhưng các mặt chưa đều, cán bộ đảng viên quá chútrọng phong trào chống bắt lính nên lơ là nhiệm vụ tổ chức phát triển cơ sở quầnchúng Hơn nữa, vùng này địch càn quét, khủng bố ráo riết, quần chúng lo sợ, cánbộ len lỏi hoạt động khó khăn Do đó, công tác này ở các xã còn chậm, trừ xã BìnhHòa làm tốt Mặt khác, cán bộ công tác tại Châu Thành không phải là người địaphương mà do nơi khác điều động, nên việc nắm bắt tình hình chưa sâu sát

Tuy vậy, đến cuối năm 1951, Châu Thành cũng đã gây dựng cơ sở được15/16 xã, trừ xã Mỹ Hòa Hưng chưa có điều kiện cho cán bộ ra Phát triển tổ chứcLiên Việt, Thanh niên, Phụ nữ, Công đoàn ở Bình Thủy, Mỹ Phước, Bình Đức… vớisố hội viên, đoàn viên là 1.892 người và 107 gia đình kháng chiến

Về cơ sở dân quân và du kích bí mật, Châu Thành tổ chức được 309 cơ sở ở11/16 xã như Mỹ Phước, Bình Đức, Bình Thủy, Bình Hòa… Các cơ sở này phát triểnkhá mạnh và làm tốt cho phong trào đấu tranh chống bắt lính của nhân dân

Trong vùng đồng bào có đạo Hòa Hảo, Cao Đài, cơ sở ta cũng phát triển.Công tác dân vận đạt kết quả cao Đồng bào Hòa Hảo hiểu ta hơn Một số người ởCần Đăng, Vĩnh Hanh không ngần ngại đã vào vùng độc lập làm ruộng Riêng línhgiáo phái tỏ thái độ sợ ta, trong chiến dịch Long Châu Hà II, tất cả lính đóng đồntrên lộ Mặc cần Dưng đều bỏ chạy khi lực lượng ta kéo qua Tuy nhiên, một số vẫncó cảm tình với kháng chiến, không hung hăng bắt giết cán bộ, đảng viên ta nhưtrước Ta đã gây được phong trào chống bắt lính trong đồng bào Hòa Hảo

Đồng bào Công giáo, nhất là vùng Bình Thủy rất tốt, một số đông vào tổ

chính những cơ sở này là bàn đạp giúp ta tiến sâu vào vùng tạm chiếm Ta cònlãnh đạo nhân dân Bình Thủy kéo đến nhà thờ đấu tranh buộc cha Cô- Lô giảm tôtừ 4 giạ xuống còn 2 gia/ côngï Cuộc đấu tranh này tác động, tạo điều kiện chonhân dân ở Hòa Bình Thạnh đấu tranh.

Đồng bào Cao Đài trước sự khủng bố, bắt bớ giáo hữu của giặc Pháp và línhgiáo phái, họ tỏ ra căm thù Hơn 8.000 tín đồ ở vùng Bình Hòa, Bình Đức… tintưởng, nghiêng về phía kháng chiến Kết quả của công tác tổ chức, phát triển cơ sở,công tác dân vận trong các vùng đạo… đã phần nào phá âm mưu, kế hoạch bắt lính,tăng cường lực lượng chiếm đóng của địch

Vào năm 1952, thất bại liên tiếp buộc thực dân Pháp tập trung lực lượngphản kích cố giành lại thế chủ động Chúng tăng viện cho các đồn, bót, vùng trọngyếu Riêng Châu Thành chúng sửa chữa lộ Mặc Cần Dưng – Tri Tôn, cầu số 5, xâythêm 1 đồn, 1 tháp canh trên trục lộ nhằm kiểm soát sự liên lạc giữa vùng giảiphóng và vùng tạm chiếm

Về lực lượng võ trang giáo phái, Năm Lửa cho rút một số đại đội và lập đạiđội mới Vùng Châu Thành, đại đội 125 đóng ở rạch Hang Tra; đại đội 154 (mớilập, đại đội trưởng Đào Minh Chánh, đại đội phó Lê Văn Tài) đóng ở Bình Hòa;giải tán đại đội 3 đóng ở Mỹ Phước; đại đội 71 mộ thêm lính để bổ sung quân số,tăng cường chiếm đóng từ ngọn Trà Kiết đến cầu số 4

Giữa Lửa, Ngoán, Ngộ và chính quyền địch có mâu thuẫn sâu sắc vì quyềnlợi kinh tế, do đó thường xảy ra xung đột Đại đội 71 với đại đội 125 của Lửa tấncông đại đội 39 của Ngoán và lực lượng tự vệ Công giáo (UMDC) ở nhà thờ Mặccần Dưng Năm Lửa treo giải thưởng 5.000 đồng cho ai giết được tên Xị, đại độitrưởng 182 của Ngộ, hoạt động ở Hòa Bình Thạnh và giải thưởng 20.000 đồng cho

ai ám sát được Nguyễn Ngọc Thơ, tỉnh trưởng Long Xuyên Đại đội 71 của Lửacũng treo giải thưởng 5.000 đồng để giết Thơ

Đa số lính cũ và cán bộ của Ngộ vào đại đội trù bị của Lửa Ngược lại, 12người thuộc đại đội trù bị của Lửa ở Vĩnh Hanh, Bình Đức, Cần Đăng trốn qua ChợMới nhập ngũ quân Ngộ Khi số người này trốn đi, đại đội 71 ra lệnh tịch biên tàisản, đồng thời quản thúc 2 đại đội trưởng 170 và 142 có liên can

Về phía ta, từ cuối năm 1951 huyện Thoại Sơn và Châu Thành nhập lại gọilà Châu Thành Đồng chí Thu làm Bí thư Huyện ủy, đồng chí Chưởng làm Phó Bíthư phụ trách các xã vùng địch tạm chiếm ( Châu Thành) và lãnh đạo các chi bộ bímật Trên địa bàn mới, được sự hỗ trợ của Tiểu đoàn 406, Huyện ủy bố trí chốngcàn quét và lấn chiếm; củng cố các ban trật tự xã, các trạm gác, đặt lại các trạmbáo tin, trạm hồi cư; thành lập đội tuần tra Đồng thời phối hợp với Vệ quốc đoànvõ trang tuyên truyền chống bắt lính ở vùng ven Châu Thành và bung ra các vùngVĩnh Hanh, Chắc Cà Đao, kinh Bốn Tổng, Ba Dầu…

Trọng tâm công tác của huyện lúc này là củng cố lõm du kích, chống âmmưu lấn chiếm, càn quét của địch, phát triển du kích chiến tranh, chỉnh đốn bộ độiđịa phương, tăng cường công tác địch ngụy vận

Phát triển phong trào du kích chiến tranh, huyện đã củng cố được lõm dukích ở Vĩnh Hanh Dân quân du kích thường xuyên phối hợp tác chiến, phục kíchphá hoại trục lộ giao thông…

Lực lượng võ trang huyện phối hợp Vệ quốc đoàn 4 lần pháo kích địch sửalộ Mặc cần Dưng, kết quả địch chết 2 (có 1 trung đội trưởng), bị thương 3 Ta 2 dukích bị thương Ta cũng tổ chức gài lựu đạn trên lộ Mặc cần Dưng, địch chết 1

Về trừ gian giúp đồng bào, lực lượng huyện đánh 1 toán cướp ở Tân Hiệp.Từ đó về sau, vùng này không còn trộm cướp hoạt động, dân chúng sống yên ổnlàm ăn; bắt 1 tên điềm chỉ viên và 1 tên cướp tại đồn Tân Hội

Đẩy mạnh công tác địch ngụy vận, Huyện ủy chủ trương vận động tín đồCông giáo xây dựng cơ sở Bình Thủy Ta đã vận động được Cha Soạn thành lập 1trung đội tự vệ của người Công giáo để bảo vệ xóm đạo, thực chất là du kích bímật; xây dựng ấp Bình An thành ấp chiến đấu

Công tác tổ chức được phát triển Các xã vùng ven như Mỹ Phước, Mỹ Thới,Bình Đức đều lập Chi bộ

Ngày 14/11/1952, Tỉnh ủy Long Châu Hà tổ chức Đại hội lần thứ nhất bầu raTỉnh ủy mới và đề ra nhiệm vụ sắp tới Theo đó, Huyện ủy Châu Thành cũng chấnchỉnh, củng cố lại Đồng chí Nguyễn Trọng Nghĩa – Tỉnh ủy viên làm Bí thưHuyện ủy Đồng chí Phan Văn Thu – Phó Bí thư Về quân sự, đồng chí Lê ThanhVân – Huyện đội trưởng

Thực hiện nhiệm vụ trọng tâm của Tỉnh ủy, huyện tăng cường hoàn chỉnh bộsố thuế và huy động lúa thuế ở một số xã điểm như Tân Hội, Vọng Thê, Mỹ HiệpSơn… Quá trình vận động thu thuế rất gay go, phức tạp vì người dân chưa nhận thứcrõ, một phần địch tuyên truyền, xuyên tạc Cán bộ kiên trì giải thích và nêu nhữnggương người tốt, việc tốt Nhờ đó công tác thu thuế nông nghiệp đạt kết quả, gópphần với Tỉnh Ta có lương thực dự trữ và tài chính để nuôi quân

Lực lượng 304 của ông Mười Trí phối hợp với đơn vị đại đội 2006, trung độitrợ chiến thuộc tiểu đoàn 406 thường xuyên bám sát các xã ven Châu Thành, ChâuPhú làm công tác vận động đồng bào Hòa Hảo

Cuối năm 1952 đầu năm 1953, Pháp chuyển hướng hoạt động mạnh mẽ phíaKhu 9 cũ và càn quét Long Châu Hà nhằm thực hiện chiến lược củng cố và chiếmđóng Chúng ráo riết sửa lộ Mặc Cần Dưng – con đường chiến lược thọc sâu vàonội địa ta, lấn chiếm vùng du kích để biến thành vùng tạm chiếm và đã thực hiệnđược ở Vĩnh Hanh

Tháng 4/1953, thực hiện chủ trương của Tỉnh ủy, tiêu diệt địch mở vùng, bộđội địa phương huyện Châu Thành kết hợp với Biệt động đội 304 diệt đại đội tênTiên ở Hòa Bình Thạnh, đồng thời dụ hàng binh lính ở kinh Bốn Tổng Thắng lợiđã làm nhân dân phấn khởi, hết lòng ủng hộ bộ đội Một nông dân vùng này (ông

Tư Cừ) đã nấu 3 thùng bắp để “ủy lạo chiến sĩ” thắng trận.

Ngày 12/8/1953, bộ đội địa phương lại kết hợp với công binh Tỉnh, Biệtđộng đội 304 tấn công văn phòng đại đội 39 của Hai Ngoán ở ngã tư Kinh cũ, diệt

12 tên, làm bị thương 14 tên khác

Thực hiện ý đồ chiếm xây đồn Ba Thê, Pháp sử dụng 300 lính của HaiNgoán, 300 lính của Năm Lửa và 1 trung đội ngụy binh từ Long Xuyên mở cuộccàn lớn vào kinh Ba Thê

Quyết tâm chống càn, lực lượng địa phương Châu Thành kết hợp dân quân

du kích các xã Vĩnh Hanh, Vọng Thê và có đại đội 2000 của huyện Giang Châu hỗtrợ Ta gài mìn, lựu đạn, địa lôi và bố trí các ổ súng trường dọc hai bên bờ kinhphục kích địch

Pháp tập trung lực lượng ở cầu số 5 hành quân vào Khi địch lọt vào trận địaphục kích, ta nổ súng tấn công Kết quả ta diệt 5 tên, làm bị thương 17 tên (có 1 tênPháp) Kế hoạch lấn chiếm của địch bị phá vỡ

Sau trận đánh, Huyện đội Châu Thành – Thoại Sơn kịp thời phổ biến kinhnghiệm chiến đấu cho lực lượng dân quân, du kích các xã học tập Phong trào dukích chiến tranh thường xuyên, liên tục: gài mìn, bắn tỉa, bao vây, quấy rối, uy hiếptinh thần binh lính trong đồn, buộc chúng co lại không dám ra khỏi đồn đi càn, o épđồng bào

Ngày 2/8, bọn lính ở kinh Cũ ra ngoài trinh sát, gặp phải lựu đạn gài và bị dukích Vĩnh Hanh bắn tỉa buộc chúng lui về đồn Ngày 13/9, địch lại tổ chức càn vềVĩnh Hanh, bị du kích phục kích chặn đánh, chúng phải rút chạy Đêm 15/9, địch đituần tra khỏi đồn khoảng 300 mét, vấp phải 3 trái lựu đạn gài và du kích bắn tỉa.Từ đó, chúng hoảng sợ không dám ra khỏi đồn

Củng cố vùng giải phóng, Tỉnh ủy chỉ đạo: củng cố tổ chức Đảng, chínhquyền và đoàn thể; trồng cây gây rừng ở kinh Tám Ngàn; phá hoang, khuyến khíchnhân dân vùng tạm chiếm, đặc biệt là đồng bào có đạo, vào làm ruộng ở ChâuThành – Thoại Sơn; phối hợp hoạt động quân sự với chiến trường chính, đẩy mạnhsản xuất, khắc phục thiếu ăn…

Huyện Châu Thành phát động phong trào quần chúng góp phần cùng cáchuyện khác làm thủy lợi nạo vét kinh Tám Ngàn, đào kinh kháng chiến… dẫn nướcngọt vào đồng ruộng phục vụ sản xuất, đồng thời đảm bảo đường giao thông chiếnlược; tiếp tục cấp đất cho nông dân ở vùng Mỹ Hiệp Sơn, Vọng Thê Thực hiệngiảm tô từ 20 – 25%, đẩy mạnh tăng gia sản xuất Nhờ đó, vùng Châu Thành –Thoại Sơn đạt sản lượng 30.000 tấn lúa vụ mùa trong năm, không còn thiếu ăn, đờisống người dân dược thoải mái Công tác vận động quần chúng ở các xã vùng tạmchiếm, vùng tranh chấp đóng thuế nông nghiệp được thuận lợi hơn

Bước sang năm 1954, Pháp và bọn tay sai bị động nhiều trong việc đối phóvới ta nhưng vẫn tiến hành càn quét, lấn chiếm vùng du kích Ở Châu Thành –Thoại Sơn vùng Vĩnh Hanh, Vọng Thê luôn bị đánh phá Chúng còn ráo riết bắtlính để tăng cường lực lượng trong tỉnh

Về lực lượng võ trang giáo phái, từ tháng 3/1954, Ba Cụt tiến hành tổ chứcĐảng dân xã ở khắp các xã trong huyện Thành phần Cụt nhắm vào là số Hội tề ácôn, bóc lột, lưu manh… Chúng hoạt động công khai ở Vĩnh Trinh, Hòa Bình Thạnh;bán công khai ở Bình Hòa và bí mật ở Vĩnh Hanh, Cần Đăng, Mỹ Phước, BìnhĐức.

Cụt đặt văn phòng của Đảng Dân xã ở tại tỉnh lỵ Long Xuyên và cấp phátgiấy chứng nhận rộng rãi trong dân Phát triển thêm, Cụt tăng cường lực lượng vũtrang, thành lập trung đội ấp ở Hòa Bình Thạnh, Bình Hòa, đại đội thôn ở ấp BìnhPhú (Bình Hòa) và cồn Bà Hòa

Chiều ngày 28/3, 3 cán bộ văn phòng của Cụt cùng với số ở địa phương vàlực lượng võ trang khánh thành văn phòng Đảng Dân xã ở vàm Chắc Cà Đao.Ngay lúc đó, tên Xị chỉ huy đại đội thuộc lực lượng thân binh đang đóng tại HòaBình Thạnh đến vây bắt Sau đó thả về 6 tên

Nghe tin, Cụt đưa lên 4 xe chở đầy lính chi viện cho Văn phòng Dân xã.Sáng ngày 29/3, tăng thêm 4 xe jeep, 10 xe đò chở 200 lính bao vây tước khí giớilính tên Xị Tỉnh trưởng Thơ cho đoàn xe cơ giới lên giải vây, diễn ra xô xát Kếtquả lính quốc gia chết 3, phía Cụt chết 30 người Riêng nhân dân bị vạ lây có 10chết và bị thương Sau trận này, lực lượng của Cụt ở Châu Thành rút đi hết chỉ đểlại những cán bộ hoạt động xây dựng cơ sở Đảng Dân xã

Trong khi đó, Năm Lửa đưa lực lượng đến tăng cường cho cầu số 3 và số 4,mỗi nơi 1 trung đội; bổ sung thêm 1 trung đội cho đại đội 71 đóng ở Vĩnh Hanh

Về phía ta, ngay từ đầu năm 1954, khắp các chiến trường trong cả nước dấy

lên phong trào thi đua “Giết giặc lập công” hưởng ứng chiến dịch Điện Biên Phủ.

Thực hiện kế hoạch chuyển biến vùng của Tỉnh ủy, Châu Thành tích cựcxây dựng lực lượng du kích, phát động phong trào du kích và nhân dân bao vâyđịch, trừ gian diệt tề, đẩy mạnh địch ngụy vận, tiếp tục hoạt động trên lộ Mặc CầnDưng, đồng thời đưa cán bộ thường xuyên vào các vùng cơ sở ta để võ trang tuyêntruyền

Ngày 28/4, lực lượng võ trang huyện Châu Thành – Thoại Sơn pháo kíchvào 1 đại đội thuộc lực lượng Hai Ngoán đóng tại cầu số 1, đồng thời kêu gọi bứtrút tháp canh số 7, giải tán tề ấp

Ngày 29/4, du kích Vĩnh Hanh tổ chức bao vây, pháo kích đồn kinh Cũ làm

bị thương 1 tên lính Đêm 30/4, lực lượng công binh tỉnh đánh sập 1 cây cầu trêntrục lộ tẻ Tri Tôn – Long Xuyên

Ngày 2/5, bộ đội địa phương và du kích xã Cần Đăng tập kích đại đội 82(đóng tại chợ Cũ) diệt tại chỗ 2 tên, bị thương 5 tên khác, thu 1 súng cối 60ly, 35Tromblons, 1 súng trường, 30 lựu đạn Đêm 11/5, huyện huy động trên 200 quầnchúng tổ chức phá lộ Tẻ từ cầu số 3 đến cầu số 5 Lực lượng huyện còn tấn côngchợ Bình Hòa, số lính đồn được cơ sở vận động giáo dục trước đã mang toàn bộ vũkhí về với ta

Đêm 3/6, lực lượng địa phương huyện phối hợp với Biệt động đội 304 tấncông một đồn của đại đội 116 thuộc lực lượng Năm Lửa do tên Tiên chỉ huy, nằmtrong xã Hòa Bình Thạnh Lực lượng ta với vũ khí thô sơ, dùng mìn, lựu đạn, daogăm, súng kíp xung phong tiêu diệt đồn Địch chết tại chỗ 10 tên Ta thu toàn bộ vũkhí Số còn lại đầu hàng.

Phát huy thắng lợi, ngày 4/6 ta bao vây kêu gọi 3 tháp canh cũng thuộc đạiđội này ở rạch Chắc Cà Đao và kinh Bốn Tổng đầu hàng Trước áp lực của ta, toànbộ lính đều hoảng sợ đầu hàng Kết quả ta thu 2 súng FM, 6 Mi-trây-dết, 11 súngMút

Qua các trận đánh, tinh thần địch càng thêm hoang mang, lo sợ và nội bộcàng tăng mâu thuẫn như mâu thuẫn giữa tên Xị, cầm đầu đại đội 82 và tên Tiên,cầm đầu đại đội 116, cùng đóng tại Hòa Bình Thạnh, vì tranh giành ảnh hưởngchiếm đóng để thu góp tiền bạc Mâu thuẫn giữa lực lượng ngụy binh với lực lượng

Ba Cụt

Địch đưa 1 đại đội của tiểu đoàn 522 ngụy binh vô đóng tại cầu số 5 Bọnnày hoạt động do thám ở Vĩnh Hanh, bắt liên lạc với số nằm tại đây từ trước đểtuyên truyền, xuyên tạc, phá hoại cơ sở ta

Về ta, thắng lợi của các trận đánh là điều kiện để xây dựng, phát triển cơ sở.Huyện đã đưa được cán bộ ra các xã yếu, khó khăn và củng cố lại các xã tạo sựchuyển biến trong phong trào du kích Lực lượng võ trang huyện phối hợp với quầnchúng đã bắt được 6 gián điệp ở Vĩnh Hanh

Công tác địch ngụy vận được đẩy mạnh và đạt kết quả Ta xây dựng đượcnhiều cơ sở nội tuyến trong lòng địch như đại đội 125 do Nguyễn Hữu Chơn (HaiTui) làm đại đội trưởng hoạt động ở Cần Đăng… Nhiều binh lính, bảo an đào, rãngũ như đại đội 82 đào ngũ 8 tên; đại đội 77 và bảo an đóng cầu số 2 đào ngũ 4tên; đại đội 522 đóng cầu số 5 Vĩnh Hanh rã ngũ 12 tên Đặc biệt, trưởng đồnTrinh, người Công giáo, đóng tại đồn Chắc Cà Đao đã phá hủy đồn, kêu gọi binhlính mang toàn bộ vũ khí gồm 2 trung liên, 20 súng mút về với ta

Tháng 7/1954, Long Châu Hà được sự chi viện của Tiểu đoàn 307, thuộcphân liên khu miền Tây, hoạt động vùng Châu Thành – Thoại Sơn để phối hợp vớichiến trường Điện Biên Phủ Tiểu đoàn đóng quân tại xã Mỹ Hiệp Sơn Sau khinắm tình hình, các đơn vị của tiểu đoàn đã phối hợp với lực lượng địa phương tấncông nhiều đồn bót địch thuộc các xã vùng địch hậu: Bình Hòa, Hòa Bình Thạnh,Vĩnh Hanh…

Ngày 20/7, 2 trung đội của đại đội 932 (thuộc Tiểu đoàn 307), phối hợp lựclượng địa phương đánh 2 đồn Mặc Cần Dưng và Chắc Cà Đao Ta vừa bắn đại liên

uy hiếp tinh thần địch, vừa kêu gọi đầu hàng Kết quả, ta bứt rút 2 đồn này, thutoàn bộ vũ khí

Ngày 21/7, đại đội 932 rút quân về đến rạch Chung Say, Chung Rày Sánghôm sau, 1 tiểu đoàn địch chia làm 2 cánh tiến vào bao vây Tiểu đoàn trưởngPhạm Hồng Sơn chỉ huy các đại đội đánh địch ngoài đồng trống Cả hai cánh quân

địch tháo chạy, ta truy kích diệt thêm một số Trên đường truy kích địch, đồng chí

bị thương nặng không thể chỉ huy được Ban chỉ huy tiểu đoàn quyết định rút lựclượng về Mỹ Hiệp Sơn

Đang trên đà thắng lợi thì nhận được lệnh ngừng bắn, thi hành Hiệp địnhGenève Quân dân trong huyện vui mừng, phấn khởi, nhưng lệnh chuyển quân tậpkết lại làm cho một số cán bộ, đảng viên và chiến sĩ không khỏi băn khoăn

Trước tình hình đó, Tỉnh ủy chủ trương mở đợt học tập chính trị sâu rộng chotoàn Đảng bộ, chính quyền, các đoàn thể quần chúng và lực lượng vũ trang để hiểurõ tinh thần Hiệp định và chủ trương của Đảng và Chính phủ

Huyện Châu Thành – Thoại Sơn tổ chức cho cán bộ, đảng viên học tập trướcrồi mới tới nhân dân, nhằm tạo sự thống nhất trong nhận thức và hành động Sốlượng người tham gia học rất đông Đợt học tập đạt kết quả tốt Mọi người đềunhận thức được tình hình mọi mặt chính trị, quân sự, kinh tế, xã hội… về thế và lựccủa cách mạng … trong lúc này Hầu hết cán bộ, đảng viên thông suốt, đồng bào antâm hơn Tuy vậy, cũng còn một số người tư tưởng dao động, cầu an, sợ giặc trongthời gian tới đòi đi tập kết

Thực hiện chỉ đạo của Tỉnh ủy, huyện Châu Thành – Thoại Sơn làm tốt việcchuyển quân và chuẩn bị cơ sở bí mật ở 4 xã Bình Hoà, Bình Đức, Hoàn BìnhThạnh, Bình Thuỷ… Một sự chuẩn bị cho cuộc chiến đấu sắp tới, chắc chắn rằngkhông sao tránh khỏi Một chặng đường đấu tranh gian khổ kết thúc, nhưng mộtchặng đường mới đầy thử thách, ác liệt lại sắp bắt đầu

******

Qua gần chín năm trường kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, Đảng bộ vànhân dân huyện Châu Thành đã vượt qua nhiều hy sinh gian khổ để góp phần đánhđổ chủ nghĩa thực dân cũ, giải phóng được nửa đất nước Việt Nam Là địa bàn có

vị trí chiến lược giữa vùng địch tạm chiếm và vùng kháng chiến nên Châu Thànhtrở thành một chiến trường quan trọng của tỉnh và quân khu, nhất là trong cuộcchiến đấu giành dân mở vùng phá tan sự bao vây phong toả của địch Cũng vì vậycán bộ, chiến sĩ và nhân dân Châu Thành luôn trực tiếp đối mặt với kẻ thù, phảiđấu tranh bền bỉ, khéo léo để tồn tại và chiến thắng Có được chiến thắng đókhông ít cán bộ, chiến sĩ cách mạng và đồng bào yêu nước đã anh dũng hy sinhtrước sự tàn bạo của kẻ thù và tay sai Tấm lòng yêu nước và ý chí ngoan cườngcủa Đảng bộ và nhân dân Châu Thành trong quá trình kháng chiến được dựng xâytrên nền tảng đường lối đại đoàn kết toàn dân của Đảng càng tỏ rõ khát vọng độclập, tự do trên vùng đất bị địch kềm kẹp từ bao đời Đó cũng chính là hành trang, làvũ khí để Đảng bộ và người dân Châu Thành bước vào cuộc chiến đấu mới nhằmđánh đuổi quân xâm lược Mỹ giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước ,,,

CHƯƠNG BA

CHÂU THÀNH TRONG CUỘC KHÁNG CHIẾN

CHỐNG ĐẾ QUỐC MỸ XÂM LƯỢC

Thực hiện âm mưu xâm lược nước ta, đế quốc Mỹ đưa Ngô Đình Diệm vềnắm chính quyền bù nhìn miền Nam, tìm cách lật đổ Bảo Đại, phá hoại hiệp địnhGenève, biến miền Nam thành thuộc địa kiểu mới và là căn cứ quân sự quan trọngcủa Mỹ ở vùng Đông Nam Á

Châu Thành là một địa bàn quan trọng tiếp giáp giữa vùng căn cứ khángchiến của tỉnh Long Châu Hà với tỉnh lỵ Long Xuyên Là vành đai bảo vệ tỉnh lỵnên nhân dân trong huyện bị sự kềm kẹp rất nặng nề của thực dân Pháp, ngụyquyền Bảo Đại và các lực lượng võ trang giáo phái Trước khi ta chuyển quân về vịtrí tập kết ở U Minh Thượng (Kiên Giang), Châu Thành chỉ có một ít khu vực giảiphóng như Cản Đá, rạch Trà Kiết (Vĩnh Hanh), các ấp trong ngọn rạch ở Bình Hòa,Cần Đăng, Bình Thủy, cánh đồng 5 xã…

Với bản chất ngoan cố, bọn tay sai thực dân trong lực lượng Hòa Hảo – dânxã đã tràn vào chiếm đóng vùng giải phóng ngay sau ngày ngừng bắn (11/8/1954).Một trung đoàn của Ba Cụt (Lê Quang Vinh) do Nguyễn Hùng Sáng, Trương KimCù chỉ huy chiếm Hiệp Mỹ Sơn, Vọng Thê (Thoại Sơn), cánh đồng 5 xã và kinhBốn Tổng (Châu Thành), đặt sở chỉ huy ở Đìa Giếng ấp Tân Phú, Vọng Thê (naylà xã Tân Phú huyện Châu Thành) Các xã còn lại của Châu Thành thuộc quyềnkiểm soát của lực lượng Trần Văn Soái (năm Lửa) Riêng một số khu vực của xãBình Thủy, Hòa Bình Thạnh, Bình Đức… vẫn còn đồn bót của lực lượng vũ trangCông giáo, Cao Đài…

Nhân dân Châu Thành chưa hưởng được niềm vui hòa bình thì tai họa lại ậpđến Binh lính của Ba Cụt rất tàn bạo, đến đâu là cướp giựt, bắt bớ, đánh đập, hãm

hiếp… đến đó, tạo ra cảnh hỗn loạn khắp nơi Nhiều gia đình ở kinh xáng MướpVăn, Cản Dừa, Cản Đá, ngọn Trà Kiết… phải bỏ nhà cửa, ruộng vườn chạy đi nơikhác lánh nạn Trong vùng kiểm soát của Năm Lửa thì chúng xuyên tạc hiệp địnhGenève, bắt cóc tống tiền, bắt giết cán bộ Việt Minh còn ở lại… Mặt khác, để trảgiá với chủ mới, lực lượng Ba Cụt tiếp tục hoạt động võ trang đánh đồn bót, tàuthuyền của lính Bảo Hoàng, Cao Đài Đêm 30/1/1955, chúng đánh bót lò thiêuChâu vi Cao Đài (Bình Đức), đầu tháng 2/1955, đánh bót Hòa Bình Thạnh lấy hếtsúng…

Nguy cơ trước mắt của ngụy quyền Long Xuyên, Châu Đốc là lực lượng HòaHảo, Dân xã thân Pháp đang tìm cách nắm chính quyền Vì vậy, trong những thángcuối năm 1954, đầu năm 1955, ngụy quyền Long Xuyên tập trung xây dựng, củngcố bộ máy hành chính, loại dần ảnh hưởng của Bảo Đại, tiến hành tảo thanh lựclượng võ trang giáo phái Ơû các xã, ngoài Hội đồng hương chính (chính quyền xã)địch còn xây dựng nhiều tổ chức chính trị làm hậu thuẫn cho chế độ Ngô ĐìnhDiệm như phong trào cách mạng quốc gia, phụ nữ liên đới, hiệp hội nông dân… lựclượng quân sự thì có lính Bảo An ở quận, dân vệ ở xã và lực lượng hậu bị là Thanhniên Cộng hòa, tự vệ hương thôn…

Lấy chiêu bài thống nhất lực lượng quốc gia, chính quyền Diệm huy độnglực lượng quân sự tảo thanh quân đội giáo phái Đầu tháng 6/1955, hàng ngàn quânDiệm đã đồng loạt tấn công quân đội Ba Cụt, Năm Lửa ở vùng Long Xuyên hậu,trọng điểm là Châu Thành, Thoại Sơn Binh lính giáo phái lớp ra hàng, lớp tan rãchạy khỏi cánh đồng 5 xã Một số đơn vị của Năm Lửa ở vùng Châu Thành được

chính quyền Diệm “Quốc gia hóa” cho đóng đồn bót như Liên đoàn 10 của Trung

tá Huê

Hiểm họa trước mắt của chính quyền Diệm tạm yên, ngày 24/7/1955, Ngô

Đình Diệm ban hành “chiến dịch tố Cộng” trên toàn miền Nam để đáp lại yêu cầu

hiệp thương tổng tuyển cử Tiếp tục thực hiện âm mưu phá hoại hiệp định Genève

một cách có hệ thống, ngày 26/10/1955, Diệm tổ chức “trưng cầu dân ý” truất phế

Bảo Đại và ngày 4/3/1956, tổ chức bầu cử Quốc hội để hợp pháp hóa việc chia cắtđất nước lâu dài

Sau khi Lâm Thành Nguyên (Hai Ngoán), Trần Văn Soái (Năm Lửa) lầnlượt ra hàng, quân đội Diệm tập trung tảo thanh lực lượng Ba Cụt Không chịu nổi,

Ba Cụt tìm cách ra hàng nhưng ngày 13/4/1956, hắn bị lính bảo an Châu Thành bắtđược ở Hòa Bình Thạnh và bị xử tử ở Ô Môn (Cần Thơ) ngày 13/7/1956

Đến ngày 20/7/1956, chính quyền Ngô Đình Diệm không tổ chức tổng tuyểncử, trắng trợn ra mặt phá hoại hiệp định Genève Ngày 24/7/1956, đợt 1 của chiếndịch tố Cộng giai đoạn II mở màn trực tiếp đánh phá phong trào cách mạng

Đảng bộ Châu Thành củng cố tổ chức, lãnh đạo nhân dân đấu tranh đòi địch thi

hành Hiệp định Genève

Chiều ngày 21/7/1954, cán bộ, chiến sĩ và nhân dân trong huyện ChâuThành vui mừng đón nhận tin ký kết Hiệp định đình chiến Genève Không khí sôinổi diễn ra khắp nơi, mọi người phấn khởi vì cho là chiến tranh đã chấm dứt, cùngchung sức, chung lòng xây dựng lại quê hương trong hòa bình Nhưng vài ngày sau,nhiều nỗi lo âu xuất hiện khi mọi người biết rằng đất nước còn tạm thời bị chia cắtlàm 2 miền, bộ đội phải chuyển quân tập kết, ai sẽ đi, ai còn ở lại?

Chấp hành sự chỉ đạo của trên, cán bộ chủ chốt của huyện Châu Thành vềcăn cứ Tỉnh ủy ở Mỹ Hiệp Sơn học tập chủ trương, chỉ thị, nghị quyết của Đảng vềtình hình và nhiệm vụ mới… trước khi đình chiến, Tỉnh ủy triển khai mật điện củaTrung ương cục, hiệu triệu của Bác Hồ, tuyên bố chung của hiệp định Genève.Hiệp định tóm tắt về những vấn đề lớn như chuyển quân tập kết, ýù nghĩa Hiệp địnhđình chiến, tình hình mới và phương châm chiến lược mới… Cuộc tổ chức này củaTỉnh ủy tại địa điểm Lung lớn (Hòa Điền), có các đồng chí Hai Thu, Võ Văn Cầu,Phạm Phùng Tu

Sau Hội nghị Tỉnh ủy, Huyện ủy Châu Thành tổ chức nhiều đợt sinh hoạtchính trị cho quân, dân, chính, Đảng và cử nhiều cán bộ cốt cán xuống các xãtuyên truyền ý nghĩa thắng lợi của Hiệp định Genève, giải quyết một số chính sáchkinh tế, xã hội cho nhân dân vùng giải phóng để làm cơ sở pháp lý như cấp giấy sởhữu ruộng đất, giấy đóng thuế trọn cả năm, động viên địa chủ cam kết giảm tô, bỏtức…

Đầu tháng 8/1954, thực hiện chỉ đạo của Tỉnh ủy, toàn bộ lực lượng huyệnChâu Thành tập trung về xã Mỹ Hiệp Sơn để đi xuống Miệt Thứ, An Biên (RạchGiá) học tập và sắp xếp lại tổ chức cho phù hợp với tình thế mới Số chiến sĩ, cánbộ tập kết ra Bắc đi về Cà Mau Số được phân công ở lại thì tiếp tục quán triệt chủtrương của Đảng chuyển từ đấu tranh võ trang sang đấu tranh chính trị với nhiệmvụ chủ yếu là đòi địch thực hiện Hiệp định đình chiến, cải thiện dân sinh, thực hiệnhòa bình thống nhất đất nước, lãnh đạo nhân dân đấu tranh chống khủng bố, bảo vệnhững quyền lợi của quần chúng được kháng chiến mang lại… Biện pháp đấu tranhlà bằng con đường hòa bình với các lực lượng công khai, bán công khai, hợp pháp,bán hợp pháp…

Thực hiện sự chỉ đạo của Xứ ủy Nam bộ, tháng 10/1954, 2 tỉnh Long ChâuHà, Long Châu Sa giải thể, lập lại tỉnh Long Xuyên, Châu Đốc Châu Thành làmột huyện của tỉnh Long Xuyên, bao quanh tỉnh lỵ Cán bộ, đảng viên được phâncông ở lại dần dần trở về vùng địch kiểm soát như những người dân hồi cư bình

thường, xây dựng lại cơ sở Hình thức tổ chức chủ yếu là các tổ “tam tam chế” liên

hệ theo hệ thống rễ chuỗi

Cuối năm 1954, Ban cán sự huyện Châu Thành được thành lập, có 5 đồngchí, do đồng chí Nguyễn Văn Tố (Bảy Đào) làm trưởng ban; gồm có các đồng chí:Nguyễn Văn Tố (Bảy Đào), Võ Văn Cần (Mười Ô), Sáu Liêu, Phạm Phùng Tu

(Chín Tu), Lê Hải Long Khi lập tỉnh An Giang (giữa năm 1957), tỉnh đưa đồng chíPhan Văn Hẩu về Châu Thành, sau đó tỉnh điều đồng chí Nguyễn Thanh Hà làm Bíthư Vùng Bình An (Bình Thủy), Bình Phú (An Hòa) được xây dựng thành căn cứnuôi chứa các đồng chí lãnh đạo Ban cán sự Đặc biệt cơ sở cách mạng ở BìnhThủy phần đông là đồng bào theo đạo Thiên Chúa nhưng lại có mối quan hệ gắnbó với cách mạng trong thời kỳ kháng Pháp Phần lớn hội tề ta nắm được nên khuvực này tương đối an toàn

Lợi dụng mâu thuẫn giữa lực lượng vũ trang giáo phái với chính quyềnDiệm, Ban cán sự có chủ trương đưa người vào trong các tổ chức địch, nhất là trongdân vệ và hội đồng hương chính xã Do Châu Thành là vùng tạm chiếm lâu dài,vừa bị ngụy quyền kềm kẹp, vừa bị tôn giáo và quân đội giáo phái khống chế, nêntrong giai đoạn này chỉ có các xã: Bình Thủy, Bình Hòa, Hòa Bình Thạnh, BìnhĐức có chi bộ và xã Cần Đăng có chi bộ dự bị còn các xã khác có đảng viên sinhhoạt đơn tuyến do cán sự viên trực tiếp lãnh đạo, triển khai học tập, phân nhiệmvụ… Vì vậy, để phát động các cuộc đấu tranh trực diện của quần chúng nhân dânvới địch là điều không thể thực hiện được một cách dễ dàng

Các đồng chí trong Ban cán sự huyện thường xuyên đi củng cố cơ sở, chỉ đạođảng viên tập trung tổ chức quần chúng học tập thông suốt điều 14C của Hiệp địnhGenève để đấu tranh chống địch trả thù người kháng chiến; phát hiện và hướngdẫn các hình thức đấu tranh thích hợp để đòi địch hiệp thương tổng tuyển cử, đòicác quyền lợi thiết yếu cho nhân dân

Do thực hiện tốt phương châm “Tam cùng” với nhân dân (cùng ăn, cùng ở,

cùng làm) nên được đồng bào ở các xã nuôi chứa, bảo vệ khỏi tai mắt của địch.Đặc biệt là đồng bào theo đạo Thiên Chúa ở Bình Thủy đã nuôi chứa, tạo điềukiện thuận lợi cho Ban cán sự tồn tại trong lòng địch Cũng chính vì vậy, Thườngtrực Tỉnh ủy Long Xuyên và cơ quan Văn phòng đã từ phía Đồng Tháp chuyển vềđây trụ tại kinh Ông Quýt (An Hòa) bí mật hoạt động trong suốt mấy tháng cuốinăm 1955

Thực hiện sự chỉ đạo của Tỉnh ủy, Ban cán sự Châu Thành đã tổ chức lại hệthống Đảng trên cơ sở xem xét khả năng, tinh thần, thái độ của đảng viên để phâncông, giao việc với phương châm: Trọng chất lượng, tổ chức gọn, bí mật, ngăn cắt;

vận động quần chúng nhân dân thực hiện khẩu hiệu “Tam không” (không biết,

không nghe, không thấy) để cho địch không thể khai thác bất cứ việc gì có hại chocách mạng Ban cán sự cũng tập trung giáo dục cho đảng viên, quần chúng nòngcốt giữ vững lập trường, khí tiết cách mạng, quan hệ chặt chẽ với quần chúng; tôntrọng tổ chức, kỷ luật; giữ vững phẩm chất trong sáng…

Trong những tháng đầu năm 1955, dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ, phong tràođấu tranh của nhân dân Châu Thành đã diễn ra bằng nhiều hình thức: rải truyềnđơn, treo cờ, làm kiến nghị lấy ý kiến, đòi chính quyền miền Nam hiệp thương tổngtuyển cử, đòi đổi giấy bạc xé hai, đòi tự do đi lại làm ăn sinh sống, đòi tự do tínngưỡng…

Ngày 20/7/1955 (là thời điểm hiệp thương tổng tuyển cử nhưng địch khôngthực hiện), trên sông hậu, từ xã Bình Thủy chạy dọc xuống thị xã Long Xuyên vàcác con rạch lớn xuất hiện nhiều bè chuối thả trên sông mang khẩu hiệu, truyềnđơn, biểu ngữ đòi thi hành Hiệp định Genève, đòi hòa bình thống nhất đất nước,chông khủng bố, trả thù, chống bắt lính và càn quét, đốt phá…

Ngày 7/8/1955, vào hồi 8 giờ tại Bình Hòa (gần trường học Huê Kiều)

truyền đơn xuất hiện với nội dung sau: 1 – Chấm dứt ngay cảnh cốt nhục tương tàn;

2 – Thi hành mọi quyền tự do, dân chủ, chống khủng bố trả thù, thả ngay những người bị bắt (*).

Tại xã Hòa Bình Thạnh, truyền đơn rải với nội dung sau:

- Chống Mỹ can thiệp vào Việt Nam, gây đổ máu thê thảm ở miền Nam.

- Đặt quan hệ bình thường Bắc – Nam về mọi mặt.

- Chấm dứt ngay cốt nhục tương tàn.

- Bảo đảm tính mạng, tài sản của nhân dân Phải kéo dài thời hạn đổi bạc xé hai và tổ chức nhiều chỗ đổi lại cho nhân dân (*)

Ngày 10/7/1955, lời hiệu triệu mang danh của Ủy ban Liên Việt Nam bộ rải

ở 3 xã Vĩnh Hanh, Bình Hòa, Bình Thủy với nội dung:

- Đả đảo đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai Ngô Đình Diệm.

- Thành lập một chính phủ tán thành hòa bình, thống nhất thi hành Hiệp định Genève.

- Lập lại quan hệ bình thường Bắc – Nam.

- Bảo đảm an ninh chính trị cho nhân dân.

- Đình chỉ các cuộc xung đột nồi da xáo thịt

- Việt Nam hòa bình thống nhất dân chủ độc lập muôn năm (*)

Những tháng cuối năm 1955, ta làm kiến nghị (viết bằng chữ Pháp và chữViệt) lấy chữ ký hàng trăm người ở Bình Hòa, Cần Đăng, Bình Đức, Bình Thủy gởiđến Ủy hội Quốc tế ở Tân Châu tố cáo địch phá hoại Hiệp định Genève

Trong tuyên truyền vận động quần chúng đấu tranh đòi hòa bình, dân sinh,dân chủ cùng với việc rải truyền đơn, khẩu hiệu, biểu ngữ qua các cuộc hành quântảo thanh quân đội giáo phái, đồng chí Phạm Phùng Tu còn sáng tác nhiều bài cadao hò vè mang nội dung vạch trần bộ mặt gian ác và hiểm độc của địch, đồng thờigây căm thù trong quần chúng tôn giáo với giặc, kêu gọi đoàn kết, đùm bọc lẫnnhau, đấu tranh cho quyền lợi dân sinh, dân chủ và hào bình thống nhất đất nước.Các bài thơ đó được viết thành nhiều bản truyền tay trong nhân dân các xã CầnĐăng, Bình Hòa…

Ở Bình Hòa có bài thơ:

Bình Thạnh một ấp xa khơi

Giữa dòng sông Hậu đầy vơi căm hờn

Mười sáu tháng chạp tin đồn

Quốc gia khủng bố la rên dậy trời…

Trong chiến dịch Nguyễn Huệ của địch đầu tháng 12/1955, sau trận càn củatiểu đoàn thủy quân lục chiến vào ngọn Hang Tra ở xã Cần Đăng, đồng bào cótruyền miệng bài ca dao:

Cần Đăng một sáng mùa đông

Ghe xuồng tấp nập xóm thôn vui mừng

Dè đâu quân Diệm thình lình

Bao vây lục soát dân tình hoang mang…

Những câu ca dao dễ nhớ đó đã tố cáo tội ác của giặc, kêu gọi bà con đoànkết đấu tranh có sức thuyết phục gây ấn tượng sâu sắc, làm cho dân tin vào Đảng,vào cách mạng Đây là hình thức giác ngộ, tập hợp quần chúng mà các đảng viên ởChâu Thành đã vận dụng thơ ca làm vũ khí đấu tranh cách mạng

Ngày 26/10/1955, Ngô Đình Diệm tổ chức “Trưng cầu dân ý” phế truất Bảo

Đại Các hội đồng hương chính xã tổ chức: Nếu ai đồng ý thì bỏ phiếu vào thùng,nếu ai không đồng ý thì bỏ phiếu vào cần xé Phần lớn quần chúng lúng túng vìmuốn phản đối nhưng sợ chúng trả thù Ta kịp thời hướng dẫn quần chúng các xãBình Thủy, Bình Hòa, Bình Thạnh… bấm cho giấy rách hoặc xé rồi bỏ vào thùngphiếu vì xé rách là phản đối, nhưng bỏ vào thùng phiếu nên địch khó phát hiện ra

ai mà trả thù Dù vậy, chính quyền Diệm vẫn rêu rao là “Cuộc trưng cầu dân ý” đã

đạt kết quả tốt đẹp

Trước phong trào đấu tranh chính trị của ta, bọn ngụy quyền các xã BìnhHòa, Cần Đăng, Hòa Bình Thạnh… bên ngoài tỏ ra không trả thù, hứa hẹn để đồngbào làm ăn tự do nhưng bên trong chúng ráo riết điều tra phân loại, nắm tình hình

dân cư Từ điều tra phân loại đó làm cơ sở chúng thực hiện chính sách “tố Cộng”

được ban hành trên toàn miền Nam kể từ ngày 24/7/1955

Tuy bị địch kềm kẹp bằng nhiều hình thức nhưng qua cuộc đấu tranh của

nhân dân chống chính sách “tố Cộng” của địch, bảo vệ cán bộ đảng viên, đa số

đồng bào trong huyện, lương cũng như giáo, ngày càng có cảm tình với cán bộ cáchmạng, khâm phục sự chịu đựng gian khổ, thiếu thốn mọi mặt, thậm chí biết nguyhiểm đến tính mạng nhưng vẫn bám trụ lãnh đạo phong trào, nên phần lớn nhữnggia đình nuôi chứa cán bộ đều giác ngộ và trở thành cơ sở nòng cốt tham gia côngtác khi Đảng cần như: làm giao thông liên lạc… Nhiều người tỏ ra có năng lực, uytín đã được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam Có số vào hội đồng hương chínhcủa xã nhưng vẫn hoạt động giúp đỡ phong trào cách mạng, thông báo tin tức hoạtđộng của địch, giúp cơ sở làm giấy căn cước hợp pháp tùy thân

Đáng lý ra ngày 20/7/1955 là ngày lập lại quan hệ bình thường Nam – Bắcđể năm 1956 tiến hành tổng tuyển cử thống nhất nước nhà, nhưng ngược lại Diệmtuyên truyền ta chia đôi đất nước, chúng triệt để chống Cộng Ở Châu Thành,chúng bắt đầu mở chiến dịch tố cộng, bắt buộc cán bộ, nhân viên và các Ban trịï sựđạo phải học tập tố cộng, phải vạch mặt bọn Việt Cộng nằm vùng, và kêu gọi lôi