Lí thuyết Chương Sóng cơ học CB &NC

 Có 2 loại : sóng ngang và sóng dọc - Sóng ngang : là sóng mà các phần tử của sóng dao động theo phương vuông góc với phương truyền sóng.. - Sóng dọc : là sóng mà các phần tử của sóng d

LÍ THUYẾT VẬT LÍ 12

Cơ bản  Nâng cao

Chương : Sóng C ơ

1 Sóng cơ Phương trình sóng

2 Phản xạ sóng Sóng dừng.

3 Giao thoa sóng

4 Sóng âm Nguồn nhạc.

5 Hiệu ứng Đốp-ple

Lưu hành nội bộ – 2008

Sóng cơ Phương trình sóng

1 Hiện tượng sóng:

 Sóng cơ là dao động cơ lan truyền trong một môi trường.

 Có 2 loại : sóng ngang và sóng dọc

- Sóng ngang : là sóng mà các phần tử của sóng dao động theo

phương vuông góc với phương truyền sóng

- Sóng dọc : là sóng mà các phần tử của sóng dao động theo

phương trùng với phương truyền sóng

 Giải thích sự tạo thành sóng cơ học :

Sóng cơ học được tạo thành nhờ lực liên kết đàn hồi giữa các phần tử của môi trường truyền dao động đi, và các phần tử càng ở xa tâm dao động cùng trễ pha hơn

2 Những đại lượng đặc trưng của chuyển động sóng.

a Chu kì, tần số sóng:

Tất cả các phần tử của sóng đều dao động với cùng chu kì và tần

số, gọi là chu kì và tần số của sóng.

b Biên độ sóng:

Biên độ sóng tại mỗi điểm trong không gian là biên độ dao động

của phần tử môi trường tại điểm đó

Trong thực tế, càng ra xa tâm dao động thì biên độ sóng càng nhỏ

vì lực cản, sự lan tỏa năng lượng càng rộng hơn

c Bước sóng (  ) :

Bước sóng là khoảng cách giữa hai điểm gần nhau nhất trên

phương truyền sóng có dao động cùng pha Hay bước sóng là quãng đường sóng truyền được trong một chu kì

 = v.T = v

f trong đó

ìï l ïïï íï ïï ïỵ

: bước sóng (m)

v : tốc độtruyền sóng (m / s)

f : tần số (Hz), T : chu kì (s)

d Tốc độ truyền sóng:v f

T

l

 Tốc độ truyền sóng là tốc độ truyền pha dao động

 Trong khi sóng truyền đi, các phần tử của sóng vẫn dao động tại chỗ

e Năng lượng sóng:

 Quá trình truyền sóng là quá trình truyền năng lượng

3 Phương trình sóng:

a Lập phương trình:

 Xét trường hợp sóng ngang truyền dọc theo một đường thẳng Ox Bỏ qua mọi lực cản

 Chọn : - Trục tọa độ Ox là đường truyền sóng

- Gốc tọa độ O là điểm bắt đầu truyền dao động

- Chiều dương là chiều truyền sóng

- Gốc thời gian t = 0 là lúc bắt đầu truyền dao động

 Giả sử phương trình sóng tại O : u O (t) = Acost = Acos 2

T

p t

 Gọi : + M là một điểm bất kỳ trên đường truyền sóng

+ v là tốc độ truyền sóng

+ Thời gian sóng truyền từ O đến M : t = x

v

 Phương trình sóng tại M

u M (t) = Acos  t x

v

ç - ÷

è ø = Acos

x t v

ç w - ÷

è ø = Acos

T

ỉ p p ư

với = 2 f = 2

T

p

w p

b Một số tính chất của sóng suy ra từ phương trình sóng:

 Tính tuần hoàn theo thời gian.

Xét điểm M xác định, trạng thái dao động của M ở các thời điểm t, t + T, t + 2T, hoàn toàn giống nhau

 Tính tuần hoàn theo không gian

Xét điểm M có li độ x Trên đường truyền sóng, những điểm cách nhau một khoảng bằng một bước sóng thì có cùng li độ (cùng trạng thái dao động)

x

x

Phản xạ sóng Sóng dừng.

1 Sự phản xạ sóng.

 Sóng đang truyền trong một môi trường mà gặp vật cản thì bị phản xạ

 Sóng phản xạ có cùng tần số và bước sóng với sóng tới

 Nếu vật cản cố định (đầu phản xạ cố định) thì sóng phản xạ ngược pha với sóng tới (đổi chiều)

2 Sóng dừng

 Sóng tới và sóng phản xạ, nếu truyền theo cùng một phương có thể giao thoa với nhau và tạo thành một hệ sóng dừng

 Sóng dừng là sóng có các nút và bụng cố định trong không gian

- Những điểm đứng yên gọi là nút.

- Những điểm dao động với biên độ cực đại gọi là bụng.

- Những nút và bụng xen kẽ, cách đều nhau

3 Điều kiện để có sóng dừng :

a Đối với dây có 2 đầu cố định hay một đầu cố định, một đầu dao động.

 Hai đầu dây là 2 nút

 Khoảng cách giữa 2 nút hay 2 bụng liên tiếp là

2 l

 Chiều dài dây bằng một số nguyên lần nửa bước sóng

 = n

2

l

{n = 1, 2, là số bó nguyên}

 Số bụng sóng = Số bó sóng = n

 Số nút = n + 1

b Đối với dây có hai đầu tự do

 Hai đầu tự do là hai bụng sóng

 Khoảng cách giữa 2 nút hay 2 bụng liên tiếp là

2 l

 Chiều dài dây bằng một số nguyên lần nửa bước sóng

 = n

2

l {n = 1, 2, }

 Trên dây có : - Số bó sóng nguyên = n – 1

- Số bụng sóng = n + 1

- Số nút sóng = n

c Đối với dây có một đầu tự do

 Đầu tự do là bụng sóng

 Khoảng cách giữa 2 nút hay 2 bụng liên tiếp là

2 l

 Chiều dài dây bằng một nửa số bán nguyên nửa bước sóng

2

ê + ú

ë û 2 (2n 1) 4

l = + l

{n = 1, 2, số bó nguyên}

 Trên dây có : - n + 21 bó sóng

- Số bụng sóng = số nút sóng = n + 1

 Ứng dụng : Có thể ứng dụng hiện tượng sóng dừng để đo tốc độ truyền sóng trên dây

3 Trong hiện tượng sóng dừng xảy ra trên sợi dây PQ với đầu P là nút

sóng Biên độ dao động của điểm M cách P một đoạn d là:

M

2 d

A = 2A sin p

l (với A là biên độ dao động của nguồn)

4 Xác định tốc độ truyền sóng bằng sóng dừng đối với đoạn dây đàn

hồi có hai đầu cố định :

2

v f f

k

l

= l = Trong đó: ìïïïï

íï ïï ïỵ

v : tốc độ truyền sóng

k : số bụng sóng : chiều dài của dây

l

Giao thoa sóng.

1 Sự giao thoa của hai sóng

Xét trường hợp 2 nguồn dao động S1 và S2 có cùng tần số, cùng pha Xét điểm M trên mặt nước cách S1 một đoạn S1M = d1 và cách S2 một đoạn S2M = d2

 Các nguồn S1 và S2 dao động theo phương trình :

u 1 = u 2 = Acost = Acos 2

T

p t

 Sóng tại M do u1 truyền tới : u 1M = A cos 2 t d 1

T

ê - ú

ê l ú

 Sóng tại M do u2 truyền tới : u 2M = A cos 2 t d 2

T

ê - ú

ê l ú

 Dao động tại M là tổng hợp của 2 dao động u1M và u2M

u M = u 1M + u 2M = d 1 d 2 2 t d 1 d 2

2A cos cos

T

- p ç p - + p ÷

 Biên độ dao động tại M phụ thuộc vào biên độ u1M, u2M và pha ban đầu hay độ lệch pha giữa u1M và u2M

1 2 M

d d

A 2A cos

l

  =  1 –  2 = 2 é d 1 d 2 ù

ê - ú

ê l l ú

ë û = 2 p

l ( d 1  d 2 )

 Nếu u1M và u2M cùng pha :  = 2k thì biên độ dao động tại M đạt cực đại : A M = 2A, |d 1 – d 2 | = k

 Nếu u1M và u2M ngược pha :  = (2k + 1): biên độ dao động tại M đạt cực tiểu: A M = 0, |d 1  d 2 | = k 1

2

ê + ú

ë û 

 Quỹ tích những điểm dao động

với biên độ cực đại là 1

hyperbol Xen kẽ với chúng là

quỹ tích của những điểm dao

động với biên độ cực tiểu cũng

là 1 hyperbol Các đường

hyperbol tạo thành khi có sự

giao thoa của hai sóng như trên

gọi là vân giao thoa

2 Điều kiện để có hiện tượng giao thoa

a Nguồn kết hợp :

Hai nguồn kết hợp là hai nguồn dao động có cùng tần số, cùng phương và có độ lệch pha không đổi theo thời gian

b Sóng kết hợp :

Hai sóng do hai nguồn kết hợp tạo thành gọi là hai sóng kết hợp

c Điều kiện để có hiện tượng giao thoa sóng :

Điều kiện cần và đủ để hai sóng giao thoa được với nhau tại một điểm là hai sóng đó phải là hai sóng kết hợp, tức được tạo ra từ hai nguồn dao động có cùng tần số, cùng phương và có độ lệch pha không đổi theo thời gian

3 Định nghĩa sự giao thoa sóng :

Sự giao thoa của hai sóng là hiện tượng hai sóng kết hợp khi gặp nhau tại những điểm xác định luôn luôn hoặc tăng cường nhau hoặc làm yếu nhau

Hình ảnh 2 sĩng giao thoa

Sóng âm Nguồn nhạc.

1 Nguồn gốc của âm và cảm giác về âm.

 Vật dao động làm cho lớp không khí ở bên cạnh lần lượt bị nén, rồi bị dãn, xuất hiện lực đàn hồi khiến cho dao động đó được truyền đi cho các phần tử không khí ở xa hơn  tạo thành sóng gọi là sóng âm có cùng tần số với nguồn âm

 Trong chất khí và chất lỏng sóng âm là sóng dọc

Trong chất rắn sóng âm gồm cả hai sóng dọc và ngang

 Sóng âm truyền qua không khí, lọt vào tai ta qua màng nhĩ, làm nó dao động  ta có cảm giác về âm thanh (gọi tắt là âm)

 Cảm giác về âm phụ thuộc vào nguồn âm và tai người nghe

 Tai con người có thể cảm nhận được những sóng âm có tần số từ 16Hz đến 20000Hz

 Những âm có tần số lớn hơn 20000Hz gọi là sóng siêu âm và có tần số nhỏ hơn 16Hz gọi là sóng hạ âm.

 Sóng âm truyền đi trong tất cả các môi trường rắn, lỏng, khí và không truyền được trong chân không

 Tốc độ truyền âm phụ thuộc tính đàn hồi và mật độ của môi trường

 Tốc độ truyền âm trong chất rắn lớn hơn trong chất lỏng, và trong

chất lỏng lớn hơn trong chất khí: v khí < v lỏng < v rắn

2 Nhạc âm và tạp âm.

 Âm do các nhạc cụ phát ra nghe êm ái, dễ chịu, đồ thị dao động là những đường cong tuần hoàn có tần số xác định Chúng được gọi

là nhạc âm.

 Tiếng gõ tấm kim loại …  chói tai, gây cảm giác khó chịu, đồ thị của chúng là những đường cong không tuần hoàn, không có tần số

xác định Chúng được gọi là tạp âm.

3 Những đặc trưng của âm.

a Độ cao của âm.

Độ cao của âm là đặc tính sinh lý của âm phụ thuộc vào tần số

của âm Âm có tần số càng lớn thì càng cao (âm bổng) Âm có tần số càng nhỏ thì càng thấp (âm trầm)

b Âm sắc:

Âm sắc là tính chất của âm giúp ta phân biệt các âm cùng độ cao,

độ to được phát ra bởi các nguồn khác nhau Âm sắc là đặc tính sinh lý của âm phụ thuộc tần số và biên độ của âm

c Độ to của âm, cường độ âm, mức cường độ âm:

 Cường độ âm là năng lượng được sóng âm truyền qua một đơn

vị diện tích đặt vuông góc với phương truyền sóng trong một đơn vị thời gian Đơn vị của cường độ âm là W/m2 Ký hiệu : I

 Để so sánh cường của một âm với cường độ âm tiêu chuẩn người

ta dùng đại lượng mức cường độ âm (L)

L = 10lg

o

I

I I : Giá trị tuyệt đối của cường độ âm

Io : giá trị cường độ âm được chọn

 Đơn vị của L : dB (đềxiben)

 Độ to của âm là một đặc tính sinh lý phụ thuộc vào cường độ âm

và tần số của âm

 Do đặc điểm sinh lý của tai nên : ngưỡng nghe  cường độ âm  ngưỡng đau

(Miền nghe được)

 Ngưỡng nghe thay đổi theo tần số của âm.

 Ngưỡng đau là cường độ âm lớn tới mức tạo cảm giác đau trong

tai Ngưỡng đau có giá trị là 10W/m2 đối với mọi tần số âm, ứng với mức cường độ âm là 130dB

3 Nguồn nhạc âm.

 Nguồn nhạc âm thường gặp là đàn dây và kèn hơi (như ống sáo)

 Khi phát ra âm, dây đàn và cột khí trong ống sáo đều tạo ra sóng dừng

 Với dây đàn hai đầu cố định, có sóng dừng khi chiều dài l của dây

thỏa mãn điều kiện:  n

2



 với n = 1, 2 , 3, …

- Với n = 1, ta có âm cơ bản ứng với tần số f v

2



l .

- Với n = 2, 3, … ta có các họa âm bậc 2, bậc 3, … ứng với các tần

số f’ = nf.

Cộng hưởng âm - Hiệu ứng Đốp-ple

1 Cộng hưởng âm.

a Cộng hưởng của cột khí: đặt một âm thoa ở gần miệng của một

ống hình học, đầu kia của ống được nhúng trong một bình nước dùng dùi cao su gõ nhẹ cho âm thoa phát ra âm, nâng dần ống tre lên, ta nghe thấy độ to của âm thay đổi Có vị trí của ống mà độ to của âm lớn nhất, có vị trí mà âm hầu như tắt hẳn Đó là hiện tượng sóng dừng của cột khí trong ống Khi có sóng dừng, biên độ dao động của sóng âm được tăng lên nhiều lần, ta gọi là có cộng hưởng âm

b Hộp cộng hưởng: là bầu đàn, thân kèn, sáo, là một hộp rỗng, tùy

thuộc vào hình dạng, kích thước và chất liệu mà hộp cộng hưởng có khả năng cộng hưởng với một số họa âm nhất định, khuếch đại những âm đó và tạo ra một âm tổng hợp có âm sách riêng đặc trưng cho mỗi loại nhạc cụ

2 Hiệu ứng Đốp-ple.

 Khi có chuyển động tương đối giữa nguồn phát ra âm và máy thu thì âm thu được có tần số khác với âm phát ra (tăng hay giảm) Đó

là hiệu ứng Đốp-ple.

 Khi nguồn âm tiến lại gần người quan sát thì người này nhận biết được sóng âm có tần số lớn hơn so với tần số của nguồn âm :

M s

v v v

v v



 Khi nguồn âm chuyển động ra xa người quan sát thì người này nghe được âm có tần số nhỏ hơn tần số của nguồn âm :

M s

v v v

v v



Trong đó: v (tốc độ truyền âm), v M (tốc độ máy thu), v S (tốc độ nguồn âm) đều được xác định đối với môi trường

3 Ứng dụng:

Cảnh sát dùng hiệu ứng Đốp-ple để xác định tốc độ của xe