Trước hết là mô hình làn sóng di dân: Theo mô hình này, tính đa dạng được gây ra bởi những làn sóng di dân liên tiếp của những người “tiên tiến hơn về văn hóa” thay thế những người kém t
Trang 1BỨC KHẢM TỘC NGƯỜI
Trong việc nghiên cứu nhân học và xã hội học cộng đồng sắc tộc có sự phân biệt lớn giữa hai khái niệm “chủng tộc” và “cộng đồng sắc tộc” Khái niệm
“chủng tộc” được dùng phổ biến, khái niệm “cộng đồng sắc tộc” thì mở rộng và phức tạp hơn Có nhiều những mâu thuẫn và phi lý trong việc sử dụng dân dã thuật ngữ “chủng tộc”, đặc biệt là việc sử dụng thuật ngữ này để biện minh cho các hành vi phân biệt của một nhóm này đối với nhóm khác, từ việc áp đặt những phiền phức và bất lợi nhỏ nhoi đến việc diệt chủng Thuật ngữ “cộng đồng sắc tộc” có ý nghĩa quan trọng khi nghiên cứu tính tương đối của văn hóa, đôi khi được dùng với ý nghĩa tương đương như “chủng tộc” Cần phải có một nhận thức phê phán về cách dùng các thuật ngữ này cũng như về cách mà những khác biệt giữa các nhóm người được nói đến
Không có một lý thuyết duy nhất nào có thể giải thích được tính đa dạng của con người Trước hết là mô hình làn sóng di dân: Theo mô hình này, tính đa dạng được gây ra bởi những làn sóng di dân liên tiếp của những người “tiên tiến hơn về văn hóa” thay thế những người kém tiên tiến hơn, họ bị buộc phải di chuyển đến những nơi hẻo lánh hơn và ở đấy những văn hóa ban sơ và nguyên thủy của họ được lưu giữ Tính không thỏa đáng của mô hình này đòi hỏi những khung nhận thức mới Mô hình thích nghi tiến hóa ra đời, cho rằng sự khác biệt tiến triển từ sự thích nghi với điều kiện môi trường Gần đây hơn, mô hình khác biệt tại chỗ được dùng để giải thích những khác biệt về cơ thể Mô hình khác biệt tại chỗ thứ hai giải thích sự xuất hiện tính đa dạng về mặt thích nghi sinh thái, sử dụng những quan điểm do việc nghiên cứu sinh thái học văn hóa cung cấp Một mô hình khác là mô hình tương tác giữa các nhóm, cho rằng bản sắc của một nhóm tộc người và thành viên của nhóm đó phụ thuộc vào tính chất tương tác giữa các nhóm
Trang 2Nhìn chung trong việc tìm hiểu tính đa dạng con người và văn hóa, cách
lý giải về sự thích nghi tiến hóa vẫn là thống trị, tuy nhiên có thêm tính phức hợp vào nữa Tuy nhiên từ trước đến nay vẫn có quan điểm cho rằng có một khoảng gián đoạn đứt quãng giữa lý thuyết tiến hóa của con người và lý thuyết
về tính đa dạng và khác biệt văn hóa giữa các nhóm người Dù vậy việc nghiên cứu cộng đồng sắc tộc trên cơ sở bằng chứng lịch sử và các dữ kiện đương thời
đã có những tiến bộ lớn lao
Khái niệm “cộng đồng sắc tộc” là một khái niệm không có giới hạn định trước do hiện tượng mà nó tìm để mô tả và đặt vào trong bối cảnh là biến đổi và năng động theo cái nghĩa là bao hàm các quá trình phức tạp đang diễn ra Thông qua việc hiểu biết đầy đủ về nghĩa của “cộng đồng sắc tộc” chúng ta mới đánh giá được đúng đắn hơn sự phong phú và đa dạng của các nhóm người, và phương cách mà họ biểu thị bản chất của mình Nếu như “chủng tộc” là một cách gọi mang tính áp đặt thì “cộng đồng sắc tộc” lại thường là một sự phân biệt
tự áp đặt Tóm lại, một cộng đồng tộc người hoặc nhóm tộc người là có những đặc trưng sau: một tên tập thể, một huyền thoại dòng dõi chung, một lịch sử chung, một văn hóa chung rành rẽ, một sự gắn kết với một vùng đất riêng và một tinh thần liên kết Một cộng đồng tộc người không tự nó tồn tại mà phải có
sự liên quan tới các nhóm khác, do đó nhà nước ra đời
Các nhà tình thế luận coi cộng đồng sắc tộc là một biến số phụ thuộc, được tạo ra và kiểm soát bởi những lợi ích và chiến lược bên ngoài Các nhà căn bản luận lại cho rằng cộng đồng sắc tộc là cơ bản và cốt yếu có quyền lực và tính quyết định riêng của nó Trong số những nhà tình thế luận, Barth cho rằng:
“Những khác biệt tộc người không phụ thuộc vào sự thiếu vắng mối tương tác
và chấp nhận xã hội mà thường là trái ngược lại, là những nền tảng thực sự trên
đó các hệ thống xã hội hợp quần được xây dựng Mối tương tác trong một xã hội như vậy không dẫn đến sự thủ tiêu tộc người qua biến đổi và tiếp biến văn
Trang 3hóa, những khác biệt về văn hóa có thể vẫn dai dẳng mặc dù có tiếp xúc giữa tộc người và có sự tùy thuộc lẫn nhau.”
Trong quan hệ tộc người ở Miến Điện, có thể nói rằng chính kiểu tổ chức nhà nước tiền thuộc địa đã có tác động trực tiếp tới các mối quan hệ tộc người Tương phản với tính phức tạp về tộc người ở Miến Điện, quan hệ tộc người ở Xiêm (Thái Lan) ít hỗn loạn hơn nhiều Tính thống nhất và đồng nhất tương đối của Xiêm là một sự tương phản rõ rệt với Miến Điện Khi nhà nước mạnh cả về
tư tưởng và thiết chế thì tính hiệu quả của nó được đảm bảo Nhà nước yếu là những nhà nước không tạo ra được một sự đồng thuận về chính trị và xã hội đủ
để loại bỏ việc sử dụng quyền lực trên phạm vi lớn trong đời sống chính trị nội địa Theo sự phân biệt này Miến Điện rất có thể coi là một nhà nước yếu còn Thái Lan có thể là một nhà nước mạnh
Mối quan hệ biện chứng giữa nhà nước – dân tộc và cộng đồng sắc tộc có nghĩa là những tư tưởng về nhà nước – dân tộc như vị trí của các công dân thuộc các cộng đồng sắc tộc khác nhau ở trong nhà nước dân tộc và các chính sách được vạch ra để bảo đảm vị trí đó có tác động như thế nào lên cách mà thành viên thuộc các nhóm tộc người đó tự xác định đặc tính của mình và mối quan hệ của họ với nhà nước Đồng thời, tùy theo cách mà các thành viên của một nhóm tộc người xác định đặc tính tộc người của họ, và nếu họ cảm thấy các lợi ích hợp pháp của mình được nhà nước cai quản họ phục vụ thì họ có thể hoạt động thông qua những thủ lĩnh do được chỉ định hoặc do tự đề cử không, hay là phải chấp nhận hoặc bác bỏ tính hợp pháp của nhà nước, và như vậy là có tác động lại lên nhà nước
Trong các nhà nước đương đại thời sau độc lập, tần số xuất hiện xung đột
và bạo đông tộc người gia tăng mạnh Nguyên nhân là do trong các nhà nước mới được độc lập, đời sống chính trị được điều hành theo ý thức hệ và chính sách của nhà nước – dân tộc Tuy nhiên do hệ quả của tính năng động và những
Trang 4khác biệt nội tại giữa các nhóm cấu thành, đời sống chính trị trở nên bị chi phối bởi những cạnh tranh và xung đột của các tập thể tọc người, họ nghi ngờ hoặc bác bỏ tính hợp pháp của nhà nước và chủ nghĩa dân tộc và hệ ý thức của nhà nước dân tộc, dẫn đến sự thiết lập nhà nước hậu thuộc địa Quá trình này cuốn hút số lượng đông đảo dân chúng đã có ý thức về bản sắc tộc người và bao hàm việc vận dụng bản sắc tộc người tập thể phục vụ cho hành động chính trị