sgk địa lí 11 cơ bản

I - Sir PHAN CHIA THANH CAC NH6M NI/6C The giai c6 tren 200 quoc gia va vung lanh tho khac nhau ve dac diem tu nhien, dan CU, xa hoi, trinh do phat trien kinh te va dugc xep vao hai nho

BO GIAO DUG VA OAO TAO

DIALI

NHA X U X T B A N GIAO DUG VI^T NAM

BO GIAO DUG VA DAO TAO

LE THONG (Tong Chu bien) NGUYEN THI MINH P H U O N G (Chu bien)

PHAM VIET HONG - NGUYEN VIET HUNG

O N G THI DAN THANH - THAN DUC TUAN - NGUYEN DUG VU

DIALI

(Tdi ban Idn thA tu)

NHA XUAT BAN GIAO DUG VIET NAM

Chiu trdch nhiem xudt ban : Chu tich HDQT kiem Tong Giam doc NGO TRAN AI

Pho Tong Giam doc kiem Tong bien tap NGUYEN QU^ THAO

Bien tap Idn ddu

Bien tap tdi ban :

Bien tap mi thuat

CU DUC NGHIA - TRINH MINH HUNG BUI THI BICH NGOC

CONG TY CO PHAN Ml THUAT VA TRUYEN THONG

Ban quyen thuoc Nha xuat ban Giao due Viet Nam - Bp Giao due va Oao tao

KHAI QUAT

NEN KINH TE - XA HOI

THE Gl6l

C A C NUCI(

:N THE G I 6 I

Bai 1

Sir Ti/ONG PHAN yi TRINH DO PHAT T R I I N

KINH T I - XA HOI COA CAC N H 6 M Ni/6C

CUOC CACH MANG KHOA HOC VA CONG NGHf Hl|N DAI

m • • • • •

Cck- niitjc rreii the giai ditac xcp vao iihCatg ii/ioni khcic nhaii vai siftirang phan ro ret ve trinh do plidt trien kinh te- xcl hoi Ciioc each mgng khoa hoe vd eong nghe hien dgi tde dgiig nignli me den nen kinh te the gi&i, ehiiych dan nen kinh te the giai sang mot giai dogn phdt trien moi ggi la nen kinh tetri thii'c

I - Sir PHAN CHIA THANH CAC NH6M NI/6C

The giai c6 tren 200 quoc gia va vung lanh tho khac nhau ve dac diem tu nhien, dan CU, xa hoi, trinh do phat trien kinh te va dugc xep vao hai nhom nuac : phat trien va dang phat trien

Cac nuac phat trien c6 tong san pham trong nuac binh quan dau nguai (GDP/nguai) cao, dau tu nuac ngoai (FDI) nhieu, chi so phat trien con nguai (HDI) a muc cao

^ " A i v j e ^ THL\ iJlfej PI^^N ADtOLEN ^ ^ ^ IAN ANH

LI6N BANG NGA MONGC6_

( J •, ', TRUNGQUOC " * ^ '

'i-( ; [ , : ANBO

DlfONG ' " ' r ^ MADAGAXCA

""^^^.'.ylMtoAMBicH DUONG

GDP/NGUOl 6 CAC N t t 3 c v A VUNG LANH T H 6 (USD)

| r I Mile cao: tren 8955 i MCrc trung binh di/ai: 725 - 2895

1 _ MiJc tning binh tren: 2896 - 8955 \^^ Mile thap: du6i 725

r7^^s^0m

THAI BINH

LnrONC,

^NIUGHIN£

Hinh 1 Phan bo cac nuac va vung lanh tho tren the gidi theo

miic GDP binh quan dau ngucri (USD/nguoi - nam 2004)

Cac nuac dang phat trien thuang c6 GDP/nguai thap, no nuac ngoai nhieu va

HDI a muc thap

Trong nhom nuac dang phat trien, mot so nuac va viing lanh tho da trai qua qua trinh cong nghiep hoa va dat dugc trinh do phat trien nhat dinh ve cong nghiep goi chung la cac nuac cong nghiep mai (NICs) nhu : Han Quoc, Xin-ga-po, Dai Loan, Bra-xin, Ac-hen-ti-na,

Difa vao hinh I, nhan xel sif phdn ho cac nuCfc vd vfing lanh tho tren the gidi theo nn'fc GDP Ivnii quan ddu ngifoi (USD/ngu'di)

11-51/ Tl/ONG PHAN VE TRINH Op P H A T TRIEN KINH TE

CUA CAC NHOM Nl/GfC

XA HOI

GDP binh quan dau nguai c6 su chenh lech Ian giiia cac nuac phat trien va cac nuac dang phat trien

BANG 1.1 GDP BINH QUAN DAU NGUdi CUA M O T SO NUC)C TREN THE GlCil

-NAM 2004, THEO GIA THUC TE

(Don vi : USD)

Cac nu6c phat trien

Ten nu6c GDP/nguoi

M D o E-ti-6-pi-a

Dua vdo ixing I.I, hay nhdn xet su'chenh lech ve GDP hinh quan ddu ngu'di gida cac nu'&c phdt trien vf) cdc mfdc dang phdt trien

B A N G 1.2 CO CAU GDP P H A N THEO KHU VUC KINH TE

CUA CAC NHOM NUCSC - N A M 2004

(Don vi : %)

Nhom nufdc

Phat trien

Dang phat trien

Co cau GDP phan theo lihu vuc kinh te Khu vuc I

2,0

25,0

Khu vuc II

27,0 32,0

Khu vuc III

71,0

43,0

Dira vdo bang 1.2 hdy nhdn vet ca can GDP phan theo khu vifc kinh te ci'ia cdc nh.v, :;ir'<r - :u)ni '"OOJ

Cac nhom nuac c6 su khac biet ve cac chi so xa hoi

'***>« Tuoi tho trung binh (tuoi) - nam 2005 :

- The giai : 67

- Cac nuac phat trien : 76

- Cac nuac dang phat trien : 65 Cac nuac a chau Phi c6 tuoi tho trung binh

la 52 (trong do a khu vuc Tay Phi, Dong Phi la 47 - thap nhat the giai)

B A N G 1.3 CHI SO HDI CUA THE Gl6l VA CAC NHOM NUOC

2002

0,831 0,663 0,729

2003

0,855 0,694 0,741

Di/a vdo hdng 1.3 ket hap vdi thong tin a tren nhdn xet sif khdc biet ve chi

so HDI vd tuoi tho ti'ung binh gida nhom nifo'c phdt trien vd nhom nude dang phdt trien

Ill - CUpC CACH MANG KHOA HOC VA CONG NGHE HIEN DAI

Cuoi the ki XX dau the ki XXI, nhan loai tien hanh cuoc each mang khoa hoc

va cong nghe hien dai vai dac trung la su xuat hien va phat trien nhanh chong cong nghe cao Day la cac cong nghe dua vao nhung thanh tuu khoa hoc mai, vai ham lugng tri thuc cao Bon cong nghe tru cot, c6 tac dong manh me va sau sSc den phat trien kinh te - xa hoi la : cong nghe sinh hoc, cong nghe vat lieu, cong nghe nang lugng, cong nghe thong tin

Cugc each mang khoa hgc va cong nghe hien dai da lam xuat hien nhieu nganh mai, dac biet trong cac linh vuc cong nghiep va dich vu, tao ra nhirng buac chuyen dich ca cau kinh te manh me

Bang Ide'u biet ciia hdn than, em hdy :

- \'eu mot so thdnh tifu do hdii coic^ nghe tru cot tgo ra

— Ke ten mot so ngdnh dich vu cdn den nliieu tri tlu'fc ni du : ketodn bdo hiem }

Cugc each mang khoa hgc va cong nghe hien dai tac dgng ngay cang sau sac, lam cho kinh te the giai chuyen dan tu nen kinh te cong nghiep sang mot loai hinli kinh te mai, dua tren tri thuc, ki thuat, cong nghe cao, dugc ggi la nen kinh te tri thirc

Cdu hoi va bai tap

1 Trinh bay nhung diem tuong phan ve trinh do phat trien kinh te - xa hoi cua nhom nuoc phat trien voi nhom nuoc dang phat trien

2 Neu dac trung va tac dong cua cuoc each mang khoa hoc va cong nghe hien dai den nen kinh te - xa hoi the giai

3 Dua vao bang so lieu sau :

TONG NO NUCiC NGOAl CIJA NHOM NU6c DANG PHAT TRIEN

Bai 2

XU Hl/OfNG TOAN CAU HOA, KHU Vl/C HOA KINH TE

Todn cdu hod vd khu vuc hod Id xii hudng td't \cu dan den si(pint thugc Idn nhau ngdy cdng tdng gida cdc nen kinh te : dong thai, tgo ra uhdng dgng life thiic day su'tdug tru'dug vd phdt trien kinh te the gidi

I - XU HU'CKNG TOAN CAU HOA KINH TE

Toan cau hoa la qua trinh lien ket cac quoc gia tren the giai ve nhieu mat, tu kinh te den van hoa, khoa hgc, Toan cau hoa kinh te c6 tac dgng manh me den mgi mat cua nen kinh te - xa hoi the giai

1 Toan cau hoa kinh te

Toan cau hoa kinh te c6 nhung bieu hien ro net sau :

a) Thuang mgi the giai phdt trien mgnh

Toe do tang trucmg cua thuang mai luon cao han toe do tang truang cua toan

bg nen kinh te the giai To chuc thuang mai the giai (WTO) vai 150 thanh vien (tinh den thang 1-2007) chi phoi tai 95% hoat dgng thuang mai cua the giai va c6 vai tro to Ian trong viec thiic day tu do hoa thuang mai, lam cho nen kinh te the giai phat trien nang dgng han

b) Ddu tu nuac ngoai tdng nhanh

Til nam 1990 den nam 2004 dau tu nuac ngoai da tang tu 1774 ti USD len 8895

ti USD Trong dau tu nuac ngoai, ITnh vuc dich vu chiem ti trgng ngay cang Ian, trong do noi len hang dau la cac hoat dgng tai chinh, ngan hang, bao hiem,

c) Thi trudng tdi chinh quae tenia rgng

Voi hang van ngan hang dugc noi vai nhau qua mang vien thong dien tu, mot mang luod lien ket tai chinh toan cau da va dang rgng ma tren toan the giai Cac to chuc quoc te nhu Quy tien te quoc te (IMF), Ngan hang The giai (WB) ngay cang CO vai tro quan trgng trong su phat trien kinh te toan cau, ciang nhu trong dai song kinh te - xa hoi cua cac quoc gia

d) Cdc cong ti xuyen quae gia c6 vai trd ngdy cdng Idri

Cac cong ti xuyen quoc gia c6 pham vi hoat dgng a nhieu quoc gia khac nhau, nam trong tay nguon cua cai vat chat rat Ian va chi phoi nhieu nganh kinh te quan trgng

2 He qua cua viec toan cau hoa kinh te

Toan cau hoa kinh te da thuc day san xuat phat trien va tang truang kinh te toan cau, day nhanh dau tu, tang cuang su hgp tac quoc te Tuy nhien, toan cau hoa kinh

te ciing c6 nhiJng mat trai cua no, dac biet lam gia tang nhanh chong khoang each giau ngheo

II - XU H U ' P N G K H U VLTC H O A K I N H TE

1 Cac to chufc lien ket kinh te khu vUc

Do su phat trien khong deu va sue ep canh tranh trong cac khu vuc tren the giai, nhiing quoc gia c6 net tuang dong ve dia li, van hoa, xa hoi hoac c6 chung muc tieu, Igi ich phat trien da lien ket vai nhau thanh cac to chuc lien ket kinh te dac thu

B A N G 2 MOT SO TO CHtJt LIEN KET KINH TE KHU VUC

Cac nu6c va viing lanh tho So dan GDP '

thanh vien • (trieu nguoi (ti USD

-(Tinh den nam 2005) i nam 2005) nam 2004)

1 Hoa Ki, Ca-na-da, Me-hi-c6

Diic, Anh, Phap, Ha Lan, Bi, I-ta-li-a, Liic-xam-bua, Ai-len, Dan Mach, Hi Lap, Tay Ban Nha,

Bo Dao Nha, Ao, Phan Lan, Thuy Dien, Sec, Hung-ga-ri,

Ba Lan, X16-va-ki-a, Lit-va, Lat-vi-a, X16-ve-ni-a, Et-xto-ni-a, Man-ta, Sip

In-do-ne-xi-a, Ma-lai-xi-a, Phi-lip-pin, Xin-ga-po, Thai Lan, Bru-nay, Viet Nam, Lao, Mi-an-ma, Cam-pu-chia

Dien dan hgp tac

kinh te chau A

-Thai Binh Duong

(APEC)

"1

1989 Bru-nay, In-do-ne-xi-a, Ma-lai-xi-a,

j Phi-lip-pin, Xin-ga-po, Thai Lan,

! Hoa Ki, Ca-na-da, Me-hi-c6, Nhat Ban, Han Quoc, 0-xtray-li-a, Niu Di-lan, Dai Loan, Trung Quoc, Hong Cong (Trung Quoc), Pa-pua Niu Ghi-ne, Chi-le, Pe-ru, ] Lien bang Nga, Viet Nam

Thi truang chung

Nam MT

(MERCOSUR)**

1991 I Bra-xin, Ac-hen-ti-na, U-ru-goay, Pa-ra-goay

* Thang I - 2007, EU ket nap them Bun-ga-ri va Ru-ma-ni

** Thang 6 - 2006, MERCOSUR ket nap them Ve-ne-xu-e-la

Dua vao hang 2 so sanli so dan vu GDP cuu cue to cinic lien ket kinh te khu vifc Riit ra nhdn vet

2 He qua cua khu vUc hoa kinh te

Cac to chuc lien ket kinh te khu vuc vua hgp tac, vua canh tranh vai nhau da tao nen dgng luc thiic day su tang truang va phat trien kinh te, tang cuang tu do hoa thuang mai, dau tu dich vu trong pham vi khu vuc ciing nhu giiia cac khu vuc vai nhau, gop phan bao ve Igi ich kinh te ciia cac nuac thanh vien Dong thai, cung thiic day qua trinh ma cua thi truang cac quoc gia, tao lap nhCrng thi truang khu

vuc rgng lan, tang cuang qua trinh toan cau hoa kinh te the giai Tuy nhien,

XU huang khu vuc hoa ciing dat ra khong it van de doi hoi cac quoc gia phai quan tam giai quyet, nhu tu chu ve kinh te, quyen luc quoc gia,

Cdu hoi vd bdi tap

1 Trinh bay cac bieu hien chu yeu ciia toan cau hoa kinh te Xu huong toan cau hoa kinh

te dan den nhirng he qua gi ?

2 Cac to chirc lien ket kinh te khu vuc dugc hinh thanh dua tren nhirng ca so nao ?

3 Xac dinh cac nuoc thanh vien cua cac to chirc EU, ASEAN, NAFTA, MERCOSUR tren ban do "Cac nuac tren the giai"

Bai 3

Citng vdi viec bdo ve hod hinh, nhdn logi hien nay dangphdi doi mat vdi nhieu thdch thuc mang tinh todn cdu idiu : bung no ddn so, gid hod ddn

so d nhiem mdi truang, gciy ra nhung hgu qud nghiem trgng

BANG 3.1 TI SUAT GIA TANG DAN SO Tl/NHIEN TRUNG BINH NAM

- Dua vdo bdng 3.1, so sdnh ti sud't gia tdng ddn so tu nhien cua nhom lufdc dang phdt trien vdi nhom nude phdt trien vd todn the gidi

- Ddn so tdng nhanh ddn tdi nhung hgu qud gi ve nigi kinh te - xd hoi ?

2 Gia hoa dan so

Dan so the giai dang c6 xu huang gia di Trong ca cau theo do tuoi, ti le nguai dual 15 tuoi ngay cang thap, ti le nguai tren 65 tuoi ngay cang cao va tuoi thg ciia dan so the giai ngay cang tang

13

B A N G 3.2 CO CAu D A N SO THEO NHOM TUOI, GIAI DOAN 2000 - 2005

1 Bien doi khi hau t o a n cau va suy giam t a n g o d o n

Lugng CO2 tang dang ke trong khi quyen gay ra hieu ling nha kinh, lam cho nhiet do Trai Dat tang len Uac tinh trong vong 100 nam tra lai day, Trai Dat nong len 0,6°C Du bao vao nam 2100, nhiet do Trai Dat se tang them tir 1,4°C den 5,8°C

Hoat dgng cong nghiep va sinh hoat, dac biet a cac nuac phat trien da dua vao khi quyen mot lugng lan khi thai gay ra mua axit a nhieu nai tren Trai Dat Dong thai, khi thai CFC^ da lam tang odon mong dan va 16 thiing tang odon ngay cang rgng ra

Hdy trinh hdy cdc hgu qud do nhiet do Trdi Dd't tdng len vd tdng odon bi thung doi vdi doi song tren Trdi Ddt

2 O nhiem n g u o n nUdc ngot, bien va dai difcrng

Chat thai cong nghiep va chat thai sinh hoat chua dugc xu- li dua true tiep vao cac song, ho da lam 6 nhiem nghiem trgng nguon nuac a nhieu nai tren the giai Theo Lien hgp quoc, c6 khoang 1,3 ti nguai tren toan cau, trong do han 1 ti nguai

a cac nuac dang phat trien bi thieu nuac sach

Viec dua cac chat thai chua dugc xir li vao song ngoi va bien, cung cac su c6 dam tau, rira tau, tran dau xay ra a nhieu nai dang lam moi truang bien va dai duong chiu nhieu ton that Ion

Hinh 3 O nhiem dau tren bien

Y kieii cho rdng "Bdo ve mdi trUdng Id van de song cdn ciia nhdn logi" cd dung khong ? Tgi sao ?

3 Suy giam da dang sinh vat

Viec khai thac thien nhien qua miic ciia con nguai lam cho nhieu loai sinh vat

bi tuyet chung hoac dimg truac nguy ca tuyet chung Hau qua la lam mat di nhieu loai sinh vat, cac gen di truyen, nguon thuc pham, nguon thuoc chiia benh, nguon nguyen lieu ciia nhieu nganh san xuat,

Diai vdo hieu biet cua bdn thdn hdy neu mot so lodi dgng vat a nudc ta hien dang cd nguy ca tuyet chung, hoac cdn Igi rat it

lll-MpTSdVANOEKHAC

Trong nhiing thap nien cuoi cua the ki XX va nhirng nam dau cua the ki XXI, xung dot sac tgc, xung dot ton giao va nan khung bo tra thanh moi de doa true tiep tai on dinh, hoa binh cua the giai Nan khung bo ngay nay xuat hien a nhieu nai tren the giod, vai rat nhieu each thuc khac nhau (sat hai thii ITnh chinh tri, bat coc con tin, huan luyen va sii dung nguai lam thue vao hoat dgng khung bo, ) Dieu cue ki nguy hiem la cac phan tir khimg bo da sir dung cac thanh tuu ciia khoa hgc, cong nghe de thuc hien hoat dgng khiing bo (tain cong bang vu khi sinh hoa hgc, chat no, pha hoai mang vi tinh, )

15

Ben canh khung bo, hoat dgng kinh te ngam (buon lau vii khi, rira tien, ), tgi pham lien quan den san xuat, van chuyen, buon ban ma tuy, ciing la nhirng moi

de doa doi vai hoa binh va on dinh tren the giai

De giai quyet cac van de tren, can phai c6 su hgp tac tich cue giiia cac quoc gia

va toan the cong dong quoc te

Cdu hoi vd bdi tap

1 Chimg minh ring tren the giai, su bimg no dan so dien ra chu yeu a nhom nuac dang phat trien, sir gia hoa dan so dien ra chu yeu a nhom nuac phat trien

2 Giai thich cau noi : Trong bao ve moi truang, can phai "tu duy toan cau, hanh dong dia phuang"

3 Hay lap bang trinh bay ve mot so van de moi truang toan cau theo ggi y sau :

Van de moi trirong

Bien doi khi hau

0 nhiem nguon nuac nggt

Suy giam da dang sinh vat

Nguyen nhan Hau qua Giai phap

Bai A

THlTC HANH

CUA TOAN CAU HOA 001 Vdl CAC N\J6C DANG PHAT TRIEN

1 NhCrng co hoi va thach thufc cua toan cau hoa doi vdi cac nifdc dang

phat trien

Hgc sinh tu dgc nhirng thong tin dual day ; sau do, thao luan nhom de lam ro

CO hoi va thach thiic ciia toan cau hoa doi vai cac nuac dang phat trien

1 T u do hoa thuang mai m a rgng, hang rao thue quan giCra cac nuac bj bai

bo hoac giam xuong, hang hoa c6 dieu kien luu thong rgng rai

2 Khoa hgc va cong nghe da c6 tac dgng sau sac den mgi mat ciia dai song

kinh te the giai M u o n c6 sire canh tranh kinh te manh, phai lam chii dugc

cac nganh kinh te mui nhgn n h u dien tir - tin hgc, nang lugng nguyen tir,

hoa dau, cong nghe hang khong vu try, cong nghe sinh hgc,

3 Cac sieu cuang kinh te tim each ap dat loi song va nen van hoa ciia minh

doi vai cac nuac khac Cac gia tri dao due eiia nhan loai dugc xay dung

hang chuc the ki nay dang c6 nguy ea bi xoi mon

4 Toan cau hoa gay ap luc nang n& doi vai t u nhien, lam cho moi truang

suy thoai tren pham vi toan cau va trong m6i quoc gia Trong qua trinh

doi mai eong nghe, cae nuac phat trien da chuyen cae eong nghe I6i thai,

gay 6 n h i ^ m sang cae nuac dang phat trien

5 Trong bdi canh toan cau hoa, cac quoc gia tren the giai c6 the nhanh

chong don dau dugc cong nghe hien dai, ap dung ngay vao qua trinh phat

trien kinh te - xa hoi

2.0IA Li n-A 1 7

6 Toan cau hoa tao dieu kien chuyen giao nhirng thanh tuu mai ve khoa hoc

va eong nghe, ve to chuc va quan li, vg san xuat va kinh doanh tai tat ca eae nude

7 Toan cau hoa tao ea hoi de cae nuac thue hien ehii truang da phuang hoa quan he quoc te, chii dgng khai thac cae thanh tuu khoa hoc va cong nghe tien tien eiia eae nuae khae

2 Trinh bay bao cao

Trinh bay cac ket qua thao luan nhom thanh bao cao c6 chu de : "Nhirng ca hoi

va thach thuc cua toan cau hoa doi vai cac nuac dang phat trien"

(Luu y ; - Trong bao cao nen c6 vi du minh hoa

- Bao cao ngan ggn, khoang tir 15 den 20 dong)

Bai 5

MOT Sd VAN Oi CUA CHAU LUC VA KHU Vl/C

T i e t l M O T SO VAN DE CUA C H A U PHI

Thai cd dgi, chau Phi da tdng cd nen van minh song Nin ruc ra do ngu'di

Ai Cap xay dung Han 4 the' ki bi thuc ddn chau Au thong tri (the ki

X VI -X X), chau Phi bi cird]? bdc cd ve con ngudi vd tdi nguyen thien nhien Su thong tri Iciu dai ciia chu nghJa thuc ddn da kirn ham cdc nuac chdu Phi trong ngheo nan, Igc hgu

I - MOT sd VAN D£ v£ TI/NHI£N

Xich dao

DUONG

cAc CANH QUAN CHINH

I I Rimg xi'ch dao v4 nhiet Sd\ im

I I Rimg can nhidt (56i kh6

I I Xa van vS xa van - rimg

I I Hoang mac v^ ban hoang mac

cAc KHOANG SAN CHINH

I D^u m6 a Cr6m O Chi, kern

Q Khfti/nhien _ Dong O V^ng

DD Uranium El BSxit 0 Ph6t phSt

• sat H Niken 9 Kimcirong

hri Mangan <^ C6ban

9 i E ] ® , M A P U T 0

K e p t a o b , ^ ^ -^ DUONG

Hinh 5.1 Cac canh quan va khoang san chinh a chau Phi

19

Dua vdo hinh 5 J vd hieu biet ciia hdn thdn, cho biet dgc diem khi hgu, canh quan cua chdu Phi

Phan lan lanh tho chau Phi c6 khi hau kho nong vai canh quan hoang mac, ban hoang mac va xa van Day la nhirng kho khan Ion doi vai su phat trien kinh te -

xa hoi ciia nhieu nuac chau Phi

i * » » ^

-Hinh 5.2 Hoang mac Xa-ha-ra

Khoang san va rimg la nhirng tai nguyen dang hi khai thac manh Rimg bi khai pha qua mire de lay go, chat dot va ma rgng dien tich canh tac lam cho dat dai ciia nhieu khu vuc bi hoang hoa, nhat la ven cac hoang mac, ban hoang mac Viec khai thac khoang san nham mang lai Igi nhuan cao cho nhieu cong ti tu ban nuac ngoai

da lam cho nguon tai nguyen nay bi can kiet va moi truang bi tan pha

Khai thac, sir dung hgp li tai nguyen thien nhien va ap dung cac bien phap thuy Igi de han che su kho han la nhiing giai phap cap bach doi vai da so quoc gia chau Phi

II - MOT SO VAN OE VE D A N CU" VA XA HOI

Dua vdo bdng 5.1, so sdnh vd nhdn vet ve cdc chi so ddn so cua chdu Phi so vdi nhom mi'dc phdt trien, nhdni nude dang phdt trien vd the gidi

BANG 5.1 MOT SO CHI SO VE DAN SO - NAM 2005

Chdu luc - Nhdm nuik

Chau Phi

Nhom nuac dang phat trien

Nhom nuac phat trien

The giai

Ti sui(t sinh thd (X.)

Cac cugc xung dot tai Ba Bien Nga (Cot Di-voa), Cong-go, Xu-dang, X6-ma-li,

da cuop di sinh mang cua hang trieu nguai

Trinh do dan tri thap, nhieu hii tuc chua dugc xoa bo, xung dot sac tgc, doi ngheo, benh tat da va dang de doa cugc song cua hang tram trieu nguai chau Phi,

la nhiing thach thirc Ion doi vai chau luc nay

Chi s6 HDI cua ch&u Phi* \k th^ gi<» - n&m 2003

Dat tren 0,7 : 3 quoc gia (An-gie-ri, Tuy-ni-di, Cap Ve)

Tir 0,5 den 0,7 : 13 quoc gia (Ai Cap, Nam Phi, Ga-na, )

Dual 0,5 : 28 quoc gia (Bu-run-di, Ma-la-uy, Cot Di-voa, )

The giai : 0,741

Cac nuac ngheo a chau Phi dang nhan dugc su giiip da cua nhieu to chirc ve

y te, giao due, luang thuc tren the giai thong qua cac du an chong doi ngheo, benh tat Nhieu quoc gia, trong do c6 Viet Nam da giri chuyen gia sang giang day va tu van ki thuat cho mot so nuac chau Phi

* Chi tinh cac nuac c6 so Heu thong ke

21

Ill - MOT so VAN DE VE KINH TE

Mac du CO nguon tai nguyen kha phong phii, song da so cac nuac chau Phi la nhirng nuac ngheo, kinh te kem phat trien (chau Phi chi dong gop 1,9% GDP toan cau - nam 2004) Do la hau qua su thong tri nhieu the ki qua ciia chu nghia thuc dan Mat khac, cac cugc xung dot sac tgc, su yeu kem trong quan li dat nuac ciia nhieu quoc gia chau Phi non tre, trinh do dan tri thap, cung han che nhieu den su phat trien ciia chau luc nay

BANG 5.2 TOC D O T A N G TRUdNG GDP CIJA M O T SO NLTCiC

(TINH THEO GIA SO SANH)

Cdu hoi va bdi t a p

1 Cac nuac chau Phi can c6 giai phap gi de kh5c phuc kho khan trong qua trinh khai thac, bao ve Ur nhien ?

2 Dua vao bang duai day, nhan xet ve sir thay doi ti le dan so chau Phi so vai cac chau luc khac

TI LE DAN SO CAC CHAU LIJC TREN THE GlCil QUA M O T SO NAM

Bdi la^iwa

Tiet 2 MOT SO VAN OE CUA Ml LA TINH

Mac du dd tuyen bo dgc lap tdtren 200 nam nay, song nen kinh teciia hau het cdc nudc Mi La tinh vdn dangphu thugc vdo nudc ngodi; doi song cua ngudi ddn lao dgng it dugc cai thien, chenh lech giau ngheo giffa cdc nhdm ddn cU rat Idn

I - MOT SO VAN DE VE TI/ NHIEN, D A N CU" VA XA HOI

Hinh 5.3 Cac canh quan va khoang san chinh a MT La tinh

-Dua vdo hinh 5.3, cho biet : MI La tinh cd nhiing cdnh quan vd tai nguyen

khoang san gi '.'

MT La tinh c6 nhieu tai nguyen khoang san, chu yeu la quang kim loai mau, kim

loai quy va nhien lieu Tai nguyen dat, khi hau thuan Igi cho phat trien rimg, chan

nuoi dai gia sue, trong cay cong nghiep va cay an qua nhiet dai Tuy nhien viec

khai thac cac nguon tai nguyen giau c6 tren chua mang lai nhieu Igi ich cho dai bg

phan dan cu Mi La tinh

B A N G 5.3 TI TRONG THU NHAP CIJA CAC NHOM DAN CU TRONG GDP

CUA MOT SO NUdC - NAM 2000

6 hau het cac nuac MT La tinh, dan cu con ngheo doi, thu nhap giiia nguai

giau va nguai ngheo c6 su chenh lech rat lan Cho tai dau the ki XXI, so dan

song duai mire ngheo kho ciia MT La tinh con kha dong, dao dgng tir 37% den

62%) Cac cugc cai each rugng dat khong triet de da tao dieu kien cho cac chii

trang trai chiem giir phan lan dat canh tac Dan ngheo khong c6 rugng keo ra

thanh pho tim viec lam, dan den hien tugng do thi hoa tu phat Dan cu do thi

ciia MT La tinh chiem tai 75% dan so va 1/3 trong so do song trong dieu kien

kho khan

Tinh trang tren da anh huang Ion den viec giai quyet cac van de xa hoi va tac

dgng tieu cue den su phat trien kinh te ciia cac quoc gia MT La tinh

25

II - MOT SO VAN DE VE KINH TE

Hinh 5.4 Toe dp tang GDP cua Mi La tinh

Dua vdo hinh 5.4 hdy nhdn vet toe do tdng GDP ciia MT La tinh trong giai dogn 19S5 -2004

Da so cac nuac MT La tinh c6 toe do phat trien kinh te khong deu Tinh hinh chinh tri khong on dinh da tac dgng manh tai su phat trien kinh te va cac nha dau

tu, khien cho dau tu tir nuac ngoai vao khu vuc nay giam manh Cuoi thap nien

90, nguon FDI vao MT La tinh dat 70 - 80 ti USD/nam, den nam 2003 giam xuong con 31 ti USD, nam 2004 tang len dugc 40 ti USD Tren 50% nguon dau tu la tu Hoa Ki va Tay Ban Nha

B A N G 5.4 GDP VA NO NUOC NGOAl CUA M O T SO QUOC GL\ MI LA TINH - NAM 2004

Tong so no

158,0 220,0 44,6 16,8 6,0

Quoc gia

Me-hi-c6 Pa-na-ma Pa-ra-goay Pe-ru Ve-ne-xu-e-la

GDP

676,5 13,8 7,1 68,6 109,3

Tong so no

149,9 8,8 3,2 29,8 33,3

Dua vdo bdng 5.4, cho biet deii ndm 2004 nhil'iig quae gia ndo d MT La tinh cd

ti le ng nudc ngodi cao (so vdi GDP)

Gianh dugc dgc lap som song cac nuac MT La tinh da duy tri ca cau xa hoi phong kien trong thai gian dai, cac the luc bao thii cua Thien chua giao tiep tuc can tra su phat trien xa hoi Do chua xay dung dugc duong loi phat trien kinh te -

xa hoi dgc lap, tu chii, nen cac nuac MT La tinh phat trien kinh te cham, thieu on djnh, phu thugc vao tu ban nuac ngoai, nhat la Hoa Ki

Nhiimg nam gan day, nhieu quoc gia MT La tinh da tap trung ciing c6 bg may nha nuac, phat trien giao due, cai each kinh te, quoc hiiu hoa mot so nganh kinh

te, thuc hien cong nghiep hoa dat nuac, tang cuang va ma rgng buon ban vai nuac ngoai nen tinh hinh kinh te timg buac dugc cai thien Bieu hien ro nhat la xuat khau tang nhanh, khoang 10%) nam 2003 va 2 1 % nam 2004 Nhieu nuac da khong che dugc lam phat Tuy nhien, qua trinh cai each kinh te dang gap phai sir phan ling ciia cac the luc bi mat quyen Igi tir nguon tai nguyen giau c6 a cac quoc gia

MT La tinh nay

Cdu hoi vd bdi tap

1 Vi sao cac nuac MT La tinh c6 dieu kien tu nhien thuan Igi de phat trien kinh te nhung

ti le nguai ngheo a khu vuc nay van cao ?

2 Dua vao hinh 5.4, lap bang va nhan xet toe do tang GDP cua MT La tinh trong giai doan 1985-2004

3 Nhiing nguyen nhan nao lam cho kinh te cac nuac MT La tinh phat trien khong on dinh ?

27

Bai 5

M O T S 6 V A N Di C O A C H A U L U C V A K H U Vl/C (tiep theo)

Tiet 3 MOT SO VAN OE CUA KHU VUC TAY NAM A

VA KHU VUC TRUNG A

Vi tri dia li mang tinh chien licac, nguon tdi nguyen ddu md giau cd, sif ton tgi cdc van de ddn tgc mang tinh lich su, cdc ton gida vdi nhung tin ngudng khdc biet vd cdc phdn tucuc doan trong cdc ton giao, sucan thiep

vu len Ciia cdc the'luc ben ngodi dang Id nhung nguyen nhdn chinh gay nen sU tranh chap, xung dot keo ddi tgi khu vifc Tdy Nam A vd khu vuc Trung A

I - DAC DI^M CUA KHU Vl/C TAY NAM A VA KHU virc TRUNG A

1 T3y Nam A

Hinh 5.5 Khu vuc Tay Nam A

Hdy xdc dinh tren bdn dd (hoac At Idt Dia li the gidi) vi tri cdc quae gia ciia khu vifc Tdy Nam A

Tay Nam A c6 dien tich khoang 7 trieu km^, so dan han 313 trieu nguai (nam 2005), tai nguyen chu yeu la dau mo, khi tir nhien , tap trung nhieu nhat a viing vinh Pec-xich

Tir thai c6 dai, a Tay Nam A da xuat hien nhieu quoc gia c6 nen van minh rue

ra Day ciang la nai ra dai cua nhieu ton giao c6 anh huang lan tren the giai Ngay nay phan Ion dan cu trong khu vuc theo dao Hoi, mot phan nho theo cac ton giao khac Dao Hoi la ton giao c6 anh huang sau, rgng trong khu vuc, nhung hien nay bi chia re bai nhieu giao phai khac nhau Nhirng phan tir cue doan ciia cac ton giao, giao phai dang gop phan gay ra su mat on dinh trong khu vuc

Hinh 5.6 Vuon treo Ba-bi-lon (tranh ve)

29

2 Trung A

Hinh 5.7 Khu vuc Trung A

Quan sdt hinh 5.7 hdy cho biet Trung A cd nhiing quoc gia ndo ' Vi tri dia li vd Idnh thd ciia khu vuc cd dgc diem gi ?

Trung A c6 dien tich khoang 5,6 trieu km^, la khu vuc giau tai nguyen thien nhien : dau mo, khi tu nhien va than da (c6 a hau het cac nuac), tiem nang thuy dien (Cu-ra-gu-xtan, Tat-gi-ki-xtan), sat (Ca-dac-xtan), dong (Mong Co), ngoai ra Trung

A con CO vang, kim loai hiem, urani-um, muoi mo,

Khi hau ciia Trung A kho han, neu giai quyet dugc van de nuac tuai thi c6 the phat trien trong bong va mot so cay cong nghiep khac Cac thao nguyen thuan Igi cho viec chan tha gia sue

Ve xa hoi, Trung A la khu vuc da dan tgc, c6 mat do dan so thap, ti le dan theo dao Hoi cao (trir Mong Co)

Trung A timg c6 "Con duong to lua" di qua, nen dugc tiep thu nhieu gia tri van hoa ciia ca phuong Dong va phuang Tay

II - MOT S6 VAN Dt COA KHU Vl/C TAY NAM A VA KHU Vl/C TRUNG A

1 Vai trd cung c^p dau m6

Tay Nam A va Trung A deu c6 trii lugng dau mo lan, chi rieng Tay Nam A da chiem tren 50%o trix lugng the giai Cac quoc gia trong khu vuc c6 trir lugng dau Ion tren the giai la A-rap Xe-iit (khoang 263 ti thiing), I-ran (khoang 131 ti thimg), I-ric (khoang 115 ti thiing), Co-oet (khoang 94 ti thiing), Cac Tieu vuong quoc A-rap Thong nhat (khoang 92 ti thung - nam 2003)

H Lirgng dau thd ti^u dung

Hinh 5.8 Bieu do lugng dau tho khai thac va tieu diing a mot so khu vuc ciia the giai,

nam 2003 (nghin thiing'/ ngay)

- Difa vdo hinh 5.8, hdy tinh lugng ddu thd chenh lech giila khai thdc vd tieu diing cua tdng khu vuc

- Nhdn vet ve khd ndng cung cap ddu md cho the gidi ciia khu vuc Tdy Nam A

Trong dieu kien thieu hut cac nguon nang lugng tren quy mo toan cau hien nay, Tay Nam A va gan day la ca Trung A da tro thanh noi canh tranh anh huang cua nhieu cuang quoc Nhieu to chuc ton giao, chinh tri cue doan tang cuang hoat dgng, gay nen tinh trang mat on dinh, ma nguyen nhan sau xa la nguon dau mo va

vi tri dia - chinh tri quan trgng cua khu vuc

* 1 thiing" 138 kg

31

2 Xung dot s^c toe, xung dot ton giao va nan khung bo

Trong lich sir khu vuc da dien ra su xung dot dai d5ng giira nguai A-rap

va nguoi Do Thai, dien hinh la nhii"ng cugc xung dot giiia Lxraen voi Pa-le-xtin

trong nira the ki qua

Nhdn xet ve hgu qud cua cdc cugc chien tranh, xung dot trong khu vifc

Tdy Nam A ddi vdi sif phdt trien kinh te -xd hoi vd mdi trudng

Hinh 5.9 Nan nhan cua xung dot bao lire o Tay Nam A

Tinh chat gay gat trong cac cugc daiu tranh gianh dat dai, nguon nuac va cac tai

nguyen khac a khu vuc Tay Nam A da tra nen quyet liet han khi c6 su tham gia

cua cac to chirc chinh tri, ton giao cue doan Su can thiep cua cac the luc ben ngoai

va nhiing luc lugng khiing bo da lam mat on dinh khu vuc Trung A va khu vuc

Tay Nam A, lam cho tinh trang doi ngheo ngay cang tang

- Cdc vdn de ciia khu vifc Tdy Nam A vd khu vifc Trung A nen dugc bdt ddu

giai qiiyei tU ddu ? \ i sao '!

Cdu hoi vd bdi tap

1 Tim trong bang sau, cac quoc gia IOTI nhat, nho nhat (ve dien tich, dan so) a timg khu

vuc va xac dinh vi tri dia li, lanh tho cua chung tren ban do (hoac At lat Dia li the giai)

DIEN TICH, DAN SO CAC QUOC GIA 6 KHU VUC TAY NAM A

vA KHU VUC TRUNG A - N A M 2005

4,6

0,7 0,8 2,6 4,5 5,8 69,5 28,8 7,1

Dien tich

18,4

20,7 61,3 15,1 5,2 2,6 6,8 5,2

447399 26,4

2 Quan he giiia 1-xra-en va Pa-le-xtin c6 anh huang nhu the nao tdi sir phat trien kinh te - xa hoi cua ca hai quoc gia ? De ciing phat trien, hai nuac can phai lam gi ?

DIA LI KHU Vl/C

i VA QUOC GIA

, r- - '.fijif-'i-' • Bai 6

HOP CHUNG QUOC HOA KI

Dien tich : 9629 nghin km-^

Dan so : 296,5 trieu nguoi (nam 2005) Thu do : Oa-sin-tcm

Hoa Ki Id quoc gia rgng Idn d trung tdm Bdc Mi, cd nguon tdi nguyen thien nhien phong phu Ddn cu dugc hinh thdnh chii yeu do qud trinh nhdji cw Nen kinh teciia Hoa Ki phdt trien mgnh nhd't the gid/i

T i e t l TU" NHIEN VA DAN c a

I - LANH THO VA V! TRI OjA LI

va phat trien giao thong

2 Vjtridjali

Ve CO ban, vi tri dia li cua Hoa Ki c6 mot so dac diem chinh :

- Nam a ban cau Tay

- Nam giira hai dai duong Ion : Dai Tay Duong va Thai Binh Duong

- Tiep giap Ca-na-da va khu vuc MT La tinh

Hdy cho biet vi tri dia li cua Hoa Ki cd thuan lai gi cho phdt trien kinh te'

36

Hinh 6.1 Dja hinh va khoang san Hoa Ki

il - Di£u KI£N Tir NHI£N

Lanh tho Hoa Ki c6 su phan hoa da dang

1 Phin lanh tho Hoa Ki n^m d Ining tam B ^ MI phan hoa th^nh 3 vung tiT nhien

- Vung phia Tay

Viing phia Tay con ggi la vimg Co6c-di-e, bao gom cac day niii tre cao trung binh tren 2000m, chay song song theo huong bac - nam, xen giira la cac bon dia

va cao nguyen c6 khi hau hoang mac va ban hoang mac Day la noi tap trung nhieu kim loai mau nhu : vang, dong, chi Tai nguyen nang lugng ciing het sire phong phu Dien tich rimg tuong doi Ion, phan bo chii yeu o cac suon nui huang ra Thai Binh Duong

Ven Thai Binh Duong c6 cac dong bang nho, dat tot, khi hau can nhiet doi va

on doi hai duong

- Viing phia Dong

Gom day nui gia A-pa-lat va cac dong bang ven Dai Tay Duong

Day A-pa-lat cao trung binh khoang 1000m - 1500m, suon thoai, voi nhieu thung liang rgng cat ngang, giao thong tien Igi Khoang san chii yeu la than da,

37

Hinh 6.2 Viing nui Co6c-di-e

quang sat voi trir lugng rat Ion, n^m 16 thien, de khai thac Nguon thuy nang phong phu Khi hau on doi, c6 lugng mua tuong doi Ion

Cac dong bang phu sa ven Dai Tay Duong c6 dien tich tuong doi Ion, dat phi nhieu, khi hau mang tinh chat on doi hai duong va can nhiet doi, thuan Igi cho trong nhieu loai cay luong thuc, cay an qua

- Vimg Trung tam

Vimg nay gom cac bang nam giua day A-pa-lat va day R6c-ki Phan phia tay va phia bac c6 dia hinh go doi thap, nhieu dong co rgng thuan Igi cho phat trien chan nuoi Phan phia nam la dong bang phii sa man mo va rgng Ion do he thong song Mi-xi-xi-pi boi d^p, rat thuan Igi cho trong trgt Khoang san c6 nhieu loai vai trii lugng Ion nhu : than da va quang sat o phia b^c, dau mo, khi tu nhien o bang Tech-dat va ven vinh Me-hi-c6

Phan Ion cac bang o phia bac cua vimg c6 khi hau on doi Cac bang ven vinh

Me-hi-c6 c6 khi hau can nhiet

2 A-la-xca va Ha-oai

A-la-xca la ban dao rgng Ion, nam a tay bac cua Bac MT, dia hinh chu yeu la doi nui Day la noi c6 trir lugng dau mo va khi tu nhien Ion thir hai cua Hoa Ki Ha-oai la quan dao nSm giiia Thai Binh Duong, c6 tiem nang rat Ion ve hai san

va du lich