Các vị La Hán chùa Tây Phương

Thông qua cuộc đối thoại này ông muốn bày tỏ cách nhìn và thái độ của ông đối với những nỗi đau và sự bế tắc của cha ông trong quá khứ.. Ngợc lại ngắm nhìn các pho tợng La Hán ở chùa này

Các vị la hán chùa Tây Phơng

-Huy

I Tác giả Huy Cận:

- Nói đến thơ HC trớc cách mạng thế nào cũng phải nói đến chữ sầu, khi ông xuất hiện trên thi đàn với tập

“Lửa thiêng”, ngời ta có cảm giác nh cái mạch sầu vẫn ngấm ngầm trong mảnh đất này từ mấy trăm năm trớc, dồn chứa tích tụ để thành một khối sầu lớn Và cái khối sầu ấy chính là “Lửa thiêng” Và để trốn nỗi sầu đời, HC tìm đến cái mênh mông của vũ trụ Nhng tránh vỏ da gặp vỏ dừa HC gặp nỗi sầu vũ trụ mêng mang hơn tha thiết hơn Cứ nh thế hồn thơ HC đi đi về về giữa hai cõi sầu ấy

- Sau cách mạng cũng nh CLV, HC bế tắc, im lặng suốt mời mấy năm Sau chuyện đi thực tế khu mỏ

Quảng Ninh ông mới sáng tác trở lại bằng tập thơ “Trời mỗi ngày lại sáng” Từ đó đến nay HC viết rất đều và rất khỏe: Đất nở hoa, Bài thơ CĐ, Những năm 60… HC còn làm thơ cho trẻ em và rất phong phú với tập Hai bàn tay em, các truyện thơ Sơn Tinh –Thuỷ Tinh, Mỵ Châu –Trọng Thuỷ Ông đã đợc xét tặng danh hiệu nghệ sỹ

nhân dân – nghệ sỹ u tú

II Tác phẩm :

1 Bố cục bài thơ CVLHCTP có 15 khổ thơ đợc chia làm ba phần

- ở phần đầu HC dùng ngôn ngữ thi ca của mình để tạc lại các pho tợng La Hán Có thể nói đây là phần hay nhất, đặc sắc nhất của cả tác phẩm

- ở phần hai, HC chủ động tạo ra một cuộc đối thoại giữa ông với những nghệ nhân xa, những ngời đã tạc nên những pho tợng La hán Thông qua cuộc đối thoại này ông muốn bày tỏ cách nhìn và thái độ của ông đối với những nỗi đau và sự bế tắc của cha ông trong quá khứ

- Phần tiếp theo của tác phẩm là lời giải đáp của XH hôm nay nhằm hoá giải những nỗi khổ đau và sự bế tắc của thế hệ cha ông trớc kia

2 Phân tích 8 khổ thơ đầu:

*Nhận xét tổng quát:

Chúng ta đều biết điêu khắc là một bộ môn nghệ thuật thuộc lĩnh vực nghệ thuật không gian mà đặc trng cơ bản của loại nghệ thuật này là tính cụ thể trực cảm Khi ngắm nhìn một pho tợng, cùng một lúc toàn bộ vẻ đẹp của hình tợng điêu khắc hiển hiện ngay trớc mặt ta với những hình khối đờng nét, tỉ mỉ.Ta còn có thể đến ngay bên cạnh bức tợng để vuốt lên những đờng nét của nó để có thể cảm nhận một cách cụ thể hơn Trong khi ấy thì ngôn ngữ thơ ca nói riêng và ngôn ngữ văn chuơng nói chung lại là một bộ môn nghệ thuật thuộc lãnh vực nghệ thuật

trừu tợng, mà hình tợng nghệ thuật của nó lại dợc các tác giả khắc bằng trí tởng tợng của ngời đọc ngời xem Mà trí tởng tợng thì chẳng ai giống ai cả Nh vậy khi dùng ngôn ngữ thơ ca để tạc lại bức tuợng La Hán có thể nói HC

đã bị đặt trớc một thử thách rất nghiệt ngã Ông phải vợt qua sự ngăn cách của hai lĩnh vực NT rất khác nhau Nếu non tay một chút thì thà để ngời ta trực tiếp ngắm nhìn các pho tợng có khi ngời ta lại thấy đẹp hơn Nhng nếu

ng-ời viết có tài thì rất có thể những bức tợng mà ông tạo ra trong lòng ngng-ời đọc lung linh hơn sống động hơn chính những bức tợng thật ở ngoài đời Có thể nói HC đã rất tài tình khi sử dụng ngôn ngữ thơ ca của mình để tạc lại các bức tợng La Hán Và bất kì ai đã đợc xem các bức tợng này ở chùa Tây Phơng rồi lại đợc đọc tác phẩm của HC

đều phải thừa nhận HC rất có tài Chỉ bằng ngôn ngữ thơ ca thôi mà ông dựng lại các bức tợng rất sống động, có hình khối, có đờng nét Ngôn ngữ của ông ở 8 khổ thơ đầu này là một thứ ngôn ngữ của một ngời có kinh nghiệm chạm khắc Vì sự khắc hoạ quá tài tình của HC mà có ngời còn cho đoạn thơ này đã tạo ra những “bức điêu khắc bằng lời” Mặt khác hình tợng thơ ở đây còn chứa đựng những suy ngẫm triết lý về nhân sinh và một thời đại lịch

sử mà xã hội quănf quại trong đau khổ và bế tắc không tìm đợc lối ra

- 8 khổ thơ đầu đã đợc HC sắp xếp theo một trình tự vừa hợp lí vừa hết sức chặt chẽ

- ở khổ thơ đầu ghi lại ấn tợng chung nhất của ông khi đến thăm chùa TP, khi ngắm nhìn các pho tợng La Hán ở ngôi chùa này

- Tiếp theo ông tả hình ảnh ba pho tợng La Hán cụ thể

- Sau đó ông lại lùi ra để tả bao quát cả nhóm tợng Và ở phần này ông vừa tả bao quát vừa bộc lộ suy nghĩ của mình

- Phân tích khổ thơ mở đầu:

Các vị La Hán chùa Tây Phơng Tôi đến thăm về lòng vấn vơng Há chẳng phải đây là xứ phật

Mà sao ai nấy mặt đau thơng

- Hồi trớc cách mạng khi đang còn là sinh viên CĐ Nông lâm Đông Dơng, HC đã đến thăm chùa Tây

Ph-ơng Ngắm nhìn các pho tợng La Hán bày ở đây, HC rất xúc động nhng ông vẫn không sáng tác đợc bởi lẽ HC không sao lí giải nổi Thờng thì cửa Phật là mơi thoát tục, ngời ta tìm đến với cửa Phật có lẽ chỉ một phần tin vào giáo lý của nhà Phật còn cái phần chủ yêú hơn là tìm sự thanh thản cho bản thân Vì cửa Phật lẽ ra phải là nơi thoát tục, nơi mọi u phiền âu lo của cuộc sống đều không thể đến đợc Thế mà đến chùa TP, HC lại không có đợc sự thanh thản ấy Ngợc lại ngắm nhìn các pho tợng La Hán ở chùa này, HC lại có cảm giác nỗi đau của cuộc đời đã dồn tụ cả về đây để hiển hiện trong hình hài các pho tợng kia

- Bẵng đi một thời gian dài cho mãi đến sau này gặp lại, nghĩa là mời mấy năm sau HC mới quay trở lại ngôi chùa này lần hai, xúc cảm thì vẫn nguyên vẹn nh lần đến đầu tiên, chỉ khác là lần này HC đã hiểu và đã lí giải

đợc nỗi băn khoăn mà mời mấy năm trớc ông không làm đợc Sau chuyến đi ấy HC đã viết tác phẩm Các vị La Hán chùa Tây Phơng

3.Phân tích ba khổ thơ tiếp theo:

- Sau ấn tợng chung tác giả đi vào miêu tả một cách rõ nét ở những pho tợng La Hán cụ thể Mỗi pho tợng một vẻ khác nhau

a Pho t ợng thứ nhất:

Đây vị xơng trần chân với tay

Có chi thiêu đốt tấm thân gày Trầm ngâm đau khổ sâu vòm mắt

Tự bấy ngồi y cho đến nay

- Cái ấn tợng rõ rệt nhất của HC khi ngắm nhìn bức tợng La Hán này là sự gầy guộc về thân xác Vị La Hán này cứ nh một bộ xơng hiện hình ngời chỉ toàn là những xơng trần chân với tay Thế nhng cái hình hài khô

đét ấy tởng nh chẳng còn một chút sức sống nào lại có đời sống nội tâm dữ dội Bằng động từ thiêu đốt tác giả HC

nh đã thổi linh hồn vào trong bức tợng, tạo cho nó một sức sống bên trong rất mãnh liệt Những suy nghĩ bên trong

ấy nh thiêu đốt tâm can làm cho hai hố mắt của bức tợng La Hán này trũng sâu xuống

- ở bức tợng La Hán thứ nhất này tác giả HC không chỉ cảm nhận đợc sự gầy guộc về thân xác mà ông còn cảm nhận đựơc sự bế tắc và bất lực Pho tợng La Hán này giống nh sự bế tắc và bất lực đông cứng lại Thực tế thì không ai ngạc nhiên hay thấy lạ vì vị La Hán ngồi yên lâu nh thế Bởi đã là tợng thì phải ngồi yên Ai cũng ví

“ngồi yên nh tợng” Vậy mà chỉ riêng HC thắc mắc vì thấy Vị La Hán này ngồi lâu trong một t thế bất động hàng trăm năm rồi Cho nên đây lại là một cách nói, một cách nói khúc triết khiến sự thật hiển nhiên trở nên có tính vấn

đề, có ẩn chứa nội dung sâu sa

Theo một hớng khác cũng có thể lý giải, thực ra hình xác bất động để dồn năng lợng vào tâm linh, cho nên mới: “Trầm ngâm đau khổ sâu vòm mắt” Chữ “sâu” đắt vì nó thăm thẳm đến buốt nhói, gợi một sự thâm u, sâu kín Cũng nhờ chữ “sâu”, ngời đọc có cảm giác những suy t triền miên của tâm linh đã vắt héo cả thân xác nhà tu hành Đây là điểm dị biệt giữa cái nhìn của nhà thơ và cái nhìn của phật giáo Nhà Phật quan niệm ép xác, giải thoát linh hồn để lên cõi Niết Bàn cực lạc Trong khi đó HC lại nhìn sự ép xác nh một nỗi đau đời Vì hai chữ “thiêu đốt” rừng rực nỗi đau Thân xác hao gầy nh hệ quả của sự vật vã tâm linh

b Pho t ợng La Hán thứ hai:

Trán nh nổi sóng biển luân hồi Môi cong chua chát tâm hồn héo Gân vặn bàn tay mạch máu sôi

- Khác hẳn với pho tợng La Hán thứ nhất đợc tác giả miêu tả hoàn toàn trong trạng thái tĩnh, ở pho tợng La Hán thứ hai này mọi miêu tả đờng nét đều động Và tất cả những vận động đều ở mức tột cùng căng thẳng Bút pháp HC nh réo sôi lên trong những đợt sóng của động từ và tính từ Và hình xác pho tợng cũng nh rung chuyển theo những đợt sóng ngôn từ ấy Nào là: giong, nhíu xệch, nổi sóng, nào là cong, chua chát, héo, vặn, sôi… HC d-ờng nh huy động hết cd-ờng độ, và những khả năng có thể của các động từ tính từ để diễn tả một tâm linh sôi sục nh muốn phá vỡ cái vỏ xác chật chội khô cứng Đó hẳn phải là một tâm linh ẩn chứa những khát vọng lớn, nhng đang rơi vào bất lực Sự tinh tế trong cái nhìn, trong cách diễn đạt chứng tỏ sức tởng tợng mãnh liệt của thi sĩ Với sức t-ởng tợng của mình, ông còn muốn làm nổi bật đời sống nội tâm, cái thế giới tâm linh u kín ấy lên từng thớ gỗ Những câu thơ có hình khối đờng nét, có cả thần thái tâm linh, vì vậy đã trở thành những nét điêu khắc tài hoa về một pho tợng có nỗi đau nhân thế

c Pho t ợng thứ 3:

Có vị chân tay co xếp lại Tròn xoe tựa thể chiếc thai non Nhng đôi tai rộng dài ngang gối Cả cuộc đời nghe đủ chuyện buồn

- Pho tợng thứ 3 này rất lạ, khác hẳn hai pho tợng trên Thông thờng trong cuộc đời khi mà con ngời còn

có phản ứng trớc những nỗi đau dù là theo cách giấu nó vào trong hay bộc lộ nó ra bên ngoài thì ít nhiều con ngòi vẫn còn yêu đời vẫn còn quan tâm đến cuộc sống Sợ nhất là khi ngời ta trơ ra, chẳng biểu lộ gì cả Nỗi đau đời của các vị La Hán theo cái cách chìm vào bên trong nh pho tợng thứ nhất hay lộ ra bên ngoài nh pho tợng thứ hai dẫu sao vẫn còn có sự gắn bó của những vị La Hán này đối với cuộc đời Pho tợng thứ 3 lại khác Nó lạ và bất ngờ hơn hai pho tợng kia Lạ và bất ngờ trớc hết là ở hình dáng pho tợng Mặc dù thực tế thì pho tợng này ngồi trong t thế thiền định – an bằng, siêu thoát Vậy mà trong cái nhìn của HC vị La Hán này cố co quắp lại “chân tay co xếp lại”, cố thu mình thật nhỏ “Tròn xeo tựa chiếc thai non” dờng nh là để tách mình ra khỏi thế giới để khỏi phải nhìn thấy nỗi khổ đau của cuộc đời

- Thế nhng 2 câu thơ sau lại miêu tả một tình trạng gần nh ngợc lại, mâu thuẫn với 2 câu thơ đầu Nếu 2 câu thơ đầu vị La Hán cố thu nhỏ mình, cố né tránh để lánh đời thì ở 2 câu sau bằng cách miêu tả đôi tai

“rộng dài ngang gối” HC đã nhìn thấy cái thế không thể lánh đời mà ngợc lại còn nhập thế của pho tợng

Thực tế theo quan niệm của nhà phật thì tai to khác thờng là “phật tớng” là tổng hợp bao đức tính tốt đẹp nh: phúc đức, nhân từ, làm nhiều điều thiện… Nhng trong mắt và theo quan niệm của HC thì tai chỉ để nghe thôi (giống nh mắt để nhìn, miệng để ăn, để nói vậy…) Đặc biệt điều quan trọng mà HC muốn nhấn mạnh là nghe chuyện buồn chứ không phải nghe chuyện vui Cho nên đây cũng là một cách nhìn độc đáo, một sáng tạo độc đáo của HC khi đánh giá nghệ thuật tạc tợng của các nghệ nhân xa kia Té ra muốn lánh đời để tu hành, tịch diệt, nhng

đời nh bể khổ cứ vỗ sóng vào tận cửa thiền khiến cõi tu hành trở thành cửa ngõ đón nhận, cảm thông với bể khổ của chúng sinh

Tóm lại: qua những pho tợng La Hán đợc tạc bằng ngôn từ, chúng ta thấy một thành công nữa của HC là

ở chỗ bút pháp tạo hình không chỉ sinh động mà luôn ngầm ẩn một ý vị triết học nhân sinh thấm thía, nhờ thế mà tác giả đã tạo ra một hệ thống tợng La Hán cho riêng mình, và hấp dẫn ngời đọc hiểu tợng theo cách của ông

4 Phân tích bốn khổ cuối:

Các vị ngồi đây trong lặng yên

Mà nghe giông bão nổ trăm miền

Nh từ vực thẳm đời nhân loại Bóng tối đùn ra trận gió đen

Mỗi ngời một vẻ mặt con ngời Cuồn cuộn đau thơng cháy dới trời Cuộc họp lạ lùng trăm vật vã

Tợng không khóc cũng đổ mồ hôi

Mặt cúi mặt nghiêng mặt ngoảnh sau Quay theo tám hớng hỏi trời sâu Một câu hỏi lớn không lời đáp Cho đến bây giờ mặt vẫn chau

Có thực trên đờng tu đến Phật Trần gian tìm cởi áo trầm luân Bờy nhiêu quằn quại run lần chót Các vị đau theo lòng chúng nhân

Sau ấn tợng chung rồi đi vào miêu tả ba bức tợng cụ thể, HC nh lùi ra xa để có một cái nhìn tổng quát hơn Tất nhiên ở một chỗ đứng nh thế ông không thể miêu tả rõ nét đợc nữa Nhng rời khỏi cái cụ thể, nhà thơ lại có cơ hội dồn bút lực bao quát cả quần thể tợng để ghi lại những nhận xét tổng quát về những suy nghĩ, những cảm xúc của mình Và vì đánh giá trong cái nhìn tổng quát nên 4 khổ thơ tiếp sau ý vị triết học càng đậm hơn Đặc biệt bám chắc lấy hình khối của các pho tợng nhà thơ tiếp tục bộc lộ những suy tởng khái quát sâu xa về cả một nhân loại khổ đau trong quá khứ trầm luân, bế tắc

Bốn khổ thơ với hai cuộc gặp gỡ thú vị

- Tr

ớc hết là cuộc gặp gỡ giữa các pho t ợng

Thờng thì thái độ của con ngời đối với quá khứ khá giống nhau Điều này rất dễ hiểu bởi vì ai cũng mong chờ một tơng lai tốt đẹp hơn Thế nhng đối với tác giả thì thái độ của mội ngời lại rất khác nhau Và tiếc thay lại th-ờng cực đoan Có ngời thì lí tởng hoá quá khứ , coi quá khứ nh là mẫu mực cho ngày sau Những ngời này cứ mở miệng ra là ngày xa thế nọ ngày xa thế kia Đấy là những con ngời hoài cổ Ngợc lại có ngời lại muốn phủ định sạch trơn quá khứ, coi tất cả quá khứ đều là lạc hậu, đều đáng bỏ đi Những ngời này chỉ quan tâm đến hiện tại và tơng lai thôi Trong khi đó thì cuộc đời lại là một chuỗi phát triển liên tục vừa có kế thừa lại vừa có đổi mới cho nên cả hai loại ngời cực đoan nói trên đều không phải là một cách nhìn, một thái độ đúng đối với quá khứ

ở tác phẩm CVLHCTP và nhất là ở 4 khổ cuối của phần một, tác giả HC đã cho chúng ta thấy một cách nhìn , một thái độ đúng nhất đối với quá khứ HC không phủ nhận quá khứ, không đứng ở tơng lai phê phán quá khứ và ngợc lại HC cũng không hề lí tởng hoá quá khứ Trớc nỗi đau và sự bế tắc của cha ông trong quá khứ, HC

có cái nhìn vừa cảm thông vừa trân trọng

Câu thơ đầu của khổ thứ 6 nổi lên ba chữ “mặt con ngời” Cách dùng ngôn từ đặc biệt ấy đã phả linh hồn vào tợng gỗ , khiến tợng hoá ngời, tậo hợp tợng hoá tập hợp ngời Đây là một biến ảo của bút pháp, nguồn gốc của biến ảo là do cảm hứng mới của HC trớc những pho tợng cũ - cảm hứng trần thế trớc đề tài tôn giáo, một cảm hứng thấm đẫm nỗi đau

Câu thơ thứ 2 đặc biệt cho thấy khả năng miêu tả những nỗi đau thơng của HC rất sinh động Nhà thơ đã huy động một hệ thống hình ảnh ngôn từ mở căng tầm vóc: “Cuồn cuộn đau thơng cháy dới trời.” Thật là một không gian lớn đủ chứa số phận bi kịch của cả nhân loại

Câu thơ thứ 3 gợi hình ảnh của cả đám đông đau khổ Số từ “trăm” nh nhân gấp lên nhiều lần sự đau khổ

ấy, biến nó thành nỗi đau đớn, bế tắc không cùng

Câu thứ 4, nếu không có cái nhìn và một thái độ khác thì có lẽ HC sẽ không thể nào nhìn thấy “Tợng không khóc cũng đổ mồ hôi” Thật ra thì những giọt mồ hôi kia không hề có trên mặt các pho tợng mà nó chỉ có ở trong cảm giác của Huy Cận Cái thật của thơ trớc hết phải là cái thật trong cảm giác chứ đâu phải là cái thật nhìn

thấy Chính sự trân trọng của HC đối với nỗi đau của cha ông trong quá khứ và chính sự cảm thông của HC đã khiến ông có đợc sự trân trọng nh thế

Sang khổ thứ 7, HC tiếp tục ngắm cả quần thể các pho tợng La Hán, và đã cảm nhận đợc sự bế tắc của cả một thế hệ trớc nỗi đau của CĐ Nhìn các t thế rất khác nhau của các pho tợng: mặt cúi, mặt nghiêng, mặt ngoảnh sau, HC có cảm giác nh đấy là những dấu hỏi ?- những dấu hỏi quay theo tám hớng thực chất không chỉ hớng vào không gian mà còn hớng vào cả thời gian nữa Những câu hỏi ấy đã tồn tại hàng mấy trăm năm nay mà không có lời giải đáp Câu hỏi đặt ra theo tác giả cho biết là câu hỏi về sự tồn tại , về ý nghĩa của cuộc đời Phải chăng con ngời phải tu nhân tích đức, phải ép xác, phải diệt dục để đạt tới thanh cao?

Đến với những bức tợng La Hán chùa Tây Phơng CLV trong một tứ thơ của mình cũng gặp gỡ HC ở mạch ngầm tri kỷ ấy: “Cha ông xa từng đấm nát tay trớc cửa cuộc đời – Cửa vẫn đóng và đời im ỉm khoá -Những pho tợng chùa Tây Phơng không biết cách trả lời – Cả dân tộc đói nghèo trong rơm rạ”

Tóm lại trong khổ thơ thứ 7, HC muốn nói đến một quy luật: thực ra con ngời không chỉ chịu đựng đau khổ mà bao giờ cũng mong muốn tìm ra những nguyên nhân gây nên đau khổ Mà điều này thì hoàn toàn không

dễ dàng trong hoàn cảnh trớc đây

- Sau cuộc gặp gỡ giữa các pho t ợng là cuộc gặp gỡgiữa nhà thơ với cha ông

Sang khổ thứ 8 HC bộc lộ sự đồng cảm , trân trọng những khổ đau và bế tắc của cha ông trong thời đại cũ Tuy nhiên do cách lập ý đoạn cuối của bài thơ bị chi phối bởi quan niệm phản ánh hiện thực của nghệ thuật cho nên trong cảm quan của ông thì khi bóng hoàng hôn bị xua tan thì số phận của con ngời cũng khác hẳn Từ chỗ

đứng trong thời hiện tại – một thời đại mà theo ý tác giả đã thoát đợc những đau khổ của con ngời và khai thông

đợc những bế tắc của lịch sử nhìn nhận lại các pho tợng La Hán, nhà thơ có cảm tởng diện mạo của chúng cũng

đổi thay

Kết luận: Thành công của tám khổ thơ quan trọng này là luôn giữ đợc thế thăng bằng giữa miêu tả và suy tởng Miêu tả đợc đẩy tới chiều sâu suy tởng nên không sa vào vụn vặt Trái lại suy tởng đợc kết gắn với sự miêu tả sinh động nên không rơi vào khô cứng Năng lực quan sát tinh tế và suy tởng sâu tạo vẻ đẹp thẩm mĩ độc đáo của phần đầu bài thơ

Dẫu còn hạn chế, bài thơ CVLHCTP vẫn đợc coi là bài thơ có giá trị đặc sắc