Nhìn chung, đây là một môn học khó bởi vì: - Ở phổ thông, một số dạng bài tập môn Sinh các em chưa được học kĩ; phần tài tập nguyên phân, giảm phân, câu trúc AND, ARN đã được học ở lớp 1
Trang 1PHƯƠNG PHÁP HỌC TỐT MÔN SINH HỌC
Giảng viên: Trần Nguyên Văn
Tổ bộ môn: Lý – Sinh
Đối với HS, làm thế nào để học tốt môn sinh học luôn là vấn đề quan tâm của các em Nhìn chung, đây là một môn học khó bởi vì:
- Ở phổ thông, một số dạng bài tập môn Sinh các em chưa được học kĩ; phần tài tập nguyên phân, giảm phân, câu trúc AND, ARN đã được học ở lớp 10; cơ chế di truyền
và biến dị, quy luật di truyền chỉ mới chú trọng phần lí thuyết
- Khả năng vận dụng lí thuyết vào bài tập còn yếu
- Phương pháp học chưa đúng
Kết quả học tập không cao
Vậy, cần làm thế nào để nắm được kiến thức môn sinh, vận dụng được kiến thức để áp dụng giải bài tập và giải thích các hiện tượng trong cuộc sống và sau cùng là có kết quả tốt trong kì thi:
1. Xây dựng niền đam mê, hứng thú với môn học
- Hãy coi môn sinh học là một niềm đam mê, hứng thú vì môn sinh học gắn liền với đời sống hằng ngày và chúng ta có thế học ở mọi lúc, mọi nơi
- Tìm câu giải thích những hiện tượng liên quan đến sinh vật xung quanh bạn bằng những câu hỏi: vì sao, như thế nào, bằng cách nào…
- Ví dụ:
o + Quả trứng gà: là 1 tế bào, mô, cơ quan hay cơ thể Nếu là TB thì đâu là MSC, TBC, Nhân
o + Vì sao và bằng cơ chế nào cọng rau muống bình thường không cong, nhưng khi chẻ
ra ngâm cào nước thì cong ngược ra ngoài; nếu để khô thì cong ngược vào trong
o + Tại sao cũng là 1 loài hoa hồng mà có nhiều màu khác nhau
o + Tại sao: Quả xoài thì ngọt ở vị trí gần cuống còn quả đu đủ thì ngọt ở vị trí bụng quả
o + Vì sao và tại sao…
• 2 Xây dựng phương pháp học:
A. Lý thuyêt
Việc học sẽ bao hàm các giai đoạn: Thu nhận thông tin xử lí thông tin lưu tữ thông tin Tái hiện thông tin
2.1 Học ngay trên lớp.
Học trên lớp chính là lúc ta thu nhận thông tin và xử lí thông tin dưới sự hướng dẫn của thầy và bạn bè Do vậy:
- Hãy chăm chú ghe thầy giáo giảng bài, ghi chép đầy đủ, tỉ mỉ
- Tham gia thảo luận các vấn đề liên quan để tìm ra kiến thức
- Hãy tốc kí thật nhanh những câu hỏi mở rộng và câu trả lời của thầy cô và các bạn trong lớp
- Hãy nhờ thầy và các bạn giải thích ngay trên lớp những điều bạn cảm thấy mong lung, khó hiểu
Trang 22.2 Học ở KTX
2.2.1 Học bài cũ
a Thu nhận lại thông tin:
- Thu nhận lại thông tin trong vở ghi, trong SGK
- Xác nhận thông tin thu nhận: bài học này tên gì? Nội dung nói về vấn đề gì? có ý chính, ý phụ nào? Bài này nằm trong chương nào?
- Đưa ra phương pháp thu nhận thông tin:
+ Đọc kỹ bài và xác định câu chữ nào quan trọng rồi dùng bút đánh dấu hoặc bút gạch chân các từ ngữ hoặc các câu đó
+ Sử dụng sơ đồ tư duy (sơ đồ cành cây) để hệ thống kiến thức
B) Bước 2: Xử lý thông tin
- Chúng ta phải tự mình đặt ra các câu hỏi như: Tại sao lại như thế? Cái này dùng để làm gì? Có ý nghĩa gì? Làm thế nào người ta biết được điều đó?
- Nếu khi học các em cố tìm hiểu kỹ thông tin, biết cách xử lý thông tin bằng hàng loạt các câu hỏi để hiểu bài một cách sâu sắc hơn thì mặc dầu ban đầu học có chậm nhưng
bù lại các em sẽ nhớ tốt hơn và điều quan trọng hơn cả là các em biết sử dụng các thông tin đó một cách linh hoạt
- Xác định mối tương quan bài học: bài học thuộc chương nào, phần nào; liên hệ với các bài trước ra sao
c) Bước 3: Lưu trữ thông tin
Lưu trữ thông tin có thể thực hiện dưới hai hình thức:
- Lưu trữ ở “bộ nhớ ngoài”: Đây thực chất là chúng ta ghi thông tin một cách tóm tắt
và có hệ thống vào vở ghi của mình Ta có thể tự tìm cách sắp xếp thông tin theo cách riêng của mình miễn là cách đó giúp ta nhớ tốt thông tin hoặc nếu cần ta có thể tiếp cận thông tin một cách nhanh nhất, khoa học nhất
- Ghi nhớ thông tin: ta tìm cách nhớ tất cả các thông tin vào trong bộ óc của mình (bộ nhớ trong) bằng cách: hãy sử dụng tất cả các giác quan có thể để thực hiện giai đoạn này: mắt bạn nhìn, quan sát, tay – ghi chép, miệng – đọc thầm, tai – chú ý nghe bạn đọc gì Việc làm này giúp cho bạn tránh lo ra, chí trí trong lúc học bài
d Tái hiện thông tin
- Trước khi đi ngủ: bạn hãy giành 15 phút để nhớ lại kiến thức hôm nay mình đã học được gì qua sơ đồ tư duy đã xây dựng phần 1 Phần nào quen hãy cố gắng nhớ lại; lật
vở tìm lại ngay phần ấy và học thuộc
- Khi học bài mới, bạn hãy tìm mối tương quan với nội dung bài đã học ở các chương trước
Sau đây chúng ta sẽ lấy một ví dụ cụ thể, một bài học trong sách giáo khoa sinh học
để minh hoạ cho cách học trên
Trang 3Thí dụ, học bài :”Quá trình tự nhân đôi của ADN”
a) Thu thập thông tin:
- Xẩy ra chủ yếu ở trong nhân tế bào
- Xảy ra trong pha S của kỳ trung gian khi mà nhiễm sắc thể đang ở trong giai đoạn giãn xoắn cao
- Quá trình nhân đôi ADN: Trước hết cần phải có một số enzym giãn xoắn và tách hai mạch của phân tử ADN thành hai mạch đơn Mỗi mạch đơn của phân tử ADN mẹ sẽ được dùng làm khuôn để tổng hợp nên mạch bổ xung với nó Tiếp đến enzym ADN polimeraza sẽ lắp ráp các nucleôtit tạo thành mạch mới có trình tự nucleôtit bổ sung với trình tự của mạch làm khuôn Việc lắp ráp các nucleôtit được thực hiện theo nguyên tắc bổ sung, cứ trên mạch khuôn có A thì trên mạch mới có T và ngược lại, trên mạch làm khuôn có G thì trên mạch mới tổng hợp sẽ có X và ngược lại
- Từ một phân tử ADN mẹ tạo ra hai phân tử ADN con có trình tự nucleôtit giống hệt như phân tử ADN mẹ
B) Xử lý thông tin
- Tại sao việc nhân đôi ADN lại chủ yếu xẩy ra ở trong nhân tế bào?
- Vì sao lại chủ yếu mà không phải tất cả xảy ra trong nhân tế bào?
- Tại sao lại xẩy ra trong pha S ở kì trung gian? Pha S của kì trung gian diễn ra trong quá trình nào?
- Quá trình tái bản AND có liên quan gì lới quá trình nguyên phân, giảm phân
- Có phải mỗi phân tử ADN trước khi nhân đôi phải được tách hoàn toàn thành hai mạch đơn rồi mới dùng mỗi mạch đơn làm khuôn để tổng hợp nên mạch bổ xung? c) Ghi nhớ:
Quá trình tái bản AND gồm
- Xảy ra ở đâu?
- Xẩy ra khi nào?
- Xảy ra như thế nào?
- Kết quả?
- Ý nghĩa của quá trình tự nhân đôi của ADN?
Trang 4Tóm lại: Cần ôn tập theo kiểu hệ thống hoá kiến thức đi từ tổng thể tới chi tiết Trong từng phần cụ thể lại đi từ khái niệm cơ bản đến cơ chế, qui trình, cách phân loại, đặc điểm đến ứng dụng Cần kết hợp việc ghi nhớ các kiến thức cơ bản như khái niệm, nguyên lí đến việc vận dụng kiến thức vào việc giải các bài tập, các vấn đề ứng dụng trong thực tiễn Mặc dầu phải ôn tập toàn bộ chương trình sinh học nhưng cần xác định thứ tự ưu tiên một cách hợp lí mà không dàn trải đều
Để học có hiệu quả cần biết thu thập thông tin một cách có chọn lọci Tiếp đến cần đặt
ra các câu hỏi để xử lí thông tin nhằm hiểu thật đúng bản chất của vấn đề Cuối cùng là ghi nhớ Nếu biết cách liên hệ các thông tin với nhau và đặt chúng trong một hệ thống thích hợp thì việc ghi nhớ và tái hiện lại thông tin khi cần sẽ dễ dàng hơn
2.2.2 Chuẩn bị bài mới
- Bạn hãy nghiên cứu nôi dung bài mới sẽ học những gì (tên bài, bao nhiêu phần và gồm những ý chính, hãy tự đặt 1 vài câu hỏi liên quan đến bào mới và trả lời
B Với phần bài tập
Bài tập sinh học chia làm 2 phần lớn:
- Bài tập di truyền, biến dị: thuộc dạng bài tập khoa học chính xác như đòi hỏi phải nắm được công thức mới giải được Công thức ở phần này không khó; chúng ta dễ dàng suy ra công thức từ lý thuyết Do vậy, hãy học lý thuyết 1 cách tỉ mỉ rồi tìm ra công thức; hoặc học thuộc phần công thức đã được tổng hợp sẵn trong sách giáo trình và giải thích cặn kẽ, chính xác từng công thức ứng với lí thuyết đã học
- Bài tập quy luật di truyền: thộc dạng bài tập khoa học thực nghiệm HS vận dụng lý thuyết để giải thích kết quả một thí nghiệm Ở phần này, chúng ta cần tiến hành các bước:
+ Xác định tính trội lặn
+ Quy ước gen
Xác định quy luật di truyền
+ Xác định kiểu gen P
+ Xác định tần số HV (nếu có)
+ Viết sơ đồ lai
+ Kiểm tra KH qua sơ đồ lai Nếu KH này đúng với đề bài thì chúng ta làm đúng
- Trước tiên hãy học thuộc công thức (DT và BD) hoặc cơ sở tế bào học (phần QLDT) -Hãy chép cẩn thận bài giải mẫu trên lớp Hãy làm lại bài tập mẫu bằng cách che đáp án
- Sau đó, giảilần lượt các bài tập trong giáo trình từ bài 1 đến hết ( bài từ dễ đến khó)
Trang 5- Thành lập nhóm học tập ngay ở KTX để cùng nhau trao đổi và tìm ra cách giải cho bài tập (bt khó) Trong giờ tự học, bạn chỉ nên giải 2 – 3 bài tập khó Sau đó, tự mình giải đi giải lại chính xác những bt đó
III Những lưu ý khi học và ôn tập
-Học thuộc lòng thì phải xác định thuộc hệ thống câu nào, chương nào, phàn nào -khi học phải tóm tắt được ý chính của bài
- Cùng 1 nội dung đáp án nhưng có nhiều câu hỏi tự đặt ra câu hỏi liên quan
- Dành nhiều thời gian để nghiên cứu vấn đề và xử lí kiến thức
- Không nên quá chú trọng vào câu hỏi khó mà bỏ qua những câu hỏi nhằm kiểm tra kiến thức cơ bản
- Tránh đi chi tiết mà bỏ qua tổng thế
- Không được ỷ lại vào thầy cô, đừng bao giờ có suy nghĩ:” thầy cô dạy, thầy cô ra đề nên hãy đợi thầy cô ôn tập, ra đề cương rồi mới học”
Tóm lại hãy xay dựng bộ khung rồi hãy rắp ráp từng chi tiết, bộ phận để hoàn chỉnh ngôi nhà kiến thức ấy