SKKN day tot mon Sinh hoc

Tốt nghiệp Đại học sư phạm Đà Nẵng ngành Sinh - Môi trường, về nhận công tác tại trường THCS Hùng Vương và đã đứng lớp 5 năm qua, chứng kiến sự chững lại hoặc thậm chí là đi xuống của bộ

A PHẦN MỞ ĐẦU

I Lý do chọn đề tài

Với những kiến thức vô cùng phong phú và đa dạng về thế giới động, thực vật; về sinh thái môi trường; về mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên… Sinh học là bộ môn khoa học dễ gây nên sự ham mê nghiên cứu của giới trẻ đặc biệt là những học sinh có niềm đam mê khoa học

Tuy nhiên, một thực trạng đáng buồn là trong thời gian gần đây học sinh phổ thông nói chung và học sinh trường THCS Hùng Vương nói riêng có lẽ không còn mấy hứng thú với bộ môn này nữa Theo tôi, nguyên nhân khách quan có thể là do điều kiện kinh tế của gia đình các em còn quá nhiều khó khăn, các em phải giúp đỡ gia đình làm việc nương rẫy, một số học sinh ngày càng ham chơi hơn học hành, nghiện vào các quán Internet, các tụ điểm trượt Patin hơn đến trường… có khi Sinh học không phải là môn duy nhất học sinh không thích học mà còn các môn khác nữa Nguyên nhân chủ quan có thể xuất phát từ việc giáo viên đứng lớp vẫn chưa

có sự học hỏi, tìm tòi đề ra phương pháp tối ưu nhất để phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập của học sinh

Phương pháp dạy học là cách hoạt động của giáo viên trong việc chỉ đạo tổ chức hoạt động của học sinh nhằm đạt được mục tiêu dạy học khi giảng dạy học sinh THCS Phải xác định được phương pháp của bộ môn thì bài giảng mới đạt được cái đích mà mình cần

Tốt nghiệp Đại học sư phạm Đà Nẵng ngành Sinh - Môi trường, về nhận công tác tại trường THCS Hùng Vương và đã đứng lớp 5 năm qua, chứng kiến sự chững lại hoặc thậm chí là đi xuống của bộ môn Sinh học trong đại đa số các trường học trên địa bàn huyện nói chung và trường THCS Hùng Vương nói riêng, tôi cũng không tránh khỏi sự chạnh lòng… buồn nhưng tôi không muốn chịu thua trước thời cuộc, tôi muốn làm một điều gì đó nhằm cứu vãn bộ môn của mình, hoặc chí ít là để học sinh quan tâm với môn học vốn rất lý thú như Sinh học ngày một

nhiều hơn Chính vì lý do đó mà tôi chọn đề tài: “Nâng cao chất lượng dạy học

Theo tôi, để giúp học sinh hiểu cụ thể nội dung trong chương trình thì việc giảng dạy môn Sinh học phải xuất phát từ việc xác định phương pháp dạy là từ

quan sát tìm tòi trên mô hình, tranh ảnh, máy chiếu, mẫu vật thật; việc đặt vấn

đề và giải quyết vấn đề kết hợp hoạt động nhóm thì kết quả mới tốt

Để xây dựng đề tài này tôi đã dựa vào những kinh nghiệm của bản thân, qua trao đổi với đồng nghiệp, rồi tham khảo thêm tư liệu trên báo, Internet… cũng có thể là một đề tài không nỗi bật nhưng tôi cũng mong được sự chia sẽ của quý thầy

cô đồng nghiệp, đồng môn để chúng ta giúp học sinh ngày càng chăm học hơn đặc biệt là yêu thích môn Sinh học

II Mục đích nghiên cứu

Những hiểu biết về thế giới sinh vật, con người và mối quan hệ biện chứng giữa con người với thiên nhiên được chuyển tải qua bộ môn Sinh học chủ yếu được hình thành bằng phương pháp quan sát, mô tả, thí nghiệm mà học sinh học tập trực tiếp Đặc điểm hình thái cấu tạo của cơ thể sinh vật thông qua các nhóm đại diện nhóm, ngành, lớp; tập tính và tầm quan trọng của sinh vật; hướng tiến hóa của sinh vật làm cơ sở cho sự hiểu biết những nguyên tắc kỹ thuật trong đời sống sản xuất

Trong phạm vi của đề tài này tôi xin trình bày hiệu quả của các phương pháp

mà theo tôi có thể nâng cao chất lượng giảng dạy môn Sinh học ở trường THCS Hùng Vương nhằm trao đổi với đồng nghiệp, đồng môn đang giảng dạy ở các trường trong huyện và xa hơn là các đồng nghiệp, đồng môn trên khắp mọi miền đất nước Từ đó, chúng ta có thêm những kinh nghiệm quý báu trong sự nghiệp giáo dục của mình về lĩnh vực chuyên môn Đồng thời qua đó phát huy tính chủ động, tích cực trong học tập môn Sinh học của học sinh trường THCS Hùng vương nói riêng và học sinh THCS nói chung Đó là mục đích của đề tài này

III Đối tượng nghiên cứu

Phân tích nguyên nhân chất lượng môn Sinh học giảm sút trong thời gian qua, đề ra phương pháp thích hợp dạy học Sinh học để phát huy tính tích cực, chủ

động sáng tạo của học sinh từ đó nâng cao chất lượng giảng dạy môn Sinh học ở trường THCS Hùng Vương nói riêng và trường THCS nói chung

Hiệu quả dạy học từ các phương pháp dạy học sinh học tích cực: quan sát

tranh ảnh, mô hình, máy chiếu, mẫu vật thật, làm thí nghiệm; đặt và giải quyết vấn đề kết hợp với phương pháp hoạt động nhóm của học sinh

Để thu được kết quả từ đề tài này, tôi có trích dẫn kết quả học tập học kỳ I năm học 2010 - 2011 môn Sinh học lớp 6 và lớp 8 ở trường THCS Hùng Vương tôi đang trực tiếp dạy

IV Nhiệm vụ nghiên cứu

Nhiệm vụ quan trọng của sáng kiến này là sử dụng phương pháp quan sát, tìm tòi, đặt và giải quyết vấn đề kết hợp với hoạt động nhóm của học sinh nhằm hình thành cho học sinh những kiến thức cơ bản về cấu tạo, quy luật cơ bản của các quá trình sống của sinh vật, mối quan hệ biện chứng giữa con người với môi trường sống từ đó khơi dậy trong học sinh ý thức giữ gìn đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường sống

Qua kết quả thu được từ sáng kiến, giáo viên dạy học Sinh học có cái nhìn khách quan về phương pháp dạy học để lựa chọn và phát huy tính tích cực chủ động chiếm lĩnh tri thức của học sinh hơn

V Phương pháp nghiên cứu

- Tham khảo ý kiến lựa chọn cách học từ phía các em học sinh trường THCS Hùng Vương

- Thu thập kết quả thực từ một số tiết dạy trên lớp

- Trao đổi và lấy ý kiên chung với các giáo viên đồng môn trong trường cũng như các giáo viên dạy Sinh học của trường khác trong huyện

B NỘI DUNG

I Đặc điểm tình hình

Trường THCS Hùng Vương nằm trên địa bàn Buôn Đung B xã Ea Khăl -huyện Ea H’Leo - tỉnh Đăk Lăk Năm học 2010 - 2011 Trường có 270 học sinh, với hơn 50% là học sinh con em người đồng bào dân tộc thiểu số Địa bàn xã rộng, phần lớn là người lao động và người dân tộc thiểu số nên đa số học sinh đi học còn nhiều khó khăn Cơ sở vật chất phục vụ dạy và học còn nhiều hạn chế Về tình hình đội ngũ trường có tổng số 25 CBGV Giáo viên đứng lớp có 16 người, giáo viên được đào tạo chính quy môn Sinh học có 3 người và cả 3 đều được phân công dạy Sinh học trong năm học này

II Nguyên nhân giảm chất lượng bộ môn Sinh học trong thời gian qua

Như tôi đã phân tích ở trên, chất lượng bộ môn Sinh học ở trường THCS Hùng Vương không cao là do các nguyên nhân từ phía học sinh và giáo viên giảng dạy môn Sinh học còn vấn đề sách giáo khoa Sinh học mới thì không có gì phải bàn cải

Nguyên nhân khách quan có thể là do điều kiện kinh tế của gia đình các em còn quá nhiều khó khăn, các em phải giúp đỡ gia đình làm việc nhà, nương rẫy Đa

số học sinh đồng bào có trình độ nhận thức thấp, bên cạnh đó một số học sinh ngày càng ham chơi hơn học hành, nghiện vào các quán Internet, các tụ điểm trượt Patin hơn đến trường Nhiều em được bố mẹ sắm điện thoại mang đến trường, vừa học vừa nghịch điện thoại, có em đi học chỉ mang một quyển vở cho nhiều môn học… thời gian trống ở nhà các em chưa nỗ lực phấn đấu Dẫn đến học yếu nhiều môn trong đó có môn Sinh học

Một phần nữa là do giáo viên chúng ta chưa thực sự say mê nghề nghiệp hoặc thiếu trình độ truyền đạt cho học sinh hiểu cái hay của bài học, một số trường trong đó có trường THCS Hùng Vương đã từng phân công giáo viên dạy chéo ban cũng là nguyên nhân làm cho học sinh không hứng thú trong học tập bộ môn sinh

học… chúng ta phải trăn trở làm cách nào để trò yêu môn học của mình hơn mà muốn yêu thì trò phải hiểu bài, thấy được cái hay của bài mới yêu chứ! Điều đó đòi hỏi người thầy phải mày mò nghiên cứu phương pháp dạy như thế nào để học sinh học tốt hơn

III Hiệu quả của các phương pháp dạy học Sinh học tích cực: quan sát

tranh ảnh, mô hình, máy chiếu, mẫu vật thật, làm thí nghiệm; đặt và giải quyết vấn đề kết hợp với phương pháp hoạt động nhóm của học sinh

Theo suy nghĩ cá nhân, tôi cho rằng phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh là tổ chức làm sao để học sinh tự tìm ra được nội dung chính của bài học, phải làm sao cho tiết học thật thoải mái để các em phát huy hết nội lực vốn có của mình từ đó khai thác kiến thức một cách hiệu quả nhất

Ở một chương hay ở một bài học cụ thể, cả thầy và trò phải đều xác định được mục tiêu, thầy – trò có sự chuẩn bị chu đáo trước khi dạy và học; người thầy phải thể hiện được vai trò chủ đạo của mình trong việc thiết kế bài giảng, định hướng các hoạt động của trò, xây dựng hệ thống câu hỏi khoa học xoay quanh mẫu vật, tranh ảnh, mô hình… đồng thời học sinh có điều kiện phát huy hết năng lực, tính tích cực, chủ động của mình trong việc tiếp thu tri thức mới qua phương pháp hoạt động nhóm, lấy ý kiến chung của cả tập thể… trong các tiết học giáo viên cần động viên học sinh tìm kiếm mẫu vật thật thì độ chính xác khoa học mới càng cao trong trường hợp không có mới sử dụng đến tranh ảnh hoặc mô hình qua đó phát huy hết mức tính chủ động, tìm tòi kiến thức của học sinh

Ví dụ: khi dạy bài “ Các loại rễ, các miền của rễ” - Sinh học lớp 6 Giáo

viên phải chuẩn bị tranh ảnh, học sinh chuẩn bị một số rễ cây như cây hành, cây bưởi con, cây cải, cây mạ, cây đậu đen… Giáo viên cho học sinh tìm hiểu đặc điểm của hai loại rễ cọc và rễ chùm qua tranh ảnh hay qua máy chiếu, từ đó học sinh làm việc theo nhóm phân loại các cây có hai loại rễ khác nhau mà các em mang theo đến lớp và hình thành ở học sinh sự hiểu biết về các loại rễ cây trong đời sống

Cây đậu cây hành

Ví dụ: Dạy bài ”Biến dạng của thân” – Sinh học 6, giáo viên phải chuẩn bị

tranh ảnh, máy chiếu có hình ảnh về các loại thân biến dạng: cây khoai tây, cây su hào, cây gừng, cây xương rồng… học sinh chỉ cần quan sát từ tranh ảnh có thể nêu được đặc điểm của từng loại thân biến dạng, hóc sinh hoàn toàn chủ động tích cực chiếm lĩnh tri thức

Khoai tây - thân củ

su hào - thân củ

Cây gừng - Thân rễ

Cây xương rồng - thân mọng nước

Trong bài “ Trai sông” – sinh học 7, giáo viên nên yêu cầu học sinh đi tìm

trai sông ở suối hoặc vùng nước có nhiều mùn hữu cơ Chuẩn bị mỗi bàn một con trai sông, hai mãnh vỏ, giáo viên hướng dẫn để học sinh tự hoạt động nhóm tìm hiểu hết hình dạng cấu tạo ngoài của trai sông có những đặc điểm như thông tin SGK Sinh học 7 đã cung cấp, học sinh tự mở hai mãnh vỏ của trai sông, mài mãnh

vỏ để nghe mùi khét của chất sừng…

Trai sông

Đối với bài “Cá chép” – Sinh học 7, giáo viên có thể chuẩn bị một con cá

chép còn đang sống bơi lội trong bể kiếng cho học sinh quan sát, học sinh sẽ nhận thấy những đặc điểm cấu tạo ngoài của cá thích nghi với đời sống bơi lội trong nước: cơ thể cá có dạng hình thoi, mắt không có mi mắt, vây ngực, vây lưng, vây bụng, vây hậu môn, vây đuôi giúp cá giữ thăng bằng và bơi rất linh hoạt trong nước Giáo viên cắt một bên vây ngực, vây bụng để học sinh quan sát cá chép bơi lệch về một bên… học sinh sẽ rất hào hứng học tập với những đồ dùng như vậy

Cá chép

Khi dạy bài “bộ xương” – Sinh học 8, giáo viên chuẩn bị trước mô hình bộ

xương người đã có dưới phòng thiết bị - thí nghiệm và một số tranh phóng to về bộ xương Giáo viên chỉ cần định hướng để học sinh thảo luận nhóm dựa trên mô hình, tranh để rút ra kiến thức của toàn bộ bài học Giáo viên quan sát giúp đở để các em

tự tìm kiến thức rồi sau đó chốt lại để học nắm bài tốt hơn…

Khi dạy bài “Tuần hoàn máu và lưu thông bạch huyết” – Sinh học 8, giáo

viên chuẩn bị sẵn tranh phóng to có màu sắc đẹp, rõ thực về quá trình tuần hoàn máu và lưu thông bạch huyết, mượn mô hình quả tim người từ phòng thiết bị - thí nghiệm làm phương tiện cho các em quan sát Giáo viên chuẩn bị thêm hệ thống câu hỏi khoa học để học sinh hoạt động theo định hướng của mình Giáo viên chỉ cần chốt lại kiến thức sau khi nghe các em trả lời xong

Hệ tuần hoàn máu ở người

Trong bài “ADN” – Sinh học 9, giáo viên chuẩn bị sẵn mô hình ADN bằng

nhựa có thể tháo lắp được, cùng với những hình ảnh sinh động về ADN để học sinh

có cái nhìn cụ thể về ADN Thực chất kiến thức về ADN rất trừu tượng, nếu không

có tranh và mô hình học sinh sẽ rất khó tiếp thu kiến thức Dựa vào mô hình, tranh cùng với hệ thống câu hỏi mở học sinh thảo luận nhóm sẽ tìm ra được kiến thức

Quá trình nhận thức trong học tập không chỉ nhằm kiểm tra những điều loài người đã biết về bản chất, quy luật của các hiện tượng khách quan mà còn phát hiện những tri thức mà loài người chưa biết về thế giới xung quanh mình Vì thế người giáo viên cần phải biết xác định vị trí của mình ở đâu, phải làm những gì để học trò mình tự phát hiện và tiềm ra những kiến thức lý thú trong bài học giúp các em phát triển về thế giới quan khoa học và tin tưởng hơn nữa về bản chất của sự vật hiện tượng, tin tưởng vào môn học

Trong giảng dạy thầy còn người huấn luyện, giao nhiệm vụ và hướng dẫn học sinh thực hiện các hoạt động cụ thể nhằm phát hiện vị trí, hình dạng, màu sắc, kích thước… sau đó nên sử dụng một hệ thống câu hỏi từ gợi mở đến câu hỏi vì sao, như thế nào để học sinh nâng dần khả năng tư duy tích cực chiếm lĩnh những tri thức mới Đồng thời thầy cũng đóng vai trò là người trọng tại trong các cuộc tranh luận của học sinh để học sinh biết được kiến thức đúng đắn và chính xác khoa học nhất

Trong quá trình giảng dạy, giáo viên còn phải làm cho học sinh khao khát, tự nguyện tham gia trả lời các câu hỏi, học sinh thích thú khi được chính mình phát biểu và nói lên ý kiến của riêng mình về cách kiến thức mà mình hiểu

và giáo viên có sự nhận xét khách quan, tôn trọng ý kiến của học sinh xem xét kết luận câu trả lời của học sinh là đúng hay sai, cần bổ sung thêm nếu có

IV Kết quả nghiên cứu

Áp dụng phương pháp quan sát tranh ảnh, mô hình, máy chiếu, mẫu vật thật, làm thí nghiệm; đặt và giải quyết vấn đề kết hợp với phương pháp hoạt động nhóm của học sinh ở trường THCS Hùng Vương trong học kỳ I năm học 2010 - 2011, đặc biệt ở hai khối lớp 6 và 8 mà tôi đang trực tiếp giảng dạy Kết quả thu được như sau:

Trong bài “các loại rễ, các miền của rễ” - Sinh học lớp 6, tiết học sôi nỗi,

sau khi học xong học sinh trả lời so sánh rễ cọc, rễ chùm, lấy ví dụ các cây có hai loại rễ trên đã có 70/79 học sinh trả lời đúng đạt 88,6%

Trong bài “biến dạng của thân” - Sinh học lớp 6, tiết học sôi nỗi, học sinh

tham gia xây dựng bài rất nhiệt tình và hoạt động nhóm rất hiệu quả, sau khi học xong học sinh trả lời các loại thân biến dạng đã có 66/79 học sinh trả lời tốt đạt 83,5%

Trong bài “Bộ xương”- Sinh học lớp 8, có 60/63 học sinh chỉ đúng các phần của bộ xương trên mô hình đạt 95,2% Nhiều học sinh thuộc bài ngay tại lớp.

Trong bài “Tuần hoàn máu và lưu thông bạch huyết” sau khi học xong bài đã có 55/63 học sinh nhìn lên tranh hệ tuần hoàn máu ở người nêu đúng

đường đi của máu trong hai vòng tuần hoàn đạt tỉ lệ 87,3%

Chất lượng môn Sinh trường THCS Hùng Vương học kỳ I năm học 2010 – 2011

MÔN KHỐI TSHS GIỎI KHÁ TB YẾU

Sinh

9 54 0 0.0 7 13.0 27 50.0 20 37.0

8 63 15 23.8 41 65.1 7 11.1 0 0

7 74 14 18.9 42 56.8 18 24.3 0 0

6 79 21 26.6 28 35.4 28 35.4 2 2.6

Tổng 270 50 18.5 118 43.7 80 29.6 22 8.2

(Trích từ báo cáo chất lượng bộ môn học kỳ I năm học 2010 – 2011

trường THCS Hùng Vương – Ea H’Leo)

C KẾT LUẬN

Để nâng cao hơn nữa chất lượng giảng dạy bộ môn Sinh học ở trường THCS Hùng Vương nói riêng và các trường THCS trong toàn huyện nói chung, trong những năm học sắp tới theo tôi người giáo viên cần phải xác định rõ mình chỉ là người hỗ trợ, dẫn dắt để học sinh tự tìm tòi khám phá, chiếm lĩnh tri thức một cách chủ động, sáng tạo có như thế học sinh sẽ cảm thấy mình có thể làm được một số công việc trong học tập, từ đó phát huy tính chủ động, tích cực trong học tập, say

mê môn học hơn

Trong thực tế giảng dạy có rất nhiều phương pháp nhưng môn Sinh học là môn khoa học thực tế có tính áp dụng cụ thể đồng thời SGK cũng đã có nhiều tranh ảnh màu sắc đẹp, rõ nên phương pháp cho học sinh quan sát trực tiếp mẫu sống hay

mô hình, tranh, kết hợp với việc hoạt động nhóm của học sinh theo tôi là hiệu quả nhất Người giáo viên chỉ cần chuẩn bị thêm hệ thống câu hỏi vừa đa dạng vừa khoa học thì sẽ phát huy hết tác dụng của buổi học đó

I Tính khả thi của đề tài

Phương pháp diễn giảng, đọc chép ngày càng được xóa bỏ trong hệ thống trường học phổ thông ở Việt Nam và nhiều phương dạy học đang được áp dụng thay thế như: phương pháp vấn đáp tìm tòi, phương pháp trực quan sinh động, phương pháp hoạt động nhóm,… trong từng bài cụ thể mỗi phương pháp trên đều đem lại hiệu quả dạy và học song nếu chúng ta kết hợp được những cái hay trong các phương pháp đó thì hiệu quả sẽ tăng lên gấp bội

Theo tôi nghĩ, nếu kết hợp phương pháp trực quan sinh động (quan sát) với phương pháp hoạt động nhóm sẽ giúp học sinh phát huy, phát triển được nhiều giác quan từ đó phát huy được khả năng tư duy, khả năng lập luận, khả năng suy luận của học sinh trong quá trình trả lời các câu hỏi vì vậy chần chừ gì nữa mà ta không

áp dụng